Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
នៅក្នុងកាពីទាំងនេះ រសការុណានៃអយោធ្យាកាណ្ឌបានឈានដល់កម្រិតកំពូល ប៉ុន្តែនៅក្នុងទុក្ខនោះ អារម្មណ៍នៃធវិរ្យភាពគឺស្ងប់ស្ងៀម និងមាំមួនដូចជាប្រទីបដែលឆេដរាបដល់។ រវាងសំដីក្រៀមក្រំ និងរំអិលរបស់កៃកេយី និងភាពអស់សង្ឃឹមរបស់ទសរថ សេចក្តីស្រឡាញ់របស់រាមដែលគ្មានទោសក្លាយជាគ្រឿងសំគាល់នៃភក្តីភាព៖ ភក្តីភាពពិតគឺជាការរក្សាសច្ចៈដែលជាទម្រង់នៃសេចក្តីស្រឡាញ់។ នៅទីនេះ ធម៌គឺការគោរពតាមបញ្ជាបិតា នីតិគឺធម៌នៃរាជ្យ និងការអាណិតអាណោជគឺការគោរពមាតាបានប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងពេលតែមួយ។ ការនិពន្ធកំណាព្យរបស់តុលសីបានប្រែការប៉ះទង្គិចនេះទៅជាសោបាន បង្ហាញថាអ្នកស្វែងរកថាភក្តីភាពមិនមែនជាអារម្មណ៍ធម្មតា ប៉ុន្តែជាសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលបង្កើតឡើងក្នុងមរ្យាទា។ រូបភាពរួមនៃការរិះគន់ និងទុក្ខសោកសាធារណៈគឺការបំផ្លាញទូទាំងទីក្រុង ការ谴责កៃកេយីបានបន្ថែមសំឡេងនៃធម៌សង្គម ដូច្នេះស្ថាបត្យកម្មនៃកាណ្ឌពីផ្ទះទីក្រុងដល់ព្រៃក្លាយជាការធ្វើដំណើរខាងក្នុងពីការប្រកាន់ខ្ជាប់ទៅកាន់ការបោះបង់ចោល។
Verses
ចៅបៃ 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
បបូរមុខរបស់ព្រះអង្គស្ងួត និងរាងកាយទាំងមូលឆេះរោល ដូចពស់កំសត់ដែលបាត់បង់គ្រាប់ត្បូងពីលើក្បាល នៅខាងព្រះអង្គទ្រង់បានឃើញកៃកេយីដែលពោរពេញដោយកំហឹង ដូចជាមរណទេវៈដែលរាប់ពេលវេលា ព្រះរាមាមានសភាពជាអ្នកមានមេត្តាធម្ម និងស្លូតបូត មិនដែលបានឃើញទុក្ខ ឬសូម្បីតែបានឮពីទុក្ខមកពីមុនមកទេ ទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ព្រះអង្គបានធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ ពិចារណាឱកាស ហើយសួរម្តាយចិញ្ចឹមដោយពាក្យពីរោះ ម្តាយសូមប្រាប់ខ្ញុំពីមូលហេតុនៃទុក្ខសោករបស់បិតា ដើម្បីឲ្យខ្ញុំខំប្រឹងប្រែងកំចាត់វាចេញ សូមស្តាប់ព្រះរាម នេះជាមូលហេតុទាំងអស់ ព្រះរាជាមានសេចក្តីស្រឡាញ់ព្រះអង្គជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានមានព្រះបន្ទូលថានឹងប្រទានពរឲ្យខ្ញុំពីរប្រការ ខ្ញុំក៏បានសូមនូវអ្វីដែលខ្ញុំពេញចិត្ត ពេលបានស្តាប់ដូចនេះ ការព្រួយបារម្ភបានកើតឡើងក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះរាជា មិនអាចលះបង់ការស្ទាក់ស្ទើរចំពោះព្រះអង្គបានទេ
ទោហា 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
