Prakarana 6

Verse 102 (चौपाई)

अस बिचारि उर छाड़हु कोहू। सोक कलंक कोठि जनि होहू।। भरतहि अवसि देहु जुबराजू। कानन काह राम कर काजू।। नाहिन रामु राज के भूखे। धरम धुरीन बिषय रस रूखे।। गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू। नृप सन अस बरु दूसर लेहू।। जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे। नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।। जौं परिहास कीन्हि कछु होई। तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।। राम सरिस सुत कानन जोगू। काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।। उठहु बेगि सोइ करहु उपाई। जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।

આમ વિચારીને, તમારા હૃદયમાંથી ક્રોધ ત્યજો; શોક અને અપમાનનો ભંડાર ન બનો. તમારે ચોક્કસપણે ભરતને યુવરાજ બનાવવો જોઈએ; રામને વન મોકલવાની શી જરૂર છે? રામને રાજ્યની કોઈ તૃષ્ણા નથી; તે ધર્મના સ્તંભ છે, અને સાંસારિક સુખોમાં કોઈ રસ નથી. રામ પોતાનું ઘર છોડીને ગુરુના ઘરે રહ્યા હતા; રાજા પાસેથી આ અન્ય વરદાન સ્વીકારો. જો તમે અમારી વાતો પર ધ્યાન ન આપો, તો તમારા હાથમાં કંઈ રહેશે નહીં. જો તમે મજાકમાં બોલ્યા હો, તો તે બધાની સામે જાહેર કરો. લોકો શું કહેશે જ્યારે તેઓ સાંભળશે કે તમે રામ જેવા પુત્રને વન મોકલ્યા છે? ઝડપથી ઊઠો અને એવો ઉપાય શોધો જેથી આ શોક અને અપમાન દૂર થઈ શકે.'

Verse 103 (छंद)

जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही। हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।। जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी। तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।

જે રીતે શોક અને કલંક દૂર થાય, એ ઉપાય કરીને કુળનું પાલન કરો; બીજો કોઈ માર્ગ અપનાવશો નહીં. વનમાં ગયેલા રામને પોતાના સંકલ્પથી પાછા લાવો; બીજો કોઈ માર્ગ ન ચાલો. જેમ સૂર્ય વિના દિવસ, જેમ પ્રાણ વિના શરીર, જેમ ચંદ્ર વિના રાત્રિ, તેમ હે તુલસીદાસ, પ્રભુ વિના અયોધ્યા એવી છે; આમ હું મારા હૃદયમાં સમજું છું, હે સુંદરી.

Verse 104 (दोहा/सोरठा)

सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित। तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।

તેણે પોતાની સખીઓને ઉપદેશ આપ્યો, અને તે સાંભળીને પરિણામ મધુર અને હિતકારી હતું; પરંતુ કુટિલ કૂબડી સ્ત્રીએ તેમાંથી કંઈ પણ કાને ધારણ કર્યું નહીં.

Verse 105 (चौपाई)

उतरु न देइ दुसह रिस रूखी। मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।। ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी। चलीं कहत मतिमंद अभागी।। राजु करत यह दैअँ बिगोई। कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।। एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं। देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।। जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा। कवनि राम बिनु जीवन आसा।। बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी। जनु जलचर गन सूखत पानी।। अति बिषाद बस लोग लोगाई। गए मातु पहिं रामु गोसाई।। मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ। मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।

