Prakarana 6
राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
అయోధ్యాకాండలో ప్రధాన రసం కరుణ; కానీ అది ‘విషాదం’ కాదు—ధర్మతేజంతో ప్రకాశించే కరుణ. రాజతిలక సమీపించగానే ‘విపరీత విధి’వల్ల వనవాస విధానం ఏర్పడుతుంది; దాంతో మానవ-స్వభావం (క్రోధం, హఠం, భయం, లోభం) మరియు దివ్య-స్వభావం (క్షమ, సత్యం, త్యాగం, శరణాగతి) ముఖాముఖి నిలుస్తాయి. ఈ ఖండంలో కైకేయి హఠానికి వ్యతిరేకంగా సఖుల నీతి-వాణి, ఆపై ప్రజల విలాపం, కౌసల్య మాతృహృదయం—ఈ మూడు వృత్తాల్లో అయోధ్య యొక్క ‘సమష్టి-చిత్తం’ కంపిస్తుంది. రాముడు ‘రాజ్యానికి ఆకలిగలవాడు కాడు’ అనడం నిర్గుణ-వైరాగ్య సూచకం; తల్లిదండ్రుల పాదాల వద్ద వినయం సగుణ-భక్తి మాధుర్యం. ఇలా తులసీ నిర్గుణ-తత్త్వం (అనాసక్తి) మరియు సగుణ-లీలా (మాతృ-ప్రేమం, లోక-శోకం)లను ఒకే సోపానంలో కలుపుతారు—అక్కడ త్యాగమే ప్రేమ యొక్క పరమ భాషగా మారుతుంది.
Verses
చౌపాయి 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
ఇలా ఆలోచించి, మీ హృదయం నుండి కోపాన్ని విడిచిపెట్టండి, దుఃఖానికి అపకీర్తికి నిలయం కావద్దు. భరతునికి యువరాజ పదవిని తప్పనిసరిగా ఇవ్వండి; కానీ అరణ్యంలో రామునికి ఏమి పని? రాముడు రాజ్యానికి ఆకలిగొన్నవాడు కాదు; అతడు ధర్మంలో అగ్రగణ్యుడు, ఇంద్రియ సుఖాలకు అతీతుడు. రాముడు రాజభవనం విడిచి గురువు ఇంట నివసించనివ్వండి. దీనిని రెండవ వరంగా రాజు దగ్గర అడగండి. నేను చెప్పినది మీరు పాటించకపోతే, మీ చేతికి ఏదీ అందదు. మీరు చేసినది కేవలం ఏదైనా చిల్లర అయితే, అలాగే చెప్పి అందరికీ బహిరంగపరచండి. రాముని వంటి కుమారుడు అరణ్యానికి యోగ్యుడా? విన్న తరువాత ప్రజలు మీతో ఏమి చెప్పుతారు? త్వరగా లేచి, ఈ దుఃఖాన్ని అపకీర్తిని నాశనం చేసే మార్గాన్ని స్వీకరించండి.
ఛందం 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
ఈ దుఃఖమును అపకీర్తిని పోగొట్టు ఉపాయము చేసి కులమును కాపాడుము. అడవికి వెళ్ళుచున్న రాముని బలవంతముగా తిప్పి, వేరే యే విషయమును లేవనెత్తకుము. సూర్యుడు లేని పగటి, ప్రాణము లేని శరీరము, చంద్రుడు లేని రాత్రి ఎలాగో, అలాగే అయోధ్య తన ప్రభువు లేకుండా ఉన్నది అని తులసీదాసు చెప్పుచున్నాడు. దీనిని నీ హృదయమున నన్ను ఆలోచించుకో, స్త్రీడా.
సోరఠా 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
ఆమె స్నేహితులు వినడానికి మధురమైనదీ ఫలితంలో హితకరమైనదీ ఆయిన సలహాను ఇచ్చారు, కానీ ఆమె దానికి చెవి సాయలేదు, ఎందుకంటే కుటిలురాలైన కూబరి ఆమెకు ఇప్పటికే బోధించి ఉండి.
