राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
Ayodhya Kand mein sabse bada ras karuna hai, lekin ye udas nahi hai, ye dharm ke chamak ke saath hai. Raja banne ke din paas aate hi viparit vidhi exile ka order de deta hai. Isse insani swabhav aur bhagwan ke swabhav ka saamna ho jata hai. Kaikeyi ke zid ke saamne uske saathi samajhdaar baat karte hain. Ayodhya ke log bahut rote hain aur Kaushalya maa ka dil toot jata hai. Rama ko rajgaddi ki koi bhook nahi thi, wo apne maa baap ke paas jhuk ke pyaar dikhate hain. Tulsidas ji tyag aur prem ko ek hi jagah pe mila dete hain.
Chaupai 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
Aise soch ke apne dil se gussa nikaal do. Aur dukh aur badnaami ka bhandar mat bano. Bharat ko zaroor yuvraj bana do. Par Ram ka jungle mein kya kaam hai? Ram ko raj ki bhookh nahi hai. Wo dharam mein aage hai aur duniya ke maze mein uski koi interest nahi. Ram ko mahal chhod ke apne guru ke ghar mein rehne do. Raja se yeh doosra vardaan maango. Agar tum hamari baat nahi maanoge, toh tumhare haath mein kuch nahi aayega. Agar tumne jo kiya wo sirf mazaak tha, toh khulkar bolo aur sabko bata do. Ram jaisa beta jungle ke layak hai? Log sun ke tumhe kya bolenge? Jaldi utho aur wo kaam karo jisse yeh dukh aur badnaami mit jaaye.
Chhand 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
Koi aisa tarika socho jiss ye dukh aur badnami khatam ho jaye, aur apne parivar ko bachao. Ram ko jabardasti wapas mod lo, wo jangal ja raha hai, aur koi doosri baat mat uthao. Jaise din sooraj ke bina hai, jaise sharir pran ke bina hai, jaise raat chaand ke bina hai, waise hi Tulsidas kehte hain ki Ayodhya apne Swami ke bina hai. Suniye, ye baat apne dil mein achi tarah samajh lijiye.
Soratha 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
Uski saheliyan ne usko aisi samjh di thi jo sunne me meethi thi aur result me bhi uske fayde ki thi. Par usne ek kaan nahi suna, kyun ki tedhi Kubari, Manthara, pehle hi usko bhadka chuki thi.
Chaupai 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
Wo koi jawab nahi de rahi thi. Bahut gusse mein thi aur sakht ho gayi thi. Aurton ko dekh rahi thi aise, jaise bhookhi sherni mrig ko ghoorti ho. Un logo ne samajh liya ki iski bimari theek nahi hogi. Toh unko chhod kar chale gaye. Bole, ye murakh aur manhoos aurat hai. Qismat ne barbaad kar diya isko, abhi raj karna wala tha. Aisa kaam kiya hai jaisa koi aur nahi karta. Shehar ke aadmi aur aurton ne aise hi roya. Aur us bure aurat ko lakhon gaaliyan di. Log bahut tez bukhar se jal rahe the aur lambi saansein le rahe the. Bole, Ram ke bina jeene ki kya aas hai? Praja bichhadne ke dard se pareshan thi, jaise paani sookhne par paani ke jaanwar pareshan ho jaate hain. Log bahut dukh mein doob gaye the. Tab Ram apni maa ke paas gaye. Unka chehra khush tha aur dil mein chaahat chauguni thi. Unka chinta gaya, ki kahin raja unko rok na le.
Doha 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
Ram ke man ko ek naye haathi jaisa samjho, aur raj ek khoonta jis pe wo banda hua hai. Jab unhone suna ki ab ban jaana hai, to laga jaise bandhan toot gaya, aur dil me bahut khushi aayi.
Chaupai 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
Raghu kul ke tilak ne dono haath jod kar, khushi se maa ke charno mein matha jhuka. Maa ne aashirwad diya aur use dil se lagaya, aur uske liye kapde aur gehne nazar utaar diye. Maa baar baar uske chehre ko chuma, aankhon mein pyaar ke aansoo the aur sharir khushi se kaanp raha tha. Use god mein rakh kar phir dil se lagaya, aur pyaar ka ras uski sundar chhaati se behne laga. Uska pyaar aur khushi kahe nahi ja sakta, jaise kisi gareeb ko Kuber ka pad mil gaya ho. Pyaar se uske sundar chehre ko dekh kar maa ne meethi baaton mein kaha. Bolo beta, teri maa tere kurban hai, lagan kab lagegi jo khushi aur mangal laaye? Tu punya, accha charitra aur khushi ka pyara aakhri seema hai, aur is janam ka labh poora ho gaya jisme woh puri tarah khush hai.