તેણે કોઈ ઉત્તર ન આપ્યો; તેનો અસહ્ય કોપ ભયંકર હતો. તે હરણીઓ તરફ એમ જોતી હતી જેમ ભૂખ્યી વાઘણ જુએ છે. તેનો રોગ અસાધ્ય જાણીને તેઓએ તેનો ત્યાગ કર્યો. તે મૂર્ખ અને અભાગી કહેતી ચાલી ગઈ. તેણે આ દુર્ભાગ્યથી રાજ્યનો નાશ કર્યો. તેણે એવું કર્યું જે બીજું કોઈ ન કરે. આ રીતે નગરના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વિલાપ કરતા હતા; તેઓ દુષ્ટ સ્ત્રીને કોટિવાર શાપ આપતા હતા. તેઓ ભયંકર જ્વાળામાં બળતા હતા અને ઉદાસીના શ્વાસ લેતા હતા. રામ વિના જીવનની શી આશા? પ્રજા અતિશય વિયોગથી વ્યાકુળ હતી, જેમ જળચર પ્રાણીઓ પાણી વિના સૂકાય છે. નગરવાસીઓ મહાન શોકથી ગ્રસ્ત હતા. પ્રભુ રામ તેમની માતા પાસે ગયા. તેમનું મુખ પ્રસન્ન હતું, પરંતુ તેમનું હૃદય ચાર ગણું વધુ ઉત્સુક હતું. તેમણે સઘળો ચિંતા દૂર કરી, કેમ કે માતા તેમને રોકી ન શકે.

Verse 106 (दोहा/सोरठा)

नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान। छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।

રઘુકુળના સ્વામીનું મન નવા સાર્વભૌમ જેવું હતું; તેમનો આનંદ મુક્ત કેદી જેવો હતો. વનમાં જવાનું નિશ્ચિત જાણીને અને તે સાંભળીને તેમનું હૃદય અત્યંત આનંદથી ભરાઈ ગયું.

Verse 107 (चौपाई)

रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा। मुदित मातु पद नायउ माथा।। दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे। भूषन बसन निछावरि कीन्हे।। बार बार मुख चुंबति माता। नयन नेह जलु पुलकित गाता।। गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए। स्त्रवत प्रेनरस पयद सुहाए।। प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई। रंक धनद पदबी जनु पाई।। सादर सुंदर बदनु निहारी। बोली मधुर बचन महतारी।। कहहु तात जननी बलिहारी। कबहिं लगन मुद मंगलकारी।। सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई। जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।

રઘુકુળના તિલકે બંને હાથ જોડીને આનંદપૂર્વક માતાના ચરણોમાં માથું નમાવ્યું. તેણે તેમને હૃદયથી વળગીને આશીર્વાદ આપ્યો; તેણે અલંકાર અને વસ્ત્રો પ્રચુરતાથી અર્પણ કર્યા. વારંવાર માતાએ તેમના મુખને ચુંબન કર્યું; તેમના નેત્રો પ્રેમના જળથી ભરાયા હતા, અને તેમનું શરીર પુલકિત હતું. તેણે તેમને ગોદમાં બેસાડીને હૃદયથી વળગી રાખ્યા; પ્રેમરસની સુંદર ધારાઓ વહેતી હતી. પ્રેમ અને આનંદ કહી શકાય તેમ નથી; એમ હતું જાણે કોઈ દરિદ્રીએ ધનદેવનું પદ પ્રાપ્ત કર્યું હોય. તેમના સુંદર મુખને પ્રેમથી નિહાળીને માતાએ મધુર વચનો કહ્યા. "કહો મારા પુત્ર," તેણે કહ્યું, "હું તમારા પર સમર્પિત છું. આનંદ અને મંગલ લાવનારો શુભ લગ્ન ક્યારે છે? તમારા પુણ્ય, તમારા શીલ, તમારા સુખ અને તમારા સૌંદર્યના બળે તમે જન્મનું પરમ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે."

Verse 108 (दोहा/सोरठा)

जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति। जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।

જે સઘળા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ તેમની ઝંખના કરતા હતા તે આ રીતે અત્યંત વ્યાકુળ હતા, જેમ ચાતક અને તેની જોડી શરદ ઋતુમાં સ્વાતિ નક્ષત્રના વરસાદ માટે તરસતા હોય.

