Ayodhya KandaPrakarana 621 Verses

Prakarana 6

राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।

अयोध्याकाण्डस्य प्रधानो रसः करुणः; स तु करुणो न ‘विषादः’—धर्मतेजसा दीप्तः करुण एव। राजतिलकस्य समीपे एव ‘विपरीतविधिना’ वनवासविधानं जायते; अनेन मानुषस्वभावाः (क्रोधः हठः भयम् लोभः) दिव्यस्वभावैः (क्षमा सत्यं त्यागः शरणागति:) सह सम्मुखीकृताः। अस्मिन् खण्डे कैकेय्याः हठस्य विरुद्धं सखीनां नीतिवाणी, ततः प्रजाजनस्य विलापः, कौसल्यायाः मातृहृदयम्—एतेषु त्रिषु वृत्तेषु अयोध्यायाः ‘समष्टिचित्तं’ कम्पते। रामस्य ‘राज्ये न तृष्णा’ निर्गुणवैराग्यस्य सूचनम्; मातापितृचरणयोः विनयः सगुणभक्तेर्माधुर्यम्। एवं तुलसी निर्गुणतत्त्वम् (अनासक्तिः) सगुणलीलां (मातृप्रेम लोकशोक) च एकस्मिन् सोपाने संयोजयन्ति—यत्र त्याग एव प्रेम्णः परमा भाषा भवति।

In this prakarana

People

  • कैकेयी—हठ/क्रोध से ग्रस्त रानी; वरदान-आधारित मांग की धुरीKaikeyī, Haṭha / Krodha Se Grasta Rānī (वरदान-आधारित मांग की धुरी)
  • कैकेयी की सखियाँ/दासियाँ—नीति-वाणी देने वाली; लोक-लाज और धर्म-बोध की प्रतिनिधिKaikeyī Kī Sakhiyāṃ / Dāsiyāṃ, Nīti-Vāṇī Dene Vālī (लोक-लाज और धर्म-बोध की प्रतिनिधि)
  • भरत—धर्म-प्रिय पुत्र; ‘राज्य’ का प्रस्तावित अधिकारी (सखियों की सलाह में)Bharata, Dharma-Priya Putra (‘राज्य’ का प्रस्तावित अधिकारी)
  • राम—राज के भूखे न होने वाले; सत्य-प्रतिज्ञा/वैराग्य के आदर्श (खंड की अंतर्धारा)राम, राज के भूखे न होने वाले; सत्य-प्रतिज्ञा / वैराग्य के आदर्श (‘उचित’ का निर्णायक स्रोत)
  • कौसल्या—मातृ-हृदय; सगुण-प्रेम और करुणा का केन्द्र (समष्टि-शोक का निजी रूप)Kausalyā, Mātṛ-Hṛdaya (सगुण-प्रेम और करुणा का केन्द्र)
  • दशरथ—प्रतिज्ञा-बंधन और पितृ-शोक की पृष्ठभूमि; राजधर्म-संकट का स्रोत-केन्द्रDaśaratha, Pratijñā-Baṃdhana Aura Pitṛ-Śoka Kī Pṛṣṭhabhūmi (राजधर्म-संकट का स्रोत-केन्द्र)
  • अयोध्या की प्रजा—समष्टि-चित्त; लोक-शोक और राम-प्रेम की सामूहिक वाणीAyodhyā Kī Prajā, Samaṣṭi-Citta (लोक-शोक और राम-प्रेम की सामूहिक वाणी)
  • कैकेयीKaikeyī
  • मंथरा (कूबरी)Mantharā
  • सखियाँSakhiyāṃ
  • अयोध्यावासी (प्रजा)Ayodhyāvāsī
  • रामRāma
  • कौसल्याKausalyā
  • सीताSītā
  • काकभुशुंडिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    परंपरागत मुख्य-वक्ता