చౌపాయి 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
ఆమె సమాధానం ఇవ్వలేదు, భరించలేని కోపంతో కఠినంగా కూర్చున్నది, ఆకలితో ఉన్న పులి జింకలను చూసినట్లు స్త్రీలను చూసింది. ఆమె వ్యాధి నయం కానిదని తెలిసి, వారు ఆమెను విడిచి వెళ్లిపోయారు, "మతిమాంద్యురాలు, దురాదృష్టశాలి" అని చెప్పారు. "ఈ విధి ఆమెను పాలించబోతున్నప్పుడే నాశనం చేసింది. ఇతరులు ఎవరూ చేయని కృత్యాన్ని ఆమె చేసింది." ఇలా నగర పురుషులు స్త్రీలు విలపించారు, దుష్టురాలికి లక్షలాది శాపాలు ఇచ్చారు. భీకర జ్వరంతో కాలిపోయారు, లోతైన నిట్టూర్పులు తీశారు, "రాముడు లేక బ్రతికే ఆశ ఏమిటి?" ప్రజలు గొప్ప వియోగ బాధతో కుంగిపోయారు, నీరు ఎండినప్పుడు జలచరాలు బాధపడినట్లు. ప్రజలు అత్యంత విషాదంలో మునిగి ఉండగా, స్వామి రాముడు తన తల్లి వద్దకు వెళ్లాడు. ముఖం సంతోషంగా, మనసు నాలుగు రెట్లు ఆతృప్తితో నిండి, రాజు తనను ఆపకూడదని చింత తీరిపోయింది.
దోహా 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
రఘు వీరుడైన రాముని మనసు యువ గజము వలెను, రాజ్యము దానిని కట్టిన స్తంభము వలెను ఉన్నవి. అరణ్యయాత్ర గురించి విని, అది తన విముక్తి అని తెలిసి, అతని హృదయమున అధిక ఆనందము పొంగిపోయింది.
చౌపాయి 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
రఘు కుల తిలకుడు, రెండు చేతులను జోడించి, ఆనందంతో తన తల్లి పాదాల వద్ద తల వంచాడు. ఆమె ఆశీర్వదించి అతనిని గుండెకు హత్తుకుంది, ఆభరణాలను వస్త్రాలను చూపి దూరంగా విసరింది. మళ్లీ మళ్లీ తల్లి అతని ముఖాన్ని ముద్దాడింది, కళ్లలో ప్రేమ జలం నిండి, శరీరం ఆనందోత్తేజంతో వణికింది. ఒడిలో ఉంచి మళ్లీ గుండెకు హత్తుకుంది, అందమైన స్తనాల నుండి ప్రేమ రసం స్రవించింది. ప్రేమానందం చెప్పలేనిది; ఒక పేదవాడు కుబేరుని స్థానం పొందినట్లు. ప్రేమతో అందమైన ముఖాన్ని చూసి, తల్లి మధురమైన మాటలు పలికింది. "చెప్పు కొడుకా, నీ తల్లి నీకోసం అర్పించుకుంది, ఎప్పుడు మంగళకరమైన వివాహ లగ్నం వస్తుంది?" నీవు పుణ్యం, శీలం, సుఖం యొక్క అందమైన సీమ, జన్మ లాభం యొక్క నిండు, దానిలో ఆమె పూర్తిగా తృప్తి పొందింది.
దోహా 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
అన్ని మగవారూ ఆడువారూ అతనిని గొప్ప వేదనతో కోరుకున్నారు, శరదృతువులో స్వాతి నక్షత్ర వర్షాన్ని దాహించి కోరుకునే చాతక పక్షి, దాని జాతి ఎలాగైతేనో.