Verse 109 (चौपाई)

तात जाउँ बलि बेगि नहाहू। जो मन भाव मधुर कछु खाहू।। पितु समीप तब जाएहु भैआ। भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।। मातु बचन सुनि अति अनुकूला। जनु सनेह सुरतरु के फूला।। सुख मकरंद भरे श्रियमूला। निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।। धरम धुरीन धरम गति जानी। कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।। पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू। जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।। आयसु देहि मुदित मन माता। जेहिं मुद मंगल कानन जाता।। जनि सनेह बस डरपसि भोरें। आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।

"મારા પુત્ર, હું જઈને ઝડપથી સ્નાન કરીશ, અને મનને ભાવતી કોઈ મધુર વસ્તુ ખાઈશ. પછી તારા પિતા પાસે જજે, મારા બાળક. મોડું થયું છે; જા, મારા પુત્ર." માતાના વચનો સાંભળીને તે અત્યંત પ્રસન્ન થયા, જાણે પ્રેમવૃક્ષનું ફૂલ વિકસિત થયું હોય. આનંદના મધથી ભરેલું, સૌંદર્યનું મૂળ, રામને નિહાળીને તેમના હૃદયનો ભમરો ભ્રમિત ન થયો. ધર્મના આધારને ધર્મનું લક્ષ્ય જાણીને તેમણે માતાને અત્યંત મૃદુ વાણીથી કહ્યું. "પિતાજીએ મને વનનું રાજ્ય આપ્યું છે, જ્યાં મારા સઘલા મહાન કાર્યો રાહ જુએ છે. આનંદિત મનથી મને તમારો આદેશ આપો, માતા, કે જેથી હું સુખ અને મંગલ સાથે વનમાં જાઉં. પ્રેમવશ ભયભીત ન થશો, મારી માતા; તમારી કૃપા મારો આનંદ છે."

Verse 110 (दोहा/सोरठा)

बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान। आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।

ચૌદ વર્ષ વનમાં નિવાસ કરીને, પિતાના વચનને પ્રમાણ માનીને, હું પાછો આવીને તેમના ચરણો સ્પર્શીશ; તમારું હૃદય ઉદાસ ન રાખશો.

Verse 111 (चौपाई)

बचन बिनीत मधुर रघुबर के। सर सम लगे मातु उर करके।। सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी। जिमि जवास परें पावस पानी।। कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू। मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।। नयन सजल तन थर थर काँपी। माजहि खाइ मीन जनु मापी।। धरि धीरजु सुत बदनु निहारी। गदगद बचन कहति महतारी।। तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे। देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।। राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा। कहेउ जान बन केहिं अपराधा।। तात सुनावहु मोहि निदानू। को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।

રઘુવંશના સ્વામીના વિનમ્ર અને મધુર વચનો તેમની માતાના હૃદયને બાણની જેમ વીંધી ગયા. તે શીતળ વચનો સાંભળીને તે સૂકાઈ ગઈ, જેમ વરસાદ સૂકી જમીન પર પડે. તેમના હૃદયનો શોક કહી શકાય તેમ નથી; એમ હતું જેમ હરણી સિંહનો ગર્જન સાંભળે. તેમના નેત્રો ભીના હતા, તેમનું શરીર ધ્રુજતું હતું; તે જળ બહારની માછલી જેમ શ્વાસ લેતી હતી. પોતાને સંભાળીને તેણે પુત્રના મુખને નિહાળ્યું; રાણીએ ભાવવિભોર અવાજે કહ્યું. "મારા પુત્ર, તમે મારા પ્રાણો કરતાં પણ વધુ પ્રિય છો; હું સદા તમારા ચરિત્ર જોઈને પ્રસન્ન થાઉં છું. રાજાએ શુભ દિવસે તમને રાજ્ય આપવાનું કહ્યું હતું; તેમણે જાણીને કહ્યું કે વનમાં કોઈ અપરાધ થયો છે. મારા પુત્ર, મને સત્ય જણાવો: સૂર્યવંશ પર કોણ કળંક બન્યું છે?"