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    सखियाँ कैकेयी को क्रोध छोड़ने और भरत को युवराज बनाने की सलाह देती हैं; कैकेयी क्रोध में उत्तर नहीं देती। अयोध्या में जन-शोक फैलता है। राम कौसल्या के पास जाते हैं; कौसल्या आशीष देती हैं, फिर वनवास का समाचार सुनकर व्याकुल होती हैं। राम कारण बताते हैं; कौसल्या धर्म-बुद्धि से अंततः पितृ-आज्ञा को ‘धर्म-टीका’ मानकर स्वीकार करती हैं। सीता समाचार सुनकर सास के चरणों में जाती है; कौसल्या सीता की कोमलता और वन-भय का वर्णन करती हैं।

Verses

चौपाई 50.1-4

अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।

भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।

नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।

गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।

जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।

जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।

राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।

उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।

asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||

bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||

nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||

gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||

jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||

jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||

rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||

uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||

एवं विचार्य हृदयात् क्रोधं त्यज, शोककलङ्कभाण्डारं मा भव। भरताय अवश्यं युवराजपदं देहि, किन्तु रामस्य वने किं कार्यम्? रामः राज्याय बुभुक्षितः न, धर्मे प्रवरः, विषयरसेषु निरासक्तः। रामः गेहं त्यक्त्वा गुरोः गृहे वसेत्, राज्ञः प्रति एतत् द्वितीयं वरं गृहाण। यदि मम वचनं नानुसरिष्यसि, तव हस्ते किञ्चिन्न लप्स्यते। यदि किञ्चित् परिहासः कृतः, तर्हि तत् प्रकटीकृत्य कथय। रामसदृशः पुत्रः वनाय योग्यः? श्रुत्वा जनाः त्वां किं वक्ष्यन्ति? शीघ्रमुतिष्ठ, तमुपायं कुरु येन शोककलङ्कौ नश्येताम्।

छन्दः 50

जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।

जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।

jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||

jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||

येन प्रकारेण शोकः कलङ्कश्च अपगच्छेत् कुलञ्च पालयेत् तथा उपायं कुरु। वनं गच्छन्तं रामं बलात् प्रत्यावर्तय अन्यच्च वचनं मा उत्थापय। यथा रविविना दिवसः प्राणविना शरीरं चन्द्रविना च रात्रिः तथा तुलसीदासः कथयति प्रभुविना अयोध्या भवति। हे नारि हृदये सुविचार्य।

सोरठा 50

सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।⁠50।।

sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||⁠50||

सख्यः श्रवणे मधुरं फले हितं च उपदेशं दत्तवत्यः, परं तस्यै तत् किञ्चित् न श्रुतम्, यतः कुटिला कूबरी पूर्वमेव ताम् उपदिष्टवती।

चौपाई 51.1-4

उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।

ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।

राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।

एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।

जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।

बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।

अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।

मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।

utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||

byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||

rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||

ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||

jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||

bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||

ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||

mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||

सा तु किञ्चिदुत्तरं न दत्त्वा असह्यक्रोधेण रूक्षा आसीत्, स्त्रीः मृगीनिव दृश्य यथा क्षुधिता व्याघ्री मृगान् पश्यति। तस्याः व्याधिमसाध्यं ज्ञात्वा ताः ताम् उत्सृज्य ययुः, ब्रुवन्त्यः: एषा मतिमन्दा दुर्भागा च। दैवं हि तस्याः राज्यमेव नष्टम् अकरोत् यदा सा राज्यं कर्तुमग्रे आसीत्; एतादृशं कर्म सा अकरोत् यत् न कोऽपि अन्यः कुर्यात्। एवं नगरस्य पुरुषाः स्त्रियश्च विलपन्ति स्म, तस्याः दुष्टायाः उपरि कोटिशः गार्हण्यः क्षिपन्ति स्म। ते घोरं ज्वरं दह्यमानाः गभीरान् उश्वासान् गृह्णन्ति स्म: रामं विना जीवने का आशा? प्रजा महता वियोगेन व्याकुला आसीत्, यथा जलचराणां समूहः यदा जलं शुष्यति। लोकाः अतिशयशोके मग्नाः आसन्, तदा श्रीरामः स्वमातुः पार्श्वम् अगच्छत्। तस्य मुखं प्रसन्नम् आसीत्, हृदि चतुर्गुणोत्साहः च; तस्य शोकः नष्टः आसीत्, यदि राजा तं निवारयेत् इति।

