Prakarana 6

Verse 102 (चौपाई)

अस बिचारि उर छाड़हु कोहू। सोक कलंक कोठि जनि होहू।। भरतहि अवसि देहु जुबराजू। कानन काह राम कर काजू।। नाहिन रामु राज के भूखे। धरम धुरीन बिषय रस रूखे।। गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू। नृप सन अस बरु दूसर लेहू।। जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे। नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।। जौं परिहास कीन्हि कछु होई। तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।। राम सरिस सुत कानन जोगू। काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।। उठहु बेगि सोइ करहु उपाई। जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।

ਇਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਦਿਓ; ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਨਾ ਬਣੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸਤੰਭ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁਆਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਰਾਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ; ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਰ ਲੈ ਲਓ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿਓ। ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ ਜਦੋਂ ਸੁਣਨਗੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਜਲਦੀ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਮਿਟ ਜਾਵੇ।

Verse 103 (छंद)

जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही। हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।। जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी। तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਉਪਾਅ ਕਰਕੇ ਕੁਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਰੱਖੋ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਅਪਣਾਓ। ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੋ ਬਨ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਾ ਚਲਾਓ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬਿਨਾਂ ਦਿਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ, ਤਿਵੇਂ ਹੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ, ਪ੍ਰਭੂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਹੈ; ਇਉਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ।

Verse 104 (दोहा/सोरठा)

सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित। तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸੁਣਕੇ ਉਸਦਾ ਫਲ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਕੁਟਿਲ ਕੂਬੜੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।

Verse 105 (चौपाई)

उतरु न देइ दुसह रिस रूखी। मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।। ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी। चलीं कहत मतिमंद अभागी।। राजु करत यह दैअँ बिगोई। कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।। एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं। देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।। जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा। कवनि राम बिनु जीवन आसा।। बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी। जनु जलचर गन सूखत पानी।। अति बिषाद बस लोग लोगाई। गए मातु पहिं रामु गोसाई।। मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ। मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।

ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਉਸਦਾ ਅਸਹਿ ਕ੍ਰੋਧ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਉਹ ਹਿਰਨੀਆਂ ਵੱਲ ਇਉਂ ਤੱਕਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖੀ ਬਾਘਣ ਤੱਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਅਸਾਧ ਜਾਣਕੇ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ, ਉਸਨੂੰ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਅਭਾਗੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੁਰਭਾਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਗਰ ਦੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਉਸ ਖਰਾਬ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੀ ਆਸ ਸੀ? ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਚਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਸੁੱਕਦੇ ਹੋਣ। ਨਗਰਵਾਸੀ ਮਹਾਨ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਸ੍ਵਾਮੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਚਿੰਤਾ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਦੇਵੇ।

Verse 106 (दोहा/सोरठा)

नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान। छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।

ਰਘੂਬੀਰ ਦਾ ਮਨ ਇਉਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ; ਉਸਦਾ ਅਨੰਦ ਇਉਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਬੰਦੀ ਦਾ। ਜਾਣਕੇ ਕਿ ਬਨ ਜਾਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 107 (चौपाई)

रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा। मुदित मातु पद नायउ माथा।। दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे। भूषन बसन निछावरि कीन्हे।। बार बार मुख चुंबति माता। नयन नेह जलु पुलकित गाता।। गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए। स्त्रवत प्रेनरस पयद सुहाए।। प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई। रंक धनद पदबी जनु पाई।। सादर सुंदर बदनु निहारी। बोली मधुर बचन महतारी।। कहहु तात जननी बलिहारी। कबहिं लगन मुद मंगलकारी।। सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई। जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।

ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਤਿਲਕ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ; ਉਸਨੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵਸਤਰ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਰ ਬਾਰ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ; ਉਸਦੇ ਨੈਣ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੁਲਕਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਕੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ; ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੁੰਦਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਉਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੰਗਾਲ ਨੇ ਧਨਪਤੀ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ, ਮਾਤਾ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਬੋਲੀ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਲਿਹਾਰੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਕਦੋਂ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗਲ ਲਿਆਵੇ? ਤੇਰੇ ਪੁੰਨ, ਤੇਰੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਜਨਮ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 108 (दोहा/सोरठा)

जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति। जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।

ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਦਾ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਤੀ ਨਛੱਤਰ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਤਿਹਾਏ ਹੋਣ।

Verse 109 (चौपाई)

तात जाउँ बलि बेगि नहाहू। जो मन भाव मधुर कछु खाहू।। पितु समीप तब जाएहु भैआ। भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।। मातु बचन सुनि अति अनुकूला। जनु सनेह सुरतरु के फूला।। सुख मकरंद भरे श्रियमूला। निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।। धरम धुरीन धरम गति जानी। कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।। पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू। जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।। आयसु देहि मुदित मन माता। जेहिं मुद मंगल कानन जाता।। जनि सनेह बस डरपसि भोरें। आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਜਾਕੇ ਜਲਦੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ ਕੁਝ ਮਿੱਠਾ ਖਾ ਲਵਾਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਹੇ ਬੇਟਾ। ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਜਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ। ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੁਖ ਦੇ ਮਕਰੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭੌਰਾ ਨਹੀਂ ਭਟਕਿਆ। ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਜਾਣਕੇ, ਉਸਨੇ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਨ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਉਡੀਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਬਨ ਜਾਵਾਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਸ ਹੋਕੇ ਨਾ ਡਰੋ, ਹੇ ਮਾਤਾ; ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰਾ ਅਨੰਦ ਹੈ।

Verse 110 (दोहा/सोरठा)

बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान। आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।

ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾਕੇ, ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਲਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੀਂ।

Verse 111 (चौपाई)

बचन बिनीत मधुर रघुबर के। सर सम लगे मातु उर करके।। सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी। जिमि जवास परें पावस पानी।। कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू। मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।। नयन सजल तन थर थर काँपी। माजहि खाइ मीन जनु मापी।। धरि धीरजु सुत बदनु निहारी। गदगद बचन कहति महतारी।। तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे। देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।। राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा। कहेउ जान बन केहिं अपराधा।। तात सुनावहु मोहि निदानू। को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।

ਰਘੂਵਰ ਦੇ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੀਤਲ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਸੋਗ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਉਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨੀ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨੈਣ ਗਿੱਲੇ ਸਨ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਥਰ ਥਰ ਕੰਬਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਮੱਛਲੀ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਰਾਣੀ ਨੇ ਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵੇਖਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਵਾਂਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ: ਸੂਰਿਆ ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਕਲੰਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ?

Verse 112 (दोहा/सोरठा)

निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ। सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।

ਰਾਮ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਇਆ; ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

Verse 113 (चौपाई)

राखि न सकइ न कहि सक जाहू। दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।। लिखत सुधाकर गा लिखि राहू। बिधि गति बाम सदा सब काहू।। धरम सनेह उभयँ मति घेरी। भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।। राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू। धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।। कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी। संकट सोच बिबस भइ रानी।। बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी। रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।। सरल सुभाउ राम महतारी। बोली बचन धीर धरि भारी।। तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका। पितु आयसु सब धरमक टीका।।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਸੀ; ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਹੂ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਸਦਾ ਸਭ ਲਈ ਵਿਪਰੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਗਏ; ਉਸਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੱਪ ਤੇ ਛੁਚੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਾਂ, ਤਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ; ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵੈਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਣੀ ਸੰਕਟ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਧਰਮ ਵੇਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਰਾਮ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸਰਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ, ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। 'ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਹਾਰ ਹੈ।'

Verse 114 (दोहा/सोरठा)

राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु। तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।

ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇਵੇਗਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਭਰਤ ਲਈ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 115 (चौपाई)

जौं केवल पितु आयसु ताता। तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।। जौं पितु मातु कहेउ बन जाना। तौं कानन सत अवध समाना।। पितु बनदेव मातु बनदेवी। खग मृग चरन सरोरुह सेवी।। अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू। बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।। बड़भागी बनु अवध अभागी। जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।। जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू। तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।। पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के। प्रान प्रान के जीवन जी के।। ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ। मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।