Doha 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
Saare aadmi aur auratein use bahut tadap ke bulaa rahi thi, bilkul jaise pyaase chatak pakshi aur uski maada barsaat ke liye tarasti hai, jab Swati nakshatra ki baaris hoti hai sardi ke mausam mein.
Chaupai 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
Beta, main tumse bani hoon. Jaldi ja ke naha lo, aur phir kuch meetha kha lo, jo bhi tumhara man kare. Phir beta, apne pita ke paas jao. Bahut der ho gayi hai, tumhari maa tumse bani hai. Apni maa ki baatein sunkar, jo bahut pyaari thi, jaise pyaar ke ped ke phool hon. Jinme khushi ka ras bhara tha aur jinki jad khushali me thi, unhe dekh ke Ram ka man bhanvre ki tarah kahin aur nahi bhatka. Ram, dharam ke sabse bade aadmi, dharam ka rasta samajh ke, apni maa se bahut naram baaton me bola. Pitaji ne mujhe jungle ka raja pad de diya hai, jahan har tarah se mera bada kaam hai. Maa, khush man se mujhe aadesh do, taaki main khushi aur mangal ke saath jungle me ja sakun. Pyaar ke maare galti se mat daro. Maa, meri khushi aapke aashirwad par hai.
Doha 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
Main chaar saal jungle mein reh kar pitaji ka vada poora karunga, phir wapas aa kar tumhare pair dekhunga. Apne mann ko udaas mat hona dena.
Chaupai 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
Ram ke naram aur meethe bol ma ki chhaati mein teer ki tarah lag gaye. Wo thande aur naram bol sun kar ma dar gayi aur sookh gayi, jaise barsaat mein barish padne se jawasa paudha sookh jata hai. Uske dil ka dukh bata nahi ja sakta, jaise hiran sher ki awaaz sun kar ho jata hai. Uski aankhon mein aansu aa gaye aur shareer kaanpne laga, jaise machli pehli baarish ka zehr kha kar ho jati hai. Himmat karke usne apne bete ka chehra dekha aur ma ne ruli hui awaaz mein bola. Beta, tum apne pita ki jaan se pyare ho, wo roz tumhare kaam dekh kar khush hote hain. Usne raj dene ka shubh din tay kiya tha, kis gunah ke liye ab tumhe ban bhej diya? Beta, mujhe puri wajah batao, suryavansh ke liye aag kaun ban gaya?
Doha 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
Mantri ka beta Ram ke chehre ko dekh kar usko wajah samjha kar batayi. Sab sun kar wo bilkul chup ho gayi, jaise bol na saki. Uski halat ko lafzon mein bayaan nahi kiya ja sakta.
Chaupai 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
Wo use rok nahi sakti thi, aur jaane ko bhi nahi keh sakti thi. Dono taraf se dil me bura aag jal raha tha. Jaise koi chaand likhne baitha aur Rahu likh diya. Kismat ke raaste sabke liye hamesha ulte hote hain. Dharam aur pyar dono ne sath me uske dimag ko gher liya. Uski halat us saanp jaisi ho gayi jiske muh me chuchundar hai. Agar main apne bete ko ruk kar samjhaun, to dharam chala jayega aur apne log mere khilaf ho jayenge. Agar main use van jaane ko kahu, to bahut bada nuksan hoga. Rani is chinta aur pareshani me phans gayi thi. Phir us samajhdar aurat ne patni ke dharam ke baare me socha, aur Ram aur Bharat dono ko barabar ke bete maan ke. Ram ki maa, jiska swabhav seedha aur naram tha, bada hausla karke ye baatein boli. "Beta, main tumpe bali hoon, tumne achha kiya. Pitaji ka aadesh sabse bada dharam hai."
Doha 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
Unhone kaha tha ki aapko rajya denge, phir aapko jungle de diya. Is baat ka mujhe thoda bhi dukh nahi hai. Lekin aapke bina Bharat ko, raja ko aur praja ko bahut bada takleef pade gi.