दोहा 51

नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।⁠51।।

nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||⁠51||

रघुवीरस्य रामस्य मनः नवयौवनसम्पन्नहस्तिसदृशम् आसीत्, राज्यं च बद्ध्वा स्थितस्य खूटसदृशम् आसीत्। वनगमनस्य वार्तां श्रुत्वा सः मुक्तिम् इव मत्वा हृदि अत्यधिकः आनन्दः समुद्भूतः।

चौपाई 52.1-4

रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।

दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।

बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।

गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।

प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।

सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।

कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।

सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।

raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||

dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||

bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||

goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||

premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||

sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||

kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||

sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||

रघुकुलतिलकः द्वाभ्यां हस्ताभ्यां युक्त्वा प्रमुदितः मातुः पादयोः शिरः नतवान्। सा आशीर्वादं दत्वा तं हृदये आलिङ्गत, अलङ्कारान् वस्त्राणि च निर्वारितवती। माता पुनः पुनः तस्य मुखं चुम्बति, नयनयोः प्रेमजलं, गात्रे च पुलकः आसीत्। तं गोडे स्थापयित्वा पुनः हृदये आलिङ्गत, सुन्दराभ्यां स्तनाभ्यां प्रेमरसः प्रवहति स्म। प्रेम प्रमोदं च कथयितुं न शक्यते, यथा दरिद्रः कुबेरस्य पदम् प्राप्तवान्। स्नेहेन तस्य सुन्दरम् मुखं निरीक्ष्य माता मधुराणि वचनानि अवोचत्। "ब्रूहि तात, जननी तव वशे अस्ति, कदा लग्नस्य मुहूर्तः भविष्यति मङ्गलकरः?" त्वं पुण्यशीलसुखानां सुन्दरी सीमा असि, जन्मलाभं प्राप्य यस्यां सा तृप्ता अभवत्।

दोहा 52

जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।⁠52।।

jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||⁠52||

नराः नार्यश्च सर्वाः तं विशेषेण आर्ता इव अभिलषन्ति, यथा तृषितौ चातकचातकी शरदृतौ स्वातिनक्षत्रवृष्टिम् अभिलषेते।

चौपाई 53.1-4

तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।

पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।

मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।

सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।

धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।

पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।

आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।

जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।

tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||

pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||

mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||

sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||

dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||

pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||

āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||

jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||

"वत्स, अहं त्वयि समर्पितास्मि; शीघ्रं गत्वा स्नानं कुरु, ततः स्वादु किञ्चित् खाद, यत् ते मनसि रोचते।" "ततः हे तात, पितुः समीपं गच्छ। अतीव विलम्बः जातः; तव माता त्वयि समर्पिता।" मातुः वचनानि श्रुत्वा, यानि अतिशयेन स्निग्धानि आसन्, यानि च प्रेमरूपस्य नंदनवृक्षस्य पुष्पाणिव, सुखमकरन्देन पूरितानि, श्रियः मूले स्थितानि च, तानि निरीक्ष्य रामस्य मनः भृंगमिव भ्रान्तं न जातम्। धर्मधुरीणः रामः धर्मगतिं ज्ञात्वा मात्रा सह अतिमृदुभिः वाक्यैः अवोचत्। "पिता मह्यं वनराज्यं प्रयच्छत्, यत्र सर्वप्रकारेण महत् कार्यं मे अस्ति।" "हे मातः, प्रहृष्टेन मनसा मह्यम् आज्ञां देहि, येन अहं प्रीतिमङ्गलेन वनं गच्छेयम्।" "हे मातः, प्रेमवशात् भ्रमेण त्रस्तः मा भव। मम आनन्दः तव अनुग्रहे अस्ति।"

दोहा 53

बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।⁠53।।

baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||⁠53||

चतुर्दशवर्षाणि वने निवस्य पितुः वचनं प्रमाणीकृत्य पुनरागत्य तव पादौ पश्यामि, मनः मा शोच।