Verse 112 (दोहा/सोरठा)

निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ। सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।

રામના મુખડાને જોઈને મંત્રીપુત્રે કારણ સમજાવીને કહ્યું; વૃત્તાંત સાંભળીને તે મૂક રહી, અને તેની દશા વર્ણવી શકાતી નથી.

Verse 113 (चौपाई)

राखि न सकइ न कहि सक जाहू। दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।। लिखत सुधाकर गा लिखि राहू। बिधि गति बाम सदा सब काहू।। धरम सनेह उभयँ मति घेरी। भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।। राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू। धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।। कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी। संकट सोच बिबस भइ रानी।। बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी। रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।। सरल सुभाउ राम महतारी। बोली बचन धीर धरि भारी।। तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका। पितु आयसु सब धरमक टीका।।

તેઓ પોતાને રોકી ન શક્યા, ન કહી શક્યા; બંને રીતે હૃદયમાં ભયંકર અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો. જાણે ચંદ્ર લખાયો હોય અને પછી રાહુ તેના પર લખાયો હોય; વિધિના માર્ગો સર્વને માટે સદા વિપરીત છે. ધર્મ અને પ્રેમ બંનેએ તેમના મનને ઘેરી લીધું; તેમની દશા સાપ અને છુછંદર જેવી થઈ. જો હું મારા પુત્રને રોકું, તો નિવેદન કરવું પડશે; ધર્મ નાશ પામે છે અને મારા ભાઈ સાથે વિરોધ થાય છે. જો હું કહું, જાણીને કે તેને વનમાં જવું પડશે, તો તે મોટી હાનિ થશે; આમ રાણી દુઃખ અને ચિંતાથી પાર આવી ગઈ. ફરી તેણે વિચાર્યું, ધર્મમાં જ્ઞાની સ્ત્રી, રામ અને ભરત બંને પુત્રોને સમાન જાણીને. રામની માતા, સરળ સ્વભાવવાળી, મહાન સ્થિરતાના શબ્દો બોલ્યા. 'મારા બાળક, હું તમારી સાથે જઈશ; તે સારું રહેશે. મારા પિતાનો આજ્ઞા ધર્મનો અલંકાર છે.'

Verse 114 (दोहा/सोरठा)

राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु। तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।

તેમણે કહ્યું કે રાજ્ય આપીશ અને મને વન આપ્યું; હું તે દુઃખ હૃદયમાં નહીં લઉં. પરંતુ તમ્હારા વિના રાજા માટે, ભરત માટે, પ્રજા માટે ભયંકર પીડા થશે.

Verse 115 (चौपाई)

जौं केवल पितु आयसु ताता। तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।। जौं पितु मातु कहेउ बन जाना। तौं कानन सत अवध समाना।। पितु बनदेव मातु बनदेवी। खग मृग चरन सरोरुह सेवी।। अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू। बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।। बड़भागी बनु अवध अभागी। जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।। जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू। तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।। पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के। प्रान प्रान के जीवन जी के।। ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ। मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।

જો તે માત્ર મારા પિતાની આજ્ઞા હોય, પ્રિય માતા, તો જાણ કે તમે તેમનાથી ઘણા મોટા છો; જશો નહીં. જો મારા પિતા અને માતા બંનેએ 'વનમાં જા' કહ્યું હોય, તો મારા માટે સો વન અયોધ્યા જેવા છે. મારા પિતા વનના દેવ છે, મારી માતા વનની દેવી છે; પક્ષીઓ અને હરણો મારા સાથી છે, અને કમળો મારા સેવકો છે. અંતે, રાજા માટે વનવાસ યોગ્ય છે; આ જોઈને મારા હૃદયને દુઃખ નથી. ભાગ્યશાળી છે વન, અને દુર્ભાગ્યશાળી છે અયોધ્યા, કારણ કે તમે રઘુવંશના અલંકારને ત્યજો છો. જો તમે કહો, 'પુત્ર, મને તમારી સાથે લઈ જા', તો તમારા હૃદયમાં શંકા ઉત્પન્ન થશે. તમે સૌના પ્રિય પુત્ર છો; તમે જીવંત લોકોના જીવન છો, દરેક આત્માના આત્મા છો. તેથી, મને કહો, માતા, કે હું વનમાં જાઉં; તે શબ્દો સાંભળીને, હું બેસીને પસ્તાવીશ.