ម្ខាងគឺសេចក្ដីស្រឡាញ់កូនរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ម្ខាងទៀតគឺព្រះបន្ទូលដែលទ្រង់បានថ្លែង ទ្រង់បានធ្លាក់ក្នុងស្ថានភ័យក្រៃលែង បើទ្រង់អាច សូមទទួលព្រះបញ្ញត្តិទុកលើព្រះសិរសា ហើយលុបបំបាត់ទុក្ខវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ទ្រង់ចោល
ចៅបៃ 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
អង្គុយនៅទីនោះដោយមិនស្ទាក់ស្ទើរ កៃកេយីបាននិយាយពាក្យកោតក្រអូប ឮហើយសូម្បីតែភាពកោតក្រអូបក៏នៅតែមានការលំបាកចិត្តយ៉ាងខ្លាំង អណ្តាតជាធ្នូ ពាក្យសម្ដីជាព្រួញច្រើន ហើយស្តេចដែលមានសភាពទន់ភ្លន់គឺដូចជាគោលដៅដែលត្រូវបាញ់ ដូចជាភាពកោតក្រអូបបានយកកាយ ហើយកំពុងរៀនវិជ្ជាធ្នូ ក្លាយជាអ្នកបាញ់ធ្នូដ៏ល្អិតល្អ បាននិយាយរឿងរ៉ាវទាំងអស់ដល់រាម ហើយអង្គុយនៅដូចជាភាពគ្មានចិត្តបានយកកាយ រាម ព្រះអាទិត្យនៃវង្សត្រកូលព្រះអាទិត្យ ឃ្លាំងនៃសេចក្ដីរីករាយដោយធម្មជាតិ ទ្រង់បានញញឹមក្នុងព្រះទ័យ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យដែលមិនមានទោសអ្វីទាំងអស់ ទន់ភ្លន់និងពិរោះ ដូចជាគ្រឿងតុបតែងនៃវាចា សូមស្តាប់ ម្តាយអើយ បុត្រនោះជាអ្នកមានវាសនាល្អ ដែលស្រឡាញ់ពាក្យបណ្តាំរបស់បិតាមាតា បុត្រដែលធ្វើឱ្យមាតាបិតាសោមសោម ម្តាយអើយ ពិបាករកក្នុងលោកទាំងមូល
ទោហា 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
ការជួបជុំគ្នានៃអ្នកប្រាជ្ញក្នុងព្រៃគឺពិសេស, ហើយគ្រប់វិធីគឺសម្រាប់ផលប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំ។ ក្នុងរឿងនោះ, ព្រះរាជបញ្ជារបស់បិតារបស់ខ្ញុំមកមុន, ហើយម្តាយរបស់អ្នកក៏យល់ព្រមផងដែរ។
ចៅបៃ 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
ភរតាដែលជាទីស្រឡាញ់ដូចជាជីវិតរបស់ខ្ញុំនឹងទទួលរាជ្យ ថ្ងៃនេះព្រះវិធីមេត្តាខ្ញុំគ្រប់វិធី បើខ្ញុំមិនទៅកាន់ព្រៃដើម្បីកិច្ចការដូច្នេះទេ ចូររាប់ខ្ញុំជាប្រមុខនៃពួកពាល អ្នកដែលបោះបង់ដើមកល្បតរុក្ខៈហើយបម្រើដើមអរណ្ឌ អ្នកដែលបោះបង់អម្រឹតហើយសុំថ្នាំពិស សូម្បីតែពួកគេក៏មិនបណ្តោយឱកាសដូច្នេះឱ្យរំលង ចូរពិចារណាឱកាសនេះក្នុងចិត្តមាតារបស់អ្នក មាតា ទុក្ខមួយសង្កត់ខ្ញុំជាពិសេស ខ្ញុំឃើញព្រះរាជាមានសេចក្តីវិតក្កយ៉ាងខ្លាំង ខ្ញុំមិនអាចជឿបាន មាតា ថាបិតារបស់ខ្ញុំអាចមានសេចក្តីទុក្ខធ្ងន់ដូច្នេះដោយរឿងតូចតាច ព្រះរាជាមានសេចក្តីស្ថិតស្ថេរជាសមុទ្រគ្មានបាតនៃគុណធម៌ ខ្ញុំបានធ្វើបាបកម្មធំណាមួយ ដោយហេតុនោះព្រះរាជាមិននិយាយអ្វីដល់ខ្ញុំ ខ្ញុំសូមសច្ចាប្រាប់ឱ្យអ្នកប្រាប់ការពិតដល់ខ្ញុំ