చౌపాయి 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
"బిడ్డా, నేను నీకు భక్తితో ఉన్నాను; త్వరగా వెళ్లి స్నానం చేయి, తరువాత నీ మనసుకు ఇష్టమైన ఏదైనా తీపి తిను." "తరువాత, కుమారా, నీ తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళు. చాలా ఆలస్యమైంది; నీ తల్లి నీకు భక్తితో ఉంది." తల్లి మాటలను విని, చాలా అనుకూలమైన, ప్రేమ దేవవృక్షం యొక్క పువ్వుల వంటి, సుఖం యొక్క తేనెతో నిండిన, సంపదలో వేళ్ళూనిన, వాటిని చూడగా రాముని మనసు తుమ్మెద లాగా మైమరచి పోలేదు. ధర్మానికి ఆధారమైన రాముడు ధర్మ మార్గాన్ని తెలుసుకొని, తల్లితో చాలా మృదువైన మాటలు చెప్పాడు. "తండ్రి నాకు అరణ్య రాజ్యాన్ని ఇచ్చారు, అక్కడ అన్ని విధాలుగా నాకు గొప్ప పనులు ఉన్నాయి." "తల్లీ, సంతోష మనసుతో నాకు ఆజ్ఞ ఇవ్వు, దానివల్ల నేను సంతోషంగా మంగళంగా అరణ్యానికి వెళ్తాను." "ప్రేమ వశమై పొరపాటున భయపడకు. తల్లీ, నా ఆనందం నీ అనుగ్రహంలో ఉంది."
దోహా 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో నివసించి, తండ్రి మాటను సత్యం చేసి, మళ్లీ వచ్చి నీ పాదాలను చూస్తాను; నీ మనసు విచారపడకుండా ఉంచుకో.
చౌపాయి 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
రఘుబరుని వినయభరిత మధురమైన మాటలు బాణాల్లా తల్లి గుండెను తొలిచాయి. ఆ చల్లని మాటలను విని, ఆమె భయంతో వాడిపోయింది, వర్షాకాలంలో వర్షం పడినప్పుడు జవాసా మొక్క వాడిపోయినట్లు. ఆమె గుండెలోని వ్యాకులతను చెప్పలేకపోయింది; సింహం గర్జన విన్న జింకలా ఉంది. ఆమె కళ్ళు కన్నీరతో నిండి, శరీరం మొత్తం వణుకసాగింది, మొదటి వర్షపు వరద విషాన్ని తిన్న చేపలా. ధైర్యాన్ని నిలబెట్టుకొని, కుమారుని ముఖాన్ని చూచి, తల్లి గద్గదిత స్వరంతో మాట్లాడింది. తాతా, నీవు నీ తండ్రి ప్రాణప్రియుడవు; నీ ప్రవర్తన చూచి అతడు రోజూ ఆనందిస్తాడు. నీకు రాజ్యం ఇవ్వడానికి ఒక శుభ దినాన్ని అతడు నిశ్చయించాడు; ఏ అపరాధానికి నిన్ను ఇప్పుడు అరణ్యానికి పంపాడు? తాతా, నాకు మొత్తం కారణం చెప్పు: సూర్య వంశానికి ఎవరు అగ్ని అయ్యారు?
దోహా 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
రాముని ముఖాన్ని చూచి, మంత్రి కుమారుడు ఆమెకు కారణాన్ని వివరించాడు. ఆ వృత్తాంతాన్ని విని, ఆమె మూగవాడినట్లు నిలిచిపోయింది; ఆమె స్థితిని వర్ణించలేము.
చౌపాయి 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
ఆమె అతనిని ఆపలేకపోయింది, పోమని చెప్పలేకపోయింది. రెండు విధాలుగా ఆమె గుండెలో క్రూరమైన అగ్ని మండింది. చంద్రుడు అని రాయబోయి రాహువు అని రాసినట్లు. విధి మార్గం అందరియెడల ఎల్లప్పుడూ తప్పుగానే ఉంది. ధర్మమును ప్రేమను రెండును కలిసి ఆమె మనసును ముట్టడించాయి. నోట కస్తూరి ఎలుకను పట్టుకున్న పాము స్థితికి ఆమె వచ్చింది. కుమారుని ఆపి వేడుకుందామని చేసినచో, ధర్మము పోతుంది, బంధువులు వ్యతిరేకిస్తారు. అడవికి పో అని చెప్పినచో, నష్టము పెద్దది. ఆ సంకట చింతనలో రాణి నిస్సహాయురాలైంది. తరువాత ఆ జ్ఞానియైన స్త్రీ భార్య ధర్మమును చింతించి, రాముడు భరతుడు ఇద్దరు కుమారులు సమానము అని తెలిసి, స్వభావసిద్ధమైన సరళతయు మృదుత్వము గల రాముని తల్లి, గొప్ప ధైర్యమును ధరించి ఈ వాక్యములు పలికెను. "కుమారా, నేను నీకు అర్పితమైనదానను; నీవు మంచి చేసావు. తండ్రి ఆజ్ఞే అన్ని ధర్మములకు కిరీటము."
