Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
បន្តចន្ទស-អធិការ ព្រះអគ្គិពណ៌នាថា «គាយត្រី» ជាមាត្រដ្ឋានមូលដ្ឋាននៃឆន្ទៈវេដៈ អាចយល់ជារូបប៊ីជៈមួយព្យាង្គ ជាមន្ត្រា១៥ព្យាង្គ និងជារូប៨ព្យាង្គដែលភ្ជាប់នឹងប្រជាបត្យ។ ព្រះអគ្គិបង្ហាញការប្រែប្រួលចំនួនព្យាង្គតាមការប្រើប្រាស់វេដៈ៖ ៦ សម្រាប់យជុស, ១២ សម្រាប់សាមន, ១៨ សម្រាប់ឫគ, ហើយលំនាំសាមនពង្រីកដោយបន្ថែម២។ បន្តមានច្បាប់នីតិវិធី៖ មាត្រាឫចអាចបន្ថែម «ជំហានទី៤»; ប្រជាបត្យពង្រីកដោយ៤; ឆន្ទៈផ្សេងៗកើនម្តងមួយ ខណៈ «អាតុរីយា» ត្រូវការលុបចោលជាបន្តបន្ទាប់។ ព្រះអគ្គិកំណត់លំដាប់ឆន្ទៈពង្រីក—ឧស្និក, អនុស្តុប, វ្រឹហតី, បង្គ្តិ, ត្រីស្តុប, ជគតី—ជាការបើកចេញជាបន្តបន្ទាប់ពីគាយត្រី និងប្រកាសថាមានសភាពព្រះព្រហ្ម ធ្វើឲ្យវិទ្យាឆន្ទៈមានសក្ការៈ។ ចុងក្រោយមានការណែនាំសញ្ញាសរសេរ៖ ការបែងចែក «បី និង បី», ឯកតាតែមួយហៅ អារីយា, និងឈ្មោះបច្ចេកទេសសម្រាប់ឫគ និងយជុស ដើម្បីសរសេរនៅក្នុងក្រឡាចំនួន៦៤ពាក្យ។
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ព្រះអគ្នីបន្តបង្រៀន «ចន្ទៈសារ» ដោយកំណត់ pāda (ជើង/ឯកតាមាត្រ) ជាគ្រឹះនៃ chandas និងបង្ហាញថា ការបំពេញមាត្រ (āpada-pūraṇa) ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយចំណាត់ថ្នាក់សក្ការៈ។ ព្រះអង្គភ្ជាប់ការបន្ថែមព្យាង្គតាមប្រភេទមាត្រជាមួយទេវតា៖ Gāyatrī—វសុ, Jagatī—អាទិត្យ, Virāj—ទិសទាំងឡាយ។ បន្ទាប់មកពិពណ៌នារចនាសម្ព័ន្ធមាត្រពីមួយជើងដល់បួនជើង មានករណីបីជើង និងចំនួនព្យាង្គប្រែប្រួល (រួមទាំង pāda ៧ ព្យាង្គ)។ ជំពូកនេះរាយនាមមាត្រ និងអនុប្រភេទ (Nīvṛt, Nāgī, Vārāhī; Uṣṇik, Paroṣṇik, Anuṣṭubh; Mahāvṛhatī; Bhaṇḍila ជាប្រភេទ Paṅkti) និងបង្ហាញទីតាំងរៀបចំ (មុខ/កណ្ដាល/លើ សម្រាប់ vṛhatī; ការបញ្ចូល «navakā» តាមទិស)។ លើសពីការរាប់ព្យាង្គ ព្រះអគ្នីភ្ជាប់ចន្ទៈជាមួយកោស្មូស ដោយភ្ជាប់មាត្រទៅទេវតា សូរ (ṣaḍja ជាដើម) ពណ៌សំឡេង (varṇa) និងសូម្បីតែ gotra។ ចុងក្រោយ ព្រះអង្គផ្តល់ច្បាប់វិនិច្ឆ័យសម្រាប់ព្យាង្គខ្វះ/លើស (avarāṭ/adhika) និងវិធីដោះស្រាយភាពសង្ស័យដោយអានតាមលំដាប់ pāda និង devatā ឲ្យចន្ទៈក្លាយជាវិទ្យាសាស្ត្ររូបរាងដែលស្របធម៌។
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ក្នុងអធ្យាយនេះ ព្រះអគ្គីរៀបចំវិទ្យាចន្ទសាស្ត្រ ដោយកំណត់ “ជាតិ” នៃឆន្ទៈតាមចំនួន mātrā ក្បួនលុបព្យាង្គ និងតក្កវិជ្ជា gaṇa។ ដំបូងបង្ហាញចំណាត់ថ្នាក់ឆន្ទៈ Utkr̥ti និងរូបបន្ត ហើយបកស្រាយឈ្មោះស្មើគ្នាតាមប្រពៃណី (ឧ. Atyaṣṭi = Aṣṭi)។ បន្ទាប់មកបែងចែកទិស laukika និង ārṣa ដោយភ្ជាប់ការប្រើប្រាស់បុរាណជាមួយគោលការណ៍វេដិក។ រួចចូលទៅកាន់ស្នូលបច្ចេកទេស៖ រចនាសម្ព័ន្ធ pāda និង gaṇa ជាអង្គធាតុសកល។ ពិសេសពន្យល់គ្រួសារ Āryā តាម mātrā—gaṇa កំណត់ ក្បួន pāda សេស/គូ និងបំលែង vipulā, capalā, mahācapalā ព្រមទាំងពាក្យទាក់ទងការសូត្រ gīti/upagīti/udgīti។ បន្តទៅ Vaitālīya និងគម្រោង gopucchandas ១០ ប្រភេទ ហើយវិធី “vṛtti” (prācyavṛtti/udīcyavṛtti) និងលំនាំមានឈ្មោះ cāru-hāsinī, cāntikā, citrā, upacitrā។ ចុងក្រោយបង្ហាញគោលការណ៍ចងចាំ និងកូដ (ឧ. gu សម្រាប់ guru មួយ) ដើម្បីរក្សា និងគណនាឆន្ទៈ បង្ហាញការរួមបញ្ចូលសក្ការៈនិងភាពត្រឹមត្រូវបច្ចេកទេសរបស់បុរាណ។
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ព្រះអគ្គីបន្តលំដាប់ឆន្ទស-សាស្ត្រ ពីការបែងចែកវត្តទៅកាន់ការវិនិច្ឆ័យភាពមិនទៀង។ ទ្រង់កំណត់ vṛtta ជាបី៖ sama (ស្មើទាំងមូល), ardha-sama (ស្មើពាក់កណ្តាល), viṣama (មិនស្មើ) ហើយបង្ហាញរបៀបកើត ardha-sama ដោយពាក់កណ្តាលខ្លះស្មើ ខ្លះមិនស្មើ។ បន្ទាប់មកចាត់ការប្រែប្រួលប្រវែងជា ខ្វះ (viṣama), លើស (ativṛtta), និងស្របតាមស្តង់ដារ (sāmānya) ដោយណែនាំមាត្រដ្ឋាន ‘glauca’ និងប្លង់ ‘vitānaka’។ ទ្រង់ក៏ដាក់ច្បាប់ប្រតិបត្តិលើកម្រិត pāda ដូចជា vakra ដើម និងការអនុវត្ត pathyā ចាប់ពីព្យាង្គទី៤ ហើយរាយនាមរូបបែប និងទម្រង់តាមលំដាប់ gaṇa ដូចជា Capalā, Yujasvan, Vipulā និងអនុប្រភេទ, Cakra-jāti, āpīḍa/pratyāpīḍa, mañjarī/lavaṇī, Amṛtadhārā, Saurabha និងប្រភេទពាក់ព័ន្ធ។ ចុងក្រោយទ្រង់បង្ហាញថាមានមាត្របន្ថែមនឹងពន្យល់បន្ត ដើម្បីបម្លែងវិទ្យាបច្ចេកទេសឲ្យក្លាយជាចំណេះដឹងធម្មៈមានរបៀបរៀបរយ។
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ព្រះអគ្គិ បន្តបង្រៀនឆន្ទស-សាស្ត្រ ដល់ឥសី វសិષ્ઠ ដោយផ្លាស់ពីឆន្ទៈវិសម (មិនស្មើ) ទៅការចាត់ថ្នាក់ឆន្ទៈ អರ್ಧ-សម (ពាក់កណ្តាលស្មើ)។ ជំពូកនេះបើកដោយរាយនាមឆន្ទៈក្នុងក្រុមនេះ ដូចជា Upacitraka, Sa-samānā, Bhojabhagā, Drūtamadhyā, Bhagāgathā, Unanā និង Jayā ហើយបន្តពណ៌នាលំដាប់ gaṇa និងលំនាំចង្វាក់ដែលមានឈ្មោះ ដើម្បីស្គាល់ ឬស្ថាបនាឆន្ទៈទាំងនោះ។ វាក៏បែងចែករបៀបឆន្ទៈនិទាន (ākhyānikā) និងទម្រង់ viparīta (បញ្ច្រាស) ដោយលើកឧទាហរណ៍ Rajasā, Gogatha, Droṇa, Ketumatī, Jagāgatha និង Tatajagāgatha និងណែនាំទម្រង់បន្ថែម ដូចជា Dhariṇavallabhā, Aparākrama, Puṣpitā។ ចុងក្រោយបង្ហាញការស្ថាបនា samavṛtta (ព្យាង្គស្មើ) ជាមួយលំដាប់ gaṇa និងការរាប់ mātrā (ឯកតា nāga) រួមទាំងទម្រង់បញ្ច្រាស Khañjā បង្ហាញថាវិទ្យាឆន្ទៈជាសាស្ត្រដែលត្រឹមត្រូវ អាចធ្វើឡើងវិញ សមស្របនឹងពាក្យសម្រិត និងវប្បធម៌ធម្ម។