Verse 116 (दोहा/सोरठा)

यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ। मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।

આમ વિચારીને, હું હઠ કે ખોટું નહીં કરું, ન તો મારો પ્રેમ વધારીશ; મારી માતાના વચનને સ્વીકારીને, હું તેમને નમન કરું છું, અને ભગવાન કરીને તે સ્મરણ ક્યારેય ન ભૂંસાય.

Verse 117 (चौपाई)

देव पितर सब तुन्हहि गोसाई। राखहुँ पलक नयन की नाई।। अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना। तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।। अस बिचारि सोइ करहु उपाई। सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।। जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ। करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।। सब कर आजु सुकृत फल बीता। भयउ कराल कालु बिपरीता।। बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी। परम अभागिनि आपुहि जानी।। दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा। बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।। राम उठाइ मातु उर लाई। कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।

દેવો અને પિતૃઓ સૌ તમને પોતાના સ્વામી તરીકે જુએ છે; મારી રક્ષા કરો જેમ પલક આંખની રક્ષા કરે છે. જળ માછલીને પ્રિય છે, અને સગા હરણને પ્રિય છે; તમે દયાળુ છો, ધર્મના સ્તંભ છો. આમ વિચારીને, એવી યોજના બનાવો કે જેથી હું તમને મળી શકું જ્યારે મારા સગા જીવંત હોય. મને સુખે વનમાં જવા દો, અને ત્યાં હું વનને મારા સગા બનાવીશ, મારા પરિવારને પાછળ છોડીને. આજે મારા સર્વ પૂર્વ પુણ્યોનું ફળ સમાપ્ત થયું; ભયંકર અને પ્રતિકૂળ ભાગ્ય મને મળ્યું. અનેક રીતે રડતા, તેણે તેના ચરણોને પકડી રાખ્યા, પોતાને અત્યંત દુર્ભાગ્યશાળી જાણીને. ભયંકર અને અસહ્ય જળણ તેના હૃદયને વ્યાપી ગઈ; તેના વિલાપનું વર્ણન નથી થઈ શકતું. રામે તેમની માતાને ઉઠાવી અને હૃદયથી લગાવી; મૃદુ શબ્દો બોલીને, તેમણે ફરી તેમને સમજાવ્યા.

Verse 118 (दोहा/सोरठा)

समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ। जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।

તે સમયે વાર્તા સાંભળીને, સીતા વ્યાકુળ થઈને ઊઠી; તે ગઈ અને તેની સાસુના ચરણ કમળને જોડેલા હાથે નમન કર્યું, અને માથું નમાવીને બેઠી.

Verse 119 (चौपाई)

दीन्हि असीस सासु मृदु बानी। अति सुकुमारि देखि अकुलानी।। बैठि नमितमुख सोचति सीता। रूप रासि पति प्रेम पुनीता।। चलन चहत बन जीवननाथू। केहि सुकृती सन होइहि साथू।। की तनु प्रान कि केवल प्राना। बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।। चारु चरन नख लेखति धरनी। नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।। मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं। हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।। मंजु बिलोचन मोचति बारी। बोली देखि राम महतारी।। तात सुनहु सिय अति सुकुमारी। सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।