ਜੇ ਕੇਵਲ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰੀ ਮਾਤਾ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈਂ; ਨਾ ਜਾਈਂ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ 'ਜੰਗਲ ਜਾ', ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੌ ਜੰਗਲ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਪੰਛੀ ਤੇ ਹਿਰਨ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਜੰਗਲ, ਤੇ ਅਭਾਗਾ ਹੈ ਅਯੋਧਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਘੂ ਕੁਲ ਦੇ ਤਿਲਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਰਹੇ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ, 'ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲ', ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋ, ਹਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ, ਮਾਤਾ, ਕਿ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਵਾਂ; ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪਛਤਾਵਾਂ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 116 (दोहा/सोरठा)

यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ। मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਠ ਜਾਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਵਾਂਗਾ; ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲਾਂ।

Verse 117 (चौपाई)

देव पितर सब तुन्हहि गोसाई। राखहुँ पलक नयन की नाई।। अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना। तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।। अस बिचारि सोइ करहु उपाई। सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।। जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ। करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।। सब कर आजु सुकृत फल बीता। भयउ कराल कालु बिपरीता।। बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी। परम अभागिनि आपुहि जानी।। दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा। बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।। राम उठाइ मातु उर लाई। कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।

ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਆਮੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਪਲਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਪਾਣੀ ਮੱਛਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਦਇਆਲੂ ਹੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਕੋਈ ਉਪਾ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜੀਵਿਤ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਿਓ, ਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬਲੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਕਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਭਾਗਣ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ। ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਹਿਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਲਣ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ; ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ; ਕੋਮਲ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ।

Verse 118 (दोहा/सोरठा)

समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ। जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੀ; ਉਹ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ।

Verse 119 (चौपाई)

दीन्हि असीस सासु मृदु बानी। अति सुकुमारि देखि अकुलानी।। बैठि नमितमुख सोचति सीता। रूप रासि पति प्रेम पुनीता।। चलन चहत बन जीवननाथू। केहि सुकृती सन होइहि साथू।। की तनु प्रान कि केवल प्राना। बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।। चारु चरन नख लेखति धरनी। नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।। मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं। हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।। मंजु बिलोचन मोचति बारी। बोली देखि राम महतारी।। तात सुनहु सिय अति सुकुमारी। सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।

ਉਸਦੀ ਸੱਸ ਨੇ ਕੋਮਲ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ। ਸੀਤਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ; ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਹੋਈ। ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਆਮੀ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਸਾਥਣ ਬਣਾਂਗੀ? ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਇਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਵੀ ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਨੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: 'ਸੀਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।' ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸੁਣੋ: ਸੀਤਾ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਸ, ਸੱਸਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।'

Verse 120 (दोहा/सोरठा)

पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु। पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਹਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ; ਮੇਰੇ ਸੱਸਰ ਸੂਰਜ ਕੁਲ ਦੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸੂਰਜ ਕੁਲ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਉਹ ਗੁਣ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

Verse 121 (चौपाई)

मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई। रूप रासि गुन सील सुहाई।। नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई। राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।। कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली। सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।। फूलत फलत भयउ बिधि बामा। जानि न जाइ काह परिनामा।। पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा। सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।। जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ। दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।। सोइ सिय चलन चहति बन साथा। आयसु काह होइ रघुनाथा। चंद किरन रस रसिक चकोरी। रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।

ਫਿਰ ਮੈਂ, ਉਸਦੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ; ਮੈਂ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਗੁਣ ਤੇ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਲੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਕੀ ਵੇਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲੀ ਤੇ ਫਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੰਜੇ ਤੇ ਆਸਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਨੂੰ ਗੋਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਝੂਲਾ ਬਣਾਇਆ; ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਇੰਜ ਜੀਵਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਵੀ ਬੱਤੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਘੂਨਾਥ ਕਹੁੰਗੇ ਕੀ? ਚਕੋਰ ਪੰਛੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

Verse 122 (दोहा/सोरठा)

करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि। बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਰਾਬ ਜੀਵ ਹਨ; ਕੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?