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ព្រះអគ្គិផ្លាស់ពីឆន្ទៈ ardhasama ទៅ samavṛtta ដោយកំណត់របៀបស្គាល់មាត្រាស្មើតាម yati (ចំណុចឈប់), viccheda (ការបំបែកមាត្រា) និងការសម្គាល់ gaṇa នៅកណ្ដាល និងចុង។ ជំពូកនេះជាបញ្ជីបច្ចេកទេស ប្រាប់ឈ្មោះ vṛtta ជាច្រើនភ្ជាប់នឹងលំដាប់ gaṇa ក្រុមចងចាំ និងកំណត់ចំណាំអំពីការដាក់ទីតាំង/ចាត់ថ្នាក់ (ក្រុមខ្ពស់, ប្រភេទ upajāti)។ វាក៏យោងប្រពៃណី Piṅgala និងការបែងចែកប្រព័ន្ធ បញ្ចប់ដោយសេចក្តីអំពី gāthā-prastāra និងតារាងបម្លែង។ សរុប ព្រះអគ្គិបង្ហាញឆន្ទៈវិទ្យាជាវិទ្យាសាស្ត្រសំឡេង-ទម្រង់ ដើម្បីរក្សាពាក្យកាព្យ និងពិធីការឲ្យត្រឹមត្រូវ ក្នុងការបន្តធម៌ និងលើកកម្ពស់អក្សរសិល្ប៍។
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ព្រះអគ្គិទេវតាបង្កើត «ប្រស្តារ» ជាវិធីសាស្ត្រដែលមានច្បាប់សម្រាប់រាប់បញ្ជីលទ្ធភាពឆន្ទៈ (មាត្រា) ដោយយក «គាថា» ជាគំរូ ហើយបង្ហាញរបៀបបង្កើត និងប្រៀបធៀបលំដាប់។ ជំពូកនេះណែនាំនីតិវិធីនៃវិទ្យាសាស្ត្រឆន្ទៈ-បន្សំ៖ «នෂ្ត» (កំណត់លំនាំពីលេខសន្ទស្សន៍ត្រឡប់ក្រោយ) និង «ឧទ្ទិષ્ટ» (រាប់បញ្ជីទៅមុខ) រួមទាំងច្បាប់គូ/សេស ការបែងចែកពាក់កណ្តាល និងការកែសម្រួលក្នុងការរាប់។ បន្ទាប់មកភ្ជាប់ទៅ «មេរុ-ប្រស្តារ» ដូចតារាងប៉ាស្កាល់ ដោយលើកឡើង «សារសំខាន់នៃឆន្ទៈ»៖ លេខគុណពីរ ហើយដកមួយ និងការរាប់តាមជំហានឡើងចុះ (រូបភាព adhvā/aṅgula)។ ការបន្សំត្រូវបានបង្ហាញថាជារបៀបរៀបរយដ៏សក្ការៈ៖ វិទ្យាមាត្រាក្លាយជាធម៌គណិត ដែលរក្សាសុចរិតភាពនៃការសូត្រ និងអនុញ្ញាតឲ្យដឹងជាប្រព័ន្ធអំពីទម្រង់ដែលអនុញ្ញាតទាំងអស់។
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
បន្តមេរៀនឆន្ទៈបន្ទាប់ពីការពិភាក្សា prastāra ព្រះអគ្គិប្រែទៅកាន់ Śikṣā ជាមូលដ្ឋានសូរសាស្ត្រសម្រាប់មន្ត្រា ចន្ទ និងការបញ្ជូនអធិការ។ ព្រះអង្គរាយបញ្ជីចំនួនវណ្ណៈ បែងចែកស្រៈ និងព្យញ្ជនៈ រួមទាំងសំឡេងបន្ថែម anusvāra, visarga, ayogavāha។ បន្ទាប់មកភ្ជាប់ការបង្កើតសំឡេងនឹងសរីរវិទ្យាខាងក្នុង—ចិត្ត ភ្លើងក្នុង និងខ្យល់ជីវិត—បង្ហាញពីរបៀបសំឡេងកើតឡើងជាពាក្យមានន័យ។ វណ្ណៈត្រូវបានចាត់ថ្នាក់តាមសូរ (accent) រយៈពេល ទីកន្លែង និងកម្លាំងបញ្ចេញ ដោយរាយទីតាំងបញ្ចេញសំឡេងសំខាន់ៗ៖ ទ្រូង បំពង់ក ក្បាល មូលអណ្តាត ធ្មេញ ច្រមុះ បបូរមាត់ ក្រអូមមាត់។ មានការលើកទឹកចិត្តតាមបទដ្ឋានថា ការបញ្ចេញខុសបង្កគ្រោះវិញ្ញាណ និងពិធីមិនសម្រេច ខណៈការបញ្ចេញត្រឹមត្រូវ និងសំឡេងច្បាស់ជាមង្គល និងលើកកម្ពស់។ ចុងក្រោយបង្ហាញប្រភេទសិក្សា៖ udātta/anudātta/svarita; hrasva/dīrgha/pluta; និងក្រុមតាមការប៉ះ aspṛṣṭa, īṣat-spṛṣṭa, spṛṣṭa ដោយដាក់សូរសាស្ត្រជាបច្ចេកវិទ្យាធម្មៈការពារ bhakti និងការសិក្សាសាស្ត្រ។