चौपाई 54.1-4

बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।

सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।

कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।

नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।

धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।

तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।

राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।

तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।

bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||

sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||

kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||

nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||

dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||

tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||

rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||

tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||

रघुभरस्य विनीतानि मधुराणि च वचनानि बाणवत् मातुः हृदि असन्जन्। तां शीतलां वाचं श्रुत्वा सा भीता शुष्का च जाता, यथा वर्षाकाले वृष्टिपाते जवासः शुष्यति। तस्याः हृदयस्य दुःखं वक्तुं न शक्यते, सा तु सिंहनादं श्रुत्वा हरिणीव। तस्याः नयनयोः अश्रूणि पूर्णानि, शरीरं च सर्वतः कम्पते, यथा विषं खादित्वा मत्स्यः। धैर्यं धारयित्वा माता पुत्रस्य वदनं अपश्यत्, गद्गदया वाचा च अभाषत। तात, त्वं पितुः प्राणप्रियः असि, सः तव चरित्रं पश्यन् प्रतिदिनं हर्षितः भवति। सः राज्यदानाय शुभदिनं निर्धारितवान्, किं अपराधं ज्ञात्वा वनं गन्तुं आदिष्टवान्? तात, मह्यं सर्वं कारणं कथय, सूर्यवंशस्य कः अग्निः जातः?

दोहा 54

निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।⁠54।।

nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||⁠54||

रामस्य मुखं निरीक्ष्य सचिवपुत्रः तस्यै कारणं बोधयित्वा अकथयत्। सा तु इदं प्रसङ्गं श्रुत्वा मूकवत् तिष्ठति; तस्याः दशा वर्णयितुं न शक्यते।

चौपाई 55.1-4

राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।

लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।

धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।

राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।

कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।

बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।

सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।

तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।

rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||

likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||

dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||

rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||

kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||

bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||

sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||

tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||

सा तं निवारयितुं न शक्ता, न च गन्तुं वक्तुं शक्ता। उभयतः तस्याः हृदये दारुणो अग्निः दहति स्म। यथा कश्चित् चन्द्रं लेखितुं गत्वा राहुं लिखति। विधातुः गतिः सर्वेषां प्रति सदा वामा भवति। धर्मः प्रेम च उभौ तस्याः मनः अभिधावतः, तस्याः दशा छुछुन्दरीं गृहीत्वा सर्पस्य इव अभवत्। यदि अहं पुत्रं अनुरोधेन निवारयामि, धर्मः नश्यति, बन्धवः च विरोधिनः भवन्ति। यदि वनं गन्तुं वदामि, तर्हि महती हानिः भविष्यति। सङ्कटे सोचे च राणी विवशा अभवत्। ततः मत्वा धर्मज्ञा बुद्धिमती स्त्री, रामं भरतं च समानपुत्रौ ज्ञात्वा, सरलस्वभावा राममाता गरिष्ठं धैर्यं धारयित्वा इमानि वचनानि अवोचत्। "तात, अहं त्वयि समर्पिता, त्वं कृतं कल्याणम्। पितुः आज्ञा सर्वधर्माणां मुकुटम्।"

दोहा 55

राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।⁠55।।

rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||⁠55||

राज्यं दास्यामीति कथयित्वा वनं च दत्तवान्, तस्मिन् मे न किञ्चिदपि दुःखम्। परं त्वदृते भरतं राजानं प्रजां च अतिभयंकरं क्लेशं प्राप्स्यन्ति।

चौपाई 56.1-4

जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।

जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।

पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।

अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।

बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।

जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।

पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।

ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।

jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||

jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||

pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||

aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||

baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||

jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||

pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||

te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||

यदि केवलं पितुः आज्ञा अस्ति हे तात, तर्हि मातरं श्रेष्ठां ज्ञात्वा मा गच्छ। यदि तु पिता माता च वनं गन्तुं कथयतः, तर्हि वनं अयोध्यायाः शतगुणम् समानम्। वनदेवाः पितरः, वनदेव्यः मातरः, खगमृगाः च तव चरणपद्मे सेवन्ते। अन्ते नृपस्य वनवासः उचितः, परन्तु तव बाल्यं वीक्ष्य हृदयं खिद्यति। वनं भाग्यशालि, अयोध्या दुर्भाग्यशालि, यदि त्वं रघुवंशतिलकः तां त्यजसि। यदि अहं ब्रवीमि 'हे पुत्र, मां सह नय,' तर्हि तव हृदये सन्देहः भवेत्। हे पुत्र, त्वं सर्वेषां अतिप्रियः, प्राणानां प्राणः, जीवानां जीवनम्। तथापि त्वं वदसि 'हे मातः, अहं वनं गच्छामि,' इति तव वचनं श्रुत्वा अहं उपविश्य पश्चात्तापं करोमि।