ទោហា 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
ពាក្យរបស់ព្រះរាមដែលជាកំពូលនៃរាជវង្សរគុ គឺជាពាក្យដែលស្មើភាពនិងត្រង់ត្រង់ ប៉ុន្តែព្រះមហេសីដែលមានចិត្តអាក្រក់បានយល់ថាមានលក្ខណៈក្បិនក្ប៉ូត ដូចជាស្រោមដែលរំកិលក្នុងទឹកដោយចលនាក្បិនក្ប៉ូត ទោះបីជាទឹកនោះស្មើគ្នាគ្រប់ទីកន្លែងក៏ដោយ
ចៅបៃ 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
ព្រះមហេសីត្រេកអរណាស់ពេលឃើញសេចក្តីព្រមរបស់ព្រះរាម ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយបង្ហាញសេចក្តីស្រឡាញ់ក្លែងក្លាយ ខ្ញុំសូមស្បថដោយព្រះអង្គ និងដោយការមករបស់ភរត ខ្ញុំមិនដឹងហេតុផលផ្សេងទៀតឡើយ កូនសំឡាញ់ឯងមិនមានទោសគួរទាល់តែសោះ ឯងជាអ្នកប្រទានសេចក្តីសុខដល់ម្តាយ បិតា និងបងប្អូន ព្រះរាម សូម្បីអ្វីដែលព្រះអង្គទ្រង់ព្រះបន្ទូលគឺជាការពិត ព្រះអង្គជាអ្នកស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះបិតានិងមាតា សូមពន្យល់ព្រះបិតាហើយព្រះបន្ទូលនូវសេចក្តីនោះ ដែលនឹងមិនឲ្យមានការអាម៉ាស់ក្នុងដំណាក់កាលទីបួននៃជីវិត អ្នកដែលបានបុត្រដែលមានបុណ្យបារមីដូចព្រះអង្គ មិនគួរឲ្យមានការមើលងាយដល់អ្នកនោះទេ ពាក្យពីបប្រហោងមាតាដែលអាក្រក់អាចជាទីពេញចិត្តបានដោយរបៀបណា ដូចជាទីញ្ចាត្រក្យានិងទីបរិសុទ្ធផ្សេងៗក្នុងមគធៈ ដែលបរិសុទ្ធតាមនាមប៉ុន្តែស្ថិតក្នុងដែននោះ តែព្រះបន្ទូលទាំងអស់របស់ព្រះមាតាបានធ្វើឲ្យព្រះរាមពេញព្រះរាហ្វ ដូចទឹកដែលហូរចូលគង្គាមានសភាពបរិសុទ្ធនិងស្អាតស្អំ
ទោហា 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
ការសន្លប់បានចាកចេញពីព្រះអង្គនៅពេលដែលទ្រង់រំលឹកដល់ព្រះរាម ហើយព្រះរាជាទ្រង់បង្វិលព្រះកាយផ្ទាល់ មន្ត្រីទីប្រឹក្សាបានក្រាបទូលពីការមកដល់នៃព្រះរាម ហើយក្រាបទូលសូមដោយការគោរពតាមកាលៈទេសៈដ៏សមគួរ
ចៅបៃ 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
ពេលដែលស្តេចបានឮថាព្រះរាមបានមកដល់ ទ្រង់ក៏ប្រមើលកម្លាំងហើយបើកព្រះនេត្រ អធិការបានទ្រទ្រង់ស្តេចឲ្យអង្គុយ ហើយស្តេចបានឃើញព្រះរាមក្រាបនៅព្រះបាទ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ហួសហេតុ ទ្រង់បានឱបព្រះរាមទៅនឹងព្រះហឫទ័យដោយទុក្ខសោក ដូចពស់ដែលបានរកឃើញមណីដែលបាត់វិញ ស្តេចនៅតែមើលទៅព្រះរាម ហើយទឹកភ្នែកហូរជាធរនៅព្រះនេត្រ ដោយអស់កំលាំងដោយសេចក្តីសោកសង្រេង