સાસુએ મૃદુ વાણીમાં આશીર્વાદ આપ્યો, અત્યંત કોમળ કન્યાને આટલી વ્યાકુળતામાં જોઈને. સીતા માથું નમાવીને બેઠી, વિચારોમાં ખોવાયેલી; તે સૌંદર્યનું સ્વરૂપ હતી, પતિના પ્રેમથી પવિત્ર થયેલી. તેના જીવનના સ્વામી વનમાં જવા ઇચ્છે છે; કયા પુણ્યથી હું તેમની સાથી થઈશ? શું મારું શરીર અને પ્રાણ છે, કે માત્ર પ્રાણ છે? હું જાણતી નથી કે વિધિ શું કરવાનો છે. તેના ચાર પગ જાણે પૃથ્વી પર કાવ્યો લખતા હોય; તેના પાયલ મધુર વાગે છે, અને કવિઓ તેનું સૌંદર્ય વર્ણવે છે. જાણે પ્રેમના વશીભૂત થઈને, તેઓ પ્રાર્થના કરે છે: 'અમને ન છોડશો, સીતા, અમે તમને વિનંતી કરીએ છીએ.' તેના સુંદર નેત્રોમાંથી આંસુ વહે છે; આ જોઈને, રામની માતાએ કહ્યું. 'પિતાજી, સાંભળો: સીતા અત્યંત કોમળ છે; તે તેની સાસુ, સસરા અને સર્વ સગાને પ્રિય છે.'

Verse 120 (दोहा/सोरठा)

पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु। पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।

મારા પિતા રાજા જનક છે, રાજાઓમાં રત્ન; મારા સસરા સૂર્યવંશના સૂર્ય છે. મારા પતિ સૂર્યવંશના ચંદ્ર છે, કમળોના વન જેવા; તે ગુણ અને સૌંદર્યના ભંડાર છે.

Verse 121 (चौपाई)

मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई। रूप रासि गुन सील सुहाई।। नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई। राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।। कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली। सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।। फूलत फलत भयउ बिधि बामा। जानि न जाइ काह परिनामा।। पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा। सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।। जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ। दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।। सोइ सिय चलन चहति बन साथा। आयसु काह होइ रघुनाथा।। चंद किरन रस रसिक चकोरी। रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।

પછી હું, તેમના પુત્રની વધુ હોવાથી, તેમની કૃપા પામી; હું સૌંદર્ય, ગુણ અને સદ્ગુણથી સુશોભિત હતી. તેમણે મારા પ્રત્યે પ્રેમ વધાર્યો, મને પોતાની પુત્રી સમજીને; મેં તેમને મારો પ્રાણ આપ્યો, તેમને મારું સર્વ જાણીને. જેમ માળી યુવાન વેલની અનેક રીતે દેખરેખ રાખે છે, પ્રેમના જળથી સિંચન કરે છે, તેમ તેમણે મારું પાલન કર્યું. હું તેમની દેખરેખથી વિકસી અને ફળ્યો, જો કે કોઈ જાણતું નહોતું કે પરિણામ શું આવશે. પલંગ અને આસન છોડીને, તેમણે તેમની ગોદને મારા માટે ઝૂલો બનાવી; સીતાને તેમણે કદી કઠોળ વચન ન દીધું. હું જાણે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ થઈને રહ્યો, જેમ કોઈ જીવન બદ્ધ હોય; હું દીપની પણ વાત ન ફેરવી શકું. તે જ સીતા હવે તેમની સાથે વનમાં જવા ઇચ્છે છે; રઘુનાથ શું આજ્ઞા આપશે? ચકોરી પક્ષીની આંખો, જે ચંદ્રના કિરણોમાં આનંદ માણે છે, તે સૂર્યના દર્શન કેવી રીતે સહન કરી શકે?

Verse 122 (दोहा/सोरठा)

करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि। बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।

વનમાં હાથી, સિંહ અને રાક્ષસો ફરે છે, અને દુષ્ટ જીવો ત્યાં મોટી સંખ્યામાં છે; શું એક સુંદર પુત્રી, તેના માતા-પિતાના જીવન, વિષની બગીચામાં સુખે રહી શકે?