Adhyaya 110

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ इ “लोक मिलाकर कुल ८९ ६ “लोक हैं।] नल + (0) आज अत+- सप्ताधिकशततमो< ध्याय: नवें दिनके है 52043/ 20% रातमें पाण्डवोंकी गुप्त मन्त्रणा तथा पाण्डवोंका भीष्मसे मिलकर उनके वधका उपाय जानना संजय उवाच युध्यतामेव तेषां तु भास्करे5स्तमुपागते । संध्या समभवद्‌ घोरा नापश्याम ततो रणम्‌

サンジャヤは言った。「王よ、クル族とパーンダヴァ族がなお戦っているさなか、太陽は没した。恐るべき黄昏が訪れ、その後、我らは戦いをもはや見通すことができなかった。」

Verse 2

ततो युधिष्छिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत । वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्र भयविह्धलम्‌

サンジャヤは言った。そこでユディシュティラ