ទ្រង់មិនអាចនិយាយអ្វីបានទេ តែឱបព្រះរាមនៅព្រះហឫទ័យម្តងហើយម្តង ក្នុងព្រះហឫទ័យ ស្តេចបានបួងសួងដល់ព្រះព្រហ្ម ឲ្យព្រះរឃុណាថមិនទៅកាន់ព្រៃ រំលឹកដល់ព្រះមហេស្វរ ទ្រង់បានអង្វរថា សទាសិវ សូមស្តាប់ការអង្វររបស់ខ្ញុំ ព្រះអង្គសោមស្តីឆាប់រីករាយ និងជាអ្នកបរិច្ចាគ ប្រទានដោយមិនគិតដល់ស័ក្តិសម ដឹងថាខ្ញុំជាអ្នកក្រីក្រ សូមដកហូតសេចក្តីទុក្ខរបស់ខ្ញុំ
ទោហា 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
លោកជាអ្នកបំផុសផ្តួលក្នុងចិត្តរបស់មនុស្សទាំងអស់ សូមប្រទានចិត្តដល់ព្រះរាមឱ្យបោះបង់ពាក្យរបស់ខ្ញុំ លះបង់សេចក្តីស្លូតបូតនិងសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយនៅនឹងផ្ទះ
ចៅបៃ 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
សូមឲ្យមានការអាម៉ាស់ក្នុងលោក ហើយសូមឲ្យឈ្មោះល្អរបស់ខ្ញុំវិនាសទៅ សូមឲ្យខ្ញុំធ្លាក់ទៅនរកក៏បាន ជាងទៅកាន់ទីក្រុងនៃទេវតា សូមឲ្យខ្ញុំទទួលទុក្ខគ្រប់បែបយ៉ាងដែលមិនអាចទ្រាំបាន តែសូមកុំឲ្យព្រះរាមចាកចេញពីស្នាមភ្នែករបស់ខ្ញុំ ដូច្នេះ ព្រះរាជាទ្រង់ពិចារណាក្នុងព្រះហឫទ័យហើយមិនទ្រង់មានព្រះបន្ទូល ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គភ្ញាក់ញ័រដូចស្លឹកឈើពីពល ទ្រង់យល់ថាព្រះបិតាទ្រង់គ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយទ្រង់រំលឹកដល់ព្រះមាតា ព្រះបរមបុរស្សនៃរាជវង្សរឃុទ្រង់មានព្រះបន្ទូលម្ដងទៀត ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយពាក្យសម្បត្តិស្លឹងរាបស្មើ ដោយការពិចារណាឱ្យល្អិតល្អ សមរម្យនឹងទីកន្លែង កាលៈទេសៈ និងឱកាស បិតាទីមានព្រះភាគ ខ្ញុំនឹងពោលសេចក្តីខ្លះហើយយកសេចក្តីហ៊ាហរ សូមអភ័យសេចក្តីដែលមិនសមរម្យ ដោយដឹងថាខ្ញុំជាក្មេង ព្រះអង្គទ្រង់ទទួលសោកសង្រេងដោយហេតុតូចតាចណាស់ គ្មាននរណាប្រាប់ខ្ញុំជាមុនសោះ ពេលឃើញព្រះបិតា ខ្ញុំបានសួរព្រះមាតា ហើយពេលបានឮរឿងទាំងអស់ រាងកាយរបស់ខ្ញុំក៏ត្រជាក់ស្ងប់
ទោហា 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
"ពុកព្រះអង្គអើយ ក្នុងពេលមង្គលនេះ សូមលះបង់ការព្រួយបារម្ភដែលកើតចេញពីសេចក្ដីស្រឡាញ់ ហើយសូមព្រះអង្គមានព្រះទ័យរីករាយបញ្ជាដល់កូន" ការពោលដូច្នេះហើយ ព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គក៏ស្ទុះស្ទារដោយសេចក្ដីរីករាយ
ចៅបៃ 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