दोहा 56

यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।⁠56।।

yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||⁠56||

इदं विचार्य अहं हठं न करोमि, न मिथ्या स्नेहं वर्धयामि। मातरं मत्वा बन्धं कृत्वा बलिं गच्छामि, स्मर्तव्या मा मां विस्मर।

चौपाई 57.1-4

देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।

अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।

अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।

जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।

सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।

बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।

दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।

राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।

deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||

avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||

asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||

jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||

saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||

bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||

dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||

rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||

हे स्वामिन्! सर्वे देवाः पितरश्च त्वां रक्षन्तु, यथा पक्ष्माणि नेत्रयोः रक्षणं कुर्वन्ति। वनवासस्य अवधिः जलमिव, प्रियबान्धवाश्च तस्मिन् मीना इव। त्वं करुणाकरः धर्मस्य धुरीणश्च। एतद्विचार्य किञ्चिदुपायं कुरु, येन सर्वे जीवन्तः सन्तः त्वया सह मेलनं प्राप्नुयुः। सुखेन वनं गच्छ, अहं तवार्थे बलिदानाय सिद्धा; दासान् बान्धवान् नगरं च अनाथान् कृत्वा। अद्य सर्वेषां सुकृतस्य फलं समाप्तम्, भयंकरः कालश्च विपरीतः सञ्जातः। बहुप्रकारेण विलपन्ती सा तस्य पादयोः आलिङ्गत, आत्मानं परमभागिनीं जानन्ती। तस्याः हृदि भयंकरः असह्यः दाहः व्याप्तः, तस्याः विलापस्य समूहः वर्णयितुं न शक्यते। रामः मातरमुत्थाप्य स्वहृदये आलिङ्गत, मृदुवचनानि कथयित्वा पुनः समाश्वासितवान्।

दोहा 57

समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।⁠57।।

samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||⁠57||

तस्मिन् काले समाचारं श्रुत्वा सीता व्याकुला समुत्थाय गत्वा श्वश्र्वीः पादयोः कमलयोः प्रणम्य शिरः अवनम्य उपविशति।

चौपाई 58.1-4

दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।

बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।

चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।

की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।

चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।

मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।

मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।

तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।

dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||

baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||

calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||

kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||

cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||

manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||

maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||

tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||

श्वश्रूः मृदुभिः वाक्यैः ताम् आशीर्वादम् अयच्छत्, अतिसुकुमारीम् ताम् दृष्ट्वा तु व्याकुला अभवत्। सीता तु, रूपराशिः पतिप्रेम्णा पवित्रा च, नतमुखी उपविश्य चिन्तयति स्म। जीवनस्य स्वामी वनं प्रति गन्तुम् इच्छति, कः सुकृती तस्य सहगामी भविष्यति? किं शरीरेण सह प्राणाः, उत केवलः प्राणः? विधेः कर्माणि न किञ्चित् अवगन्तुं शक्यन्ते। स्वस्य चारुपादयोः नखैः पृथिवीम् खरोद्धरती, तस्याः नूपुराणि मधुरं शब्दयन्ति स्म, यथा कविः वर्णितवान्। यथा प्रेमवशगतानि तानि प्रार्थयन्ते स्म: सीतायाः पादौ अस्मान् मा अत्यजत इति। तस्याः मञ्जुलनयनाभ्याम् अश्रून् मुञ्चतीम् दृष्ट्वा रामस्य माता अवदत्। पुत्र शृणु, सीता अतिसुकुमारी अस्ति, श्वश्रूः श्वशुरः बान्धवाः च ताम् प्रियाम् इति।

