Prakarana 6
राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ‘ਵਿਸ਼ਾਦ’ ਨਹੀਂ—ਧਰਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੀਪਤ ਕਰੁਣਾ ਹੈ। ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ‘ਵਿਪਰੀਤ ਵਿਧਿ’ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਸੁਭਾਵ (ਕ੍ਰੋਧ, ਹਠ, ਭਯ, ਲੋਭ) ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਸੁਭਾਵ (ਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਸਤ੍ਯ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ) ਆਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਦੇ ਹਠ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖੀਆਂ ਦੀ ਨੀਤੀ-ਵਾਣੀ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਮਾਤ੍ਰ-ਹਿਰਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵ੍ਰਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ‘ਸਮਸ਼ਟੀ-ਚਿੱਤ’ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਾ ‘ਰਾਜ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਨ ਹੋਣਾ’ ਨਿਰਗੁਣ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਯ ਸਗੁਣ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਲਸੀ ਨਿਰਗੁਣ-ਤੱਤ੍ਵ (ਅਨਾਸਕਤੀ) ਅਤੇ ਸਗੁਣ-ਲੀਲਾ (ਮਾਤ੍ਰ-ਪ੍ਰੇਮ, ਲੋਕ-ਸ਼ੋਕ) ਨੂੰ ਇਕੋ ਸੋਪਾਨ ਉੱਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਤਿਆਗ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verses
ਚੌਪਈ 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡੋ, ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਨਾ ਬਣੋ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਯੁਵਰਾਜ ਦਾ ਪਦ ਦਿਓ, ਪਰ ਰਾਮ ਦਾ ਬਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੰਮ ਹੈ? ਰਾਮ ਰਾਜ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਗਣ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੈ ਰਸ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ। ਰਾਮ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵਾਸ ਕਰਨ, ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਰ ਲਵੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਜੇ ਕੇਵਲ ਪਰਿਹਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਜਣਾ ਦਿਓ। ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਕੀ ਉਚਿਤ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਛੇਤੀ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਉਪਾਅ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ।
ਛੰਦ 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਪਾਅ ਕਰੋ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਲ ਨਾਲ ਮੋੜ ਲਿਆਓ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਚਲਾਓ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ। ਹੇ ਇਸਤਰੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੋ।
ਸੋਰਠਾ 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
ਸਖੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਫਲ ਵਿਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਟਿਲ ਕੂਬਰੀ ਮੰਥਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਚੌਪਈ 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
ਉਸ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਸਹਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਰੂੱਖੀ ਹੋ ਬੈਠੀ ਰਹੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖੀ ਬਾਘਣੀ ਹਿਰਨੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੋਗ ਅਸਾਧ ਜਾਣ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਹਾ: ਇਹ ਮਤਿਮੰਦ ਅਭਾਗੀ ਪਾਪੀ। ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੈਵ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਗਰ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਬਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਖੋਟੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗਾਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਸੜਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗੇ: ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੀ ਆਸ? ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਜੰਤੂ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ ਲੋਕ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਗੋਸਾਈਂ ਰਾਮ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਚੌਗੁਣੀ ਉਤਾਵਲੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਕਿ ਕਿਤੇ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰੱਖੇ।
ਦੋਹਾ 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
ਰਘੁਬੀਰ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਉਸ ਬੰਧਨ-ਖੂਟੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਬਨ ਗਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਹੋਇਆ।
ਚੌਪਈ 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਤਿਲਕ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ। ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨਿਵੇਦਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੁਮਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪੁਲਕਿਤ। ਗੋਦ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ, ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਸੁੰਦਰ ਛਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਗਰੀਬ ਜਿਵੇਂ ਧਨਦਾਤਾ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਪਦ ਪਾ ਗਿਆ। ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਮੂੰਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ। "ਦੱਸ ਪੁੱਤ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਕਦੋਂ ਆਵੇਗਾ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਲਗਨ?" ਤੂੰ ਪੁੰਨ, ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਹੱਦ, ਜਨਮ ਲਾਭ ਦੀ ਹੱਦ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਸਭ ਅਤਿ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਖਾਤ ਚਾਤਕ ਤੇ ਚਾਤਕੀ ਸਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿਚ ਸਵਾਤੀ ਦੀ ਬਰਖਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚੌਪਈ 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
"ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ; ਛੇਤੀ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਕੁਝ ਮਿੱਠਾ ਖਾ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।" ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਅਨੁਕੂਲ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਬ੍ਰਿੱਛ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਸੁਖ ਦੇ ਮਕਰੰਦ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰਿਤ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਟਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਾਰਕ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਪਾਸ ਅਤਿ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। "ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਨ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਬਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਾਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਸ ਕੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਡਰ ਨਾ ਮਾਨ। ਅੰਬ, ਮੇਰਾ ਅਨੰਦ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।"
ਦੋਹਾ 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਨਾ ਕਰ।
ਚੌਪਈ 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
ਰਘੁਬਰ ਦੇ ਨਿਮ੍ਰ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਤਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ ਸੀਤਲ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਤੇ ਜਵਾਸਾ ਬੂਟਾ ਸੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਦੁਖ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਦਹਾੜ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਹਿਰਨੀ। ਅੱਖਾਂ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਰੀਲਾ ਟੋਪਾ ਖਾ ਕੇ ਇਕ ਮੱਛੀ। ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਮਾਤਾ ਰੁੰਧੇ ਗਲੋਂ ਬੋਲੀ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਕਿਸ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਬਨ ਭੇਜਿਆ? ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕੌਣ ਅੱਗ ਬਣ ਬੈਠਾ?