កំណើតរបស់អ្នកដែលបិតារបស់គាត់ត្រេកអរពេលបានឮពីកិរិយារបស់គាត់ កំណើតនោះជាកំណើតមង្គលលើផែនដី ផលទាំងបួននៃជីវិតស្ថិតក្នុងក្ដាប់ដៃរបស់អ្នកដែលបិតាមាតាជាទីគោរពដូចជីវិតរបស់ខ្លួន ដោយគោរពព្រះបញ្ជានៃទ្រង់ ខ្ញុំនឹងបាននូវផលនៃកំណើត ហើយនឹងត្រឡប់មកវិញឆាប់ៗ ប្រសិនបើទ្រង់ព្រះព្រហ្មទ័យ ខ្ញុំនឹងទៅសុំច្បាប់ពីមាតា ហើយនឹងមកក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះបាទទ្រង់ម្ដងទៀត ហើយនឹងចេញទៅកាន់ព្រៃ កាលពោលដូច្នេះហើយ ព្រះរាមាទ្រង់យាងចាកចេញ ឯព្រះរាជាដែលរងទុក្ខវេទនាគ្មានត្រាស់តបអ្វីទាំងអស់ ដំណឹងនេះបានផ្សាយទៅទូទាំងព្រះនគរ ដូចជាសត្វខ្ចាត់បានទិច ហើយពិសបានរីករាលដាលទៅគ្រប់សរីរាង្គ បុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់បានឮហើយកើតទុក្ខសោក ដូចជាវល្លិនិងដើមឈើពេលឃើញភ្លើងព្រៃ អ្នកណាបានឮនៅទីណា អ្នកនោះក៏វាយក្បាលខ្លួនឯង ទុក្ខសោកធំធេង ហើយគ្មានអ្នកណាអាចស៊ូទ្រាំបាន
ទោហា 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
មាត់របស់ពួកគេស្ងួត ភ្នែកហូរនូវទឹកភ្នែក ទុក្ខសោកមិនអាចផ្ទុកនៅក្នុងហឫទ័យបានឡើយ ដូចជាកងទ័ពនៃសេចក្តីសង្រេងបានចុះមកដល់អយុធ្យា ដោយវាយស្គរ
ចៅបៃ 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
នៅពេលដែលរាល់សេចក្តីកំពុងប្រព្រឹត្តទៅតាមផ្លូវ វាសនាបានបំផ្លាញការណ៍ ហើយគ្រប់ទីកន្លែងប្រជាពលរដ្ឋបានចាប់ផ្តើមដាក់ការបន្ទោសទៅលើកៃកេយី ស្រីមានបាបនេះគិតអ្វីក្នុងចិត្ត ដែលនាងបានក្រងស្លឹកផ្ទះហើយក៏ដុតភ្លើងវាយ? ដោយដៃខ្លួនឯងនាងបានលូកភ្នែកចេញទាំងប៉ងចង់មើល បោះបង់អមតៈហើយប៉ងចង់លេងមើលពិស កោង ស្វិតស្អាត មានចិត្តអាក្រក់ និងគ្មានវាសនា នាងបានក្លាយជាភ្លើងក្នុងព្រៃឫស្សីនៃវង្សក្សត្ររឃុ អង្គុយលើសាខា នាងបានកាប់ឈើនោះចោល ក្នុងការសប្បាយនាងបានរៀបចំគម្រោងនៃទុក្ខសោក ព្រះរាមាធិបតីជាទីស្រឡាញ់របស់នាងជានិច្ចដូចជាជីវិតរបស់ខ្លួន ដោយហេតុអ្វីនាងបានតាំងចិត្តលើភាពកោងក្រាយបែបនេះ? កវីនិយាយពិត សភាពនៃស្រីគឺមិនអាចវាស់បានដោយបែបណាមួយ ជារបស់ជ្រាលជ្រៅនិងកំបាំង អាចនឹងចាប់បាននូវរូបឆ្លុះរបស់ខ្លួនឯងក៏បាន តែបងប្អូន ការប្រព្រឹត្តិរបស់ស្រីមិនអាចដឹងបានទេ
ទោហា 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
តើអគ្គីភ័យអ្វីដែលមិនអាចដុតបំផ្លាញបាន? តើមហាសមុទ្រអ្វីដែលមិនអាចលេបបាន? តើស្ត្រីខ្សោយអ្វីដែលមិនអាចសម្រេចបាននៅពេលនាងក្លាយខ្លាំង? តើមានអ្វីក្នុងលោកនេះដែលមិនត្រូវបានលេបដោយកាលកម្ម?