दोहा 58

पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।⁠58।।

pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||⁠58||

तस्याः पिता राज्ञां मणिः जनकः, श्वशुरः सूर्यकुलस्य भानुः, पतिश्च रविकुलस्य कैरवविपिनस्य इन्दुः, गुणरूपनिधिश्च।

चौपाई 59.1-4

मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।

नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।

कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।

फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।

पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।

जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।

सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।

चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।

maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||

nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||

kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||

phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||

palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||

jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||

soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||

caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||

अहं च पुनः प्रियां पुत्रवधूं प्राप्तवान्, या रूपराशिः गुणशीलसुभगा च। तां नयनपुत्रीकृत्य प्रीतिं वर्धितवान्, प्राणान् जानक्याः सह बद्ध्वा रक्षितवान्। कल्पलतेव बहुप्रकारेण लालितवान्, स्नेहजलैः सिञ्चन् प्रतिपालितवान्। अथ विकस्य फलिष्यत्यां विधिरेव विपरीतः सम्भूतः, फलं न ज्ञायते किं भविष्यति। शय्यां पीठं च त्यक्त्वा अञ्जलौ दोलेव झूलितवती, सीतया न कदाचित् पादौ कठोरे भूमौ स्थापितौ। जीवनौषधिवत् रक्षितवान्, दीपबत्तिं परिवर्तयितुमपि न कदाचित् उक्तवान्। सा सीता त्वया सह वनं गन्तुमिच्छति, रघुनाथ, का भवतः आज्ञा? चन्द्रकिरणरसरसिका चकोरी सूर्यमुखे नयनानि कथं योक्तुं शक्नोति?

दोहा 59

करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।⁠59।।

kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||⁠59||

हस्तिसिंहनिशाचराः दुष्टपशवश्च बहवः वने चरन्ति। हे पुत्र, विषवाटिकायां सुभगा संजीवनी मूला कथं शोभेत?

Inside Prakarana 6

Bhakti highlights

(1) क्रोध-त्याग और विवेक: ‘उर छाड़हु कोहू’—भक्ति का प्रथम शोधन, क्योंकि क्रोध सत्य-प्रतिज्ञा और करुणा दोनों को मलिन करता है। (2) सत्य-प्रतिज्ञा का व्रत: धर्म-हित वही है जो ईश्वर-आज्ञा/सत्य-वचन के अनुरूप हो—मन-प्रिय न होने पर भी। (3) वैराग्य-दीक्षा: राम का राज-लोभ से रहित होना साधक को अनासक्ति सिखाता है—कर्तव्य करते हुए फल-त्याग। (4) करुणा का रूपांतरण: अयोध्या का शोक ‘विषाद’ नहीं, धर्म-तेज से दीप्त करुणा है—भक्ति में दुःख भी शुद्ध होकर समर्पण बनता है। (5) सगुण-भक्ति की मधुरता: माता-पिता/मातृ-हृदय के प्रति विनय, चरण-वंदना, और लोक-कल्याण हेतु कष्ट-स्वीकार—त्याग को प्रेम की सर्वोच्च भाषा बनाता है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण है, पर वह करुणा ‘विषाद’ नहीं—धर्म-तेज से दीप्त करुणा है। राजतिलक के निकट आते ही ‘विपरीत विधि’ से वनवास का विधान होता है; इससे मनुष्य-स्वभाव (क्रोध, हठ, भय, लोभ) और दिव्य-स्वभाव (क्षमा, सत्य, त्याग, शरणागति) आमने-सामने रखे जाते हैं। प्रस्तुत खंड में कैकेयी के हठ के विरुद्ध सखियों की नीति-वाणी, फिर प्रजा का विलाप, और कौसल्या का मातृ-हृदय—इन तीन वृत्तों में अयोध्या का ‘समष्टि-चित्त’ काँपता है। राम का ‘राज के भूखे न होना’ निर्गुण-वैराग्य का संकेत है, जबकि माता-पिता के चरणों में विनय सगुण-भक्ति की मधुरता है। इस प्रकार तुलसी निर्गुण-तत्त्व (अनासक्ति) और सगुण-लीला (मातृ-प्रेम, लोक-शोक) को एक ही सोपान पर जोड़ते हैं—जहाँ त्याग ही प्रेम की सर्वोच्च भाषा बनता है।