Chaupai 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
Agar sirf papa ka order hai beta, to mat ja. Maa ko bada maan. Lekin agar dono, papa aur maa, ne kaha hai jungle ja, toh tere liye jungle Ayodhya ke barabar hai, sau guna. Jungle ke devta tere papa honge, jungle ki deviyan teri maa, aur pakshi aur hiran tere charan seva karenge. Aakhir mein raja ka jungle mein rehna theek hi hai. Par teri chhoti umar dekh kar mera dil dukhi hota hai. Jungle bhaag wala hai aur Ayodhya abhaag wali, agar tu Raghu vans ka tilak hokar use chhod de. Agar main kahoon, beta mujhe bhi saath le chal, toh tere dil mein shak paida ho jayega. Beta, tu sabko sabse pyara hai, hamari jaan ki jaan hai, atma ka jivan hai. Phir bhi tu kehta hai, maa main jungle ja raha hoon. Tere baat sun kar main baith kar pachhtawa karta hoon.
Doha 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
Ye sab soch kar main zid nahi karti, aur jhootha pyaar badha kar nahi dikhati. Main khud ko tumhare aage rakh deti hoon. Maan lo main tumhari maa hoon, aur ye baat yaad rakho, mujhe bhool kar mat jaana.
Chaupai 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
Saare devta aur pitra aapko bachayein, jaise palkein aankh ko bachaati hain. Vanwas ka waqt paani jaisa hai, aur aapke apne us paani mein machli jaise hain. Aap daya ke bhandar hain aur dharam ka bojh uthate hain. Ye soch kar koi aisi tarkeeb nikalo jisse aap wapas aa sakein aur sab se mil sakein jab tak sab zinda hain. Khushi se ban chale jao, main aapki hoon. Aap apne naukaron ko, apnon ko aur shehar ko anaath chhod rahe hain. Aaj sabke punya ka phal khatam ho gaya, aur khatarnak kismat ult padhi hai. Bahut tarah se ro kar unke pair pakde, apne aapko sabse badkismat aurat maani. Ek dard bhari aag unke dil mein phail gayi, aur unka rona bataaya nahi ja sakta. Ram ne apni maa ko uthaya aur chhaati se laga liya, aur naram baatein keh kar unhe phir samjhaya.
Doha 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
Sita ne us waqt ye khabar suni, to ghabra ke utth gayi. Phir wo apni saas ke paas gayi, unke dono pairon ko chhu ke matha tekha, aur sir jhuka ke baith gayi.
Chaupai 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
Sasumaa ne naram boli mein aashirvad diya, par Sita ko itna komal dekh ke pareshaan ho gayi. Sita bahut sundar thi aur apne pati se sachhi prem karti thi. Woh munh jhukaaye baithi soch mein lagi. Meri zindagi ka maalik ban jaana chahta hai. Kaun kismat wala unka saathi banega? Shareer aur jaan dono saath jaayengi, ya sirf jaan? Bhagwan ke kaam kuch samajh nahi aate. Usne apne sundar pairon ke naakhun se zameen khodi, aur uske paayal meethi awaaz de rahe the, jaise kavi ne likha hai. Aisa lag raha tha jaise prem mein aakar paayal minnat kar rahe hon, Sita ke pair hamein kabhi na chhode. Uske sundar aakhon se aansu girte dekh, Ram ki maa ne kaha. Sun beta, Sita bahut komal hai, aur sasumaa, sasur aur saare parivaar ki pyaari hai.
Doha 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
Iska baap Janak hai, jo rajaon mein sabse aage hai. Sasur suryavansh ke ghar ka hai, jaise sooraj hi unki pehchaan hai. Aur pati bhagwan Ram hai, suryavansh mein jo kamal ki tarah hai, wahi chand hai. Ram mein gun aur sundarta dono bhandar bhara hua hai.
Chaupai 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
Aur main ne Sita ko bahut pyaari bahu paayi. Roop, gun aur naram swabhav ki khazana hai. Main ne use aankh ka taara banaya, pyaar badhaaya. Apni jaan Sita se bandhi rakhi. Kalpabeli ki tarah use har tarah se laad pyaar kiya. Pyaar ke paani se seencha aur paala. Ab jab wo phool aur phal dene wali hai, bhagya ne virodh kiya. Kya hoga pata nahi chal paata. Palang aasan chhod kar mere godi mein jhule ki tarah aayi. Sita ne kabhi apna pair sakht zameen par nahi rakha. Jeevan jadi ki tarah use sambhala. Kabhi diye ki baati theek karne ko bhi nahi kaha. Wahi Sita tumhare saath ban jaana chahti hai. Raghunath, aapka kya aadesh hai? Chakori jo chand ki kiran peene mein khush hai, wo surya ke chehre ki taraf aankh kaise mod sakti hai?
Doha 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
Jungle mein haathi, sher, raakshas aur bahut saare bure jaanwar ghoomte hain. Mere beta, zehar ke bagiche mein ek sundar jaan dene wali jadi achhi lagegi kya?
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.