ចៅបៃ 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
ព្រហ្មលិខិតបានឲ្យពួកគេឮអ្វី និងបានប្រាប់ពួកគេអ្វី ចង់ឲ្យពួកគេឃើញអ្វី និងបានឲ្យពួកគេឃើញអ្វីហើយ ខ្លះនិយាយថា ស្តេចបានធ្វើមិនល្អ ទ្រង់បានប្រទានពរដល់ស្រីមានចិត្តអាក្រក់ដោយមិនបានពិចារណាឱ្យច្បាស់ ដោយការរឹងរូសរបស់ទ្រង់ ទ្រង់បានក្លាយជាឆ្នាំងនៃទុក្ខទាំងអស់ ឥតអំណាចមុខស្រី ដូចជាប្រាជ្ញា និងគុណធម៌របស់ទ្រង់បានបាត់ទៅ ខ្លះទៀតដែលស្គាល់នូវវិមាត្រនៃធម៌ និងជាអ្នកមានប្រាជ្ញា មិនបានដាក់ទោសដល់ស្តេចឡើយ រឿងរបស់សិពិ ទធិចិ និងហរិសចន្ទ្រ ពួកគេបាននិយាយប្រាប់គ្នាដោយលម្អិតម្នាក់ៗ ខ្លះនិយាយថាភរតបានយល់ព្រម ខ្លះស្តាប់ដោយចិត្តស្ងប់ស្ងៀម ខ្លះបិទត្រចៀកដោយដៃ និងខាំអណ្តាត និយាយថា ការនិយាយនេះគឺមិនពិត បុណ្យរបស់អ្នកបានបាត់ទៅដោយនិយាយបែបនេះ ព្រះរាមជាទីស្រឡាញ់របស់ភរតដូចជាជីវិត
ទោហា 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
ចូរឲ្យព្រះច័ន្ទបង្អោរភ្លើង ហើយឲ្យអមតៈក្លាយជាពិស តែភរតៈនឹងមិនធ្វើអ្វីដែលប្រឆាំងនឹងរាមទេ សូម្បីតែក្នុងគោលិនក៏ដោយ
ចៅបៃ 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
ខ្លះបានតិះដៀនព្រះបរម្ពុតាធិបតី ដែលបានបង្ហាញអាម្រត ហើយប្រទានថ្នាំពិស ទីក្រុងរំភើប មនុស្សទាំងអស់ពោរពេញដោយការបារម្ភ ការឈឺចាប់ដែលមិនអាចទ្រាំបានឆាបឆេះក្នុងព្រះហឫទ័យ រីករាយទាំងអស់បានរលាយបាត់ ភរិយានៃព្រាហ្មណ៍ ស្ត្រីវ័យចំណាស់ដែលត្រូវបានគោរពដោយត្រកូល ដែលជាទីស្រឡាញ់ខ្លាំងនៃកៃកេយី បានចាប់ផ្តើមផ្តល់យោបល់ សរសើរសីលធម៌ល្អរបស់នាងជាមុន ប៉ុន្តែពាក្យពេចន៍របស់ពួកនាងសមដូចព្រួញបាញ់ចំនាង ភរតមិនជាទីស្រឡាញ់ដល់ខ្ញុំដូចរាម អ្នកតែងតែនិយាយយ៉ាងនេះ ពិភពលោកទាំងមូលស្គាល់ សូមបង្ហាញសេចក្តីស្រឡាញ់ដោយសភាពធម្មជាតិចំពោះរាម ដោយបទល្មើសអ្វី អ្នកបញ្ជូនទ្រង់ទៅព្រៃក្នុងថ្ងៃនេះ អ្នកមិនដែលមានការច្រណែនចំពោះភរិយាផ្សេង ប្រទេសទាំងមូលស្គាល់សេចក្តីស្រឡាញ់និងការទុកចិត្តរបស់អ្នក កោសល្យាបានធ្វើអ្វីខុស ដែលអ្នកដើម្បីនាងបានបណ្តាលស្នូររន្ទះធ្លាក់លើទីក្រុង
ទោហា 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
តើនាងសីតានឹងបោះបង់ស្វាមីរបស់នាងទេ? តើលក្សណ៍មននឹងនៅតែនៅផ្ទះទេ? តើភរតានឹងទទួលសេចក្តីសុខពីនគរទេ? តើស្តេចនឹងរស់នៅដោយគ្មានព្រះរាមាទេ?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