The emotional arc

आरम्भ में ‘नीति-वाणी’ का संयमित रस—सखियाँ कैकेयी को क्रोध छोड़ने, शोक-कलंक से बचने और भरत को राज्य देने की सलाह देकर वातावरण को तर्क/धर्म की ओर मोड़ती हैं। इसके बाद करुण-रस तीव्र होता है: अयोध्या का समष्टि-चित्त काँपता है, प्रजा का विलाप और घर-घर शोक की लहर उठती है। मध्य में नैतिक तनाव (राजधर्म बनाम निजी हठ) चरम पर पहुँचता है—कैकेयी का हठ बनाम लोक-लाज/धर्म-भय। फिर राम-स्वभाव की स्मृति/उपस्थिति से करुणा ‘विषाद’ नहीं रहती, बल्कि तेजस्वी करुणा बनती है: सत्य-प्रतिज्ञा, वचन-पालन और अनासक्ति का प्रकाश शोक को शुद्ध करता है। अंत-भाव में शरणागति और त्याग का माधुर्य उभरता है—राज्य-त्याग को प्रेम की सर्वोच्च भाषा के रूप में स्वीकार करने की दिशा में कथा-मन स्थिर होता है।

The dialogue

  • Ghatउत्तरी तट (काकभुशुंडि–गरुड़ संवाद): भक्ति की परिपक्व विवेचना—घटना-रूप लीला के भीतर तत्त्वार्थ (धर्म, वैराग्य, करुणा) का उद्घाटन।

Bhakti in this prakarana

वात्सल्य-भक्ति (कौसल्या का मातृ-रस), दास्य-भाव (राम का पितृ-आज्ञा के प्रति सेवक-व्रत), और शान्त-रंग (राम की विषय-विरक्ति) का संयुक्त प्रकाश।

Nirguna and saguna

राम का कथन—‘नाहिन रामु राज के भूखे’—विषय-रस-त्याग द्वारा निर्गुण-वैराग्य का संकेत है (आत्मतत्त्व की अनासक्ति), पर वही राम माता के चरणों में विनय, लोक-धर्म, और पितृ-वचन-पालन द्वारा सगुण ईश्वर की लीला-माधुरी प्रकट करते हैं। तुलसी के यहाँ ‘त्याग’ शुष्क संन्यास नहीं; वह प्रेम-धर्म का अंग है—ईश्वर-संकेतित कर्तव्य में अहं का विसर्जन।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: मंथरा-प्रेरणा, कैकेयी का हठ, प्रजा-शोक, कौसल्या-राम संवाद, सीता का प्रसंग (समकक्ष अध्याय-खंडों में)।

Awadhi idioms

उर छाड़हु कोहू (हृदय से क्रोध छोड़ो), जनि होहू (मत होओ), काह राम कर काजू (राम का वन जाना किस काम?), हठि फेरु (हठ करके फेर देना/टालना), बलि जाऊँ (अत्यन्त स्नेह/विनय का पद), जनि करसि मलान (मन उदास मत करना), कछु कान न कीन्ह (कान न धरा), धीर धरि (धैर्य धारण करके)

Metaphors

  • भानु बिनु दिन / प्रान बिनु तन / चंद बिनु जामिनी (राम-वियोग को प्राण-वियोग समान)
  • साँप-छुछुंदरि (द्विविधा/धर्म-स्नेह का द्वंद्व)
  • चातक-तृषा (लोक-आकांक्षा/प्रतीक्षा)
  • मृगी-केहरि नाद (भय-आघात)
  • जलचर गन सूखत पानी (प्रजा का बियोग-व्याकुल होना)

Meter

50–59; 10 चौपाइयाँ; छंद (दोहा 50 के पूर्व एक छंद-खंड), सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत)

Verses in this prakarana

दोहा/सोरठा 50 से 59 (बीच में चौपाइयाँ; एक छंद-खंड सहित)

Frequently Asked Questions

परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।

सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।

Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play