ਦੋਹਾ 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
ਰਾਮ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਗੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਚੌਪਈ 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੀ, ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਠੋਰ ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਲਿਖਣ ਗਿਆ ਰਾਹੂ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਧਾਤਾ ਦੀ ਗਤੀ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿ ਸਦਾ ਉਲਟੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਗੰਧਮੂਸ਼ਕ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸੱਪ ਵਾਂਗੂ ਹੋ ਗਈ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਰੋਕਾਂ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਧੂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ। ਸੰਕਟ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਬੇਬਸ ਹੋਈ ਰਾਣੀ। ਫਿਰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਸਿਆਣੀ ਇਸਤਰੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ। ਸਰਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਭਾਰੀ ਧੀਰਜ ਧਰ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬਲਿ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਹੈ।"
ਦੋਹਾ 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
ਰਾਜ ਦੇਵਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬਨ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਭਰਤ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
ਚੌਪਈ 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
ਜੇ ਕੇਵਲ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਨਾ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਮਾਤਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੋਵੇਂ ਬਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿਣ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਬਨ ਸੌ ਅਯੋਧਿਆ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬਨ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣਗੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਬਨ ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਹਿਰਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਕਮਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਲਈ ਬਨਵਾਸ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਕੋਮਲ ਉਮਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਬਨ, ਅਭਾਗੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਜੇ ਤੂੰ, ਰਘੂਬੰਸ਼ ਦਾ ਤਿਲਕ, ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਖਾਂ 'ਪੁੱਤ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ,' ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੀਵ ਦਾ ਜੀਵਨ। ਤਦੇ ਵੀ ਤੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈਂ 'ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਬਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,' ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬੈਠ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਦੋਹਾ 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਹਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਝੂਠਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਆਤਮਬਿਸਰਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਮਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਨਾ ਜਾਓ।
ਚੌਪਈ 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਵੇਂ ਰੱਖਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਬਨਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਕ-ਸਨਬੰਧੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕ ਹੋ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਉਪਾਅ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਮਿਲ ਸਕੋ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਨ ਜਾਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ; ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ, ਸਾਕ-ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਅਨਾਥ ਕਰ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਜਾਓ। ਅੱਜ ਸਭ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਉਲਟ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਭਾਗਣ ਜਾਣ ਕੇ। ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਅਸਹਿ ਦਾਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਨਰਮ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ।
ਦੋਹਾ 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
ਉਸ ਸਮੇਂ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੀ। ਜਾ ਕੇ ਸੱਸ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਦਮ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਤ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ।
ਚੌਪਈ 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
ਸੱਸ ਨੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਈ। ਸੀਤਾ ਮੂੰਹ ਨਿਮਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, ਰੂਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਪਤੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ। ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਨ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਭਾਗਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਥੀ? ਦੇਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਹਿਤ ਜਾਵੇਗੀ, ਭਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ? ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਖਰੋਂਚੀ ਗਈ, ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਨੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਸ ਕੇ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ: ਸੀਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ। ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੁਣ, ਸੀਤਾ ਬਹੁਤ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਸ, ਸਹੁਰੇ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜਨਕ ਹਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਣੀ; ਸਹੁਰਾ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੂਰਜ; ਅਤੇ ਪਤੀ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਮੁਦਿਨੀ-ਬਨ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ, ਗੁਣ ਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਖਜਾਨਾ।
ਚੌਪਈ 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਰੂਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਸੀਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਦੀ ਪੁਤਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਇਆ; ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਕਲਪਬੇਲੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਲਾਲਨ ਕੀਤਾ, ਸਨੇਹ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿੰਜ ਕੇ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਫੁੱਲਦੇ ਤੇ ਫਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਲੰਘ ਤੇ ਆਸਣ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਝੂਲੇ ਵਾਂਗ ਸਥਾਨ ਪਾਇਆ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਜੀਵਨਦਰਵ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਦੀਪਕ ਦੀ ਬਾਤੀ ਤਰਾਸ਼ਣ ਲਈ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬਨ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਘੁਨਾਥ, ਤੇਰਾ ਹੁਕਮ ਕੀ ਹੈ? ਚੰਦ੍ਰਕਿਰਨ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਸਿਕ ਚਕੋਰੀ ਕਿਵੇਂ ਰਵੀ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਦੋਹਾ 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ, ਰਾਖਸ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਔਸਧ ਕੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Frequently Asked Questions
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