దోహా 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
రాజ్యాన్ని ఇస్తానని చెప్పి మీకు అరణ్యాన్ని ఇచ్చారు; అయినా నాకు అందులో ఒక్క చుక్క దుఃఖం లేదు. కానీ మీరు లేక, భరతునికి, రాజుకు, ప్రజలకు భయంకరమైన క్లేశం కలుగుతుంది.
చౌపాయి 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
ఒకవేళ తండ్రి ఆజ్ఞ మాత్రమే అయితే, కుమారా, వెళ్ళకు, తల్లిని గొప్పదనంగా తెలిసికో. కానీ తండ్రియు తల్లియు అడవికి వెళ్ళు అని చెప్పినట్లయితే, నీకు ఆ అడవి అయోధ్యకు నూరు రెట్లు సమానము. అడవి దేవతలు నీ తండ్రి అగుదురు, అడవి దేవతలు నీ తల్లి అగుదురు, పక్షులు జింకలు నీ పద్మ పాదములను సేవింతురు. చివరకు ఒక రాజుకు అడవిలో నివసించుట తగినదే; కానీ నీ బాల్యమును చూచగా నా హృదయము కలత చెందుచున్నది. నీవు, రఘు వంశ తిలకము, దానిని త్యజించినట్లయితే, అడవి భాగ్యవంతము, అయోధ్య అభాగ్యవంతము. నేను, 'కుమారా, నన్ను నీతో తీసుకొని వెళ్ళు' అని చెప్పినట్లయితే, నీ హృదయములో సందేహము కలుగవచ్చు. కుమారా, నీవు అందరికి అత్యంత ప్రియమైనవాడవు, మన ప్రాణముల ప్రాణము, జీవుని జీవము. అయిననూ నీవు, 'తల్లీ, నేను అడవికి వెళ్ళుచున్నాను' అని చెప్పుచున్నావు, నీ మాటలు విని నేను కూర్చొని విచారించుచున్నాను.
దోహా 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
దీనిని ఆలోచించి నేను హఠం చేయను, అబద్ధమైన ప్రేమను పెంచి చూపను. నేను నీకు బలిగా అర్పించుకుంటున్నాను; నీ తల్లిని అనే బంధాన్ని అంగీకరించి, ఆ సంబంధాన్ని మనసులో ఉంచుకుని, నన్ను మరచి వెళ్ళిపోవు.
చౌపాయి 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
దేవతలు, పితృదేవతలు అంతా మిమ్మల్ని కాపాడుదురుగాక, నా స్వామీ, కనురెప్పలు కళ్ళను కాపాడినట్లు. వనవాస కాలం నీటి వంటిది, మీ ప్రియ బంధువులు, కుటుంబ సభ్యులు అందులో చేపల వంటి వారు. మీరు కరుణా సాగరులు, ధర్మ భారం మోసేవారు. దీనిని ఆలోచించి, అందరూ బ్రతికి ఉన్నప్పుడు మీరు తిరిగి వచ్చి వారందరినీ కలుసుకునే ఉపాయం ఏదైనా చేయండి. అడవికి సంతోషంగా వెళ్ళండి, నేను మీకు అర్పితమైనదానను; మీ సేవకులను, బంధువులను, పట్టణమంతా అనాథలను చేసి వెళ్ళినా. ఈ రోజు అందరి పుణ్య ఫలం అయిపోయింది, భయంకరమైన విధి వారికి విరుద్ధంగా మారింది. ఎన్నో విధాలుగా విలపించి ఆయన పాదాలను పట్టుకుంది, తనను అత్యంత దురాదృష్టవతిగా భావించింది. భయంకరమైన, భరించలేని దహించే బాధ ఆమె గుండెలో వ్యాపించింది, ఆమె విలాపాలను వర్ణించలేము. రాముడు తన తల్లిని లేపి గుండెకు హత్తుకున్నాడు, మృదువైన మాటలు చెప్పి మళ్ళీ ఆమెను ఓదార్చాడు.
దోహా 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
ఆ సమయంలో వార్త విని సీత క్షోభతో లేచింది. ఆమె వెళ్ళి అత్తగారి రెండు పద్మ పాదాలను వందించి, తల వంచి కూర్చుంది.
చౌపాయి 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
అత్తమామ మృదువైన మాటలతో ఆశీర్వాదము నిచ్చెను, గాని ఆమె అత్యంత సుకుమారి అని చూచి కలత చెందెను. సీత, సౌందర్య రాశి, భర్త ప్రేమలో పవిత్రురాలు, ముఖము వంచి కూర్చుండి ఆలోచించుచుండెను. "నా ప్రాణనాథుడు అరణ్యమునకు వెళ్ళదలచెను. ఏ భాగ్యవతి ఆయనకు తోడుగా ఉండును?" "శరీరముతో ప్రాణముతో కలిసి వెళ్ళునా, లేక ప్రాణము మాత్రమా? విధి చేష్టలు ఏమాత్రము తెలియవు." ఆమె అందమైన పాదముల గోళ్ళతో భూమిని గీచెను, ఆమె కాళ్ళ గజ్జెలు ఇంపుగా మ్రోగెను, కవి వర్ణించినట్లు. ప్రేమ వశమై అవి వేడుకుంటున్నట్లు ఉండెను: "సీత పాదములు మమ్మల్ని విడనాడవు." ఆమె అందమైన కళ్ళనుండి కన్నీరు స్రవించుట చూచి, రాముని తల్లి పలికెను. "కుమారా, విను: సీత అత్యంత సుకుమారి, అత్తమామ, మామగారు, బంధువులందరికీ ఇష్టమైనదానను."
దోహా 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
ఆమె తండ్రి రాజులలో రత్నమైన జనకుడు; ఆమె మామ సూర్య వంశానికి సూర్యుడు; ఆమె భర్త గుణములకు, సౌందర్యమునకు నిధియై, సూర్య వంశమనే కలువల తోటకు చంద్రుడు.
చౌపాయి 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
నేను మరల ప్రియమైన కోడలిని పొందితిని, రూప సంపద, గుణము, శీలముతో సుందరి. కన్నుల కరువుగా చేసి ప్రేమ పెంచితిని; జానకికి నా ప్రాణములు కట్టిపెట్టితిని. కల్పలత వలె పలవిధా లాలించి, స్నేహ జలము పాయించి పోషించితిని. వికసించి ఫలించు చో విధి విరోధి అయినది; ఫలితము ఏమిటో తెలియదు. పరువు మెత్తను విడచి ఒడిని ఊయలగా చేసితిని; సీత కఠిన భూమిపై పాదము పెట్టలేదు. జీవమూలిక వలె కాపాడితిని; దీప వత్తి సరిచేయమని చెప్పలేదు. ఆ సీతే నీతో అరణ్యమునకు వెళ్ళ కోరుచున్నది. రఘునాథా, నీ ఆజ్ఞ ఏమి? చంద్ర కిరణ రస రసికురాలైన చకోరి, సూర్య ముఖము వైపు కన్నులు ఎలా తిప్పగలదు?
దోహా 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
ఏనుగులు, సింహాలు, రాక్షసులు మరియు అనేక దుష్ట జంతువులు అడవిలో తిరుగుతున్నాయి. కుమారా, విషపు తోటలో అందమైన ప్రాణదాయకమైన మూలిక బాగా కనిపిస్తుందా?
Frequently Asked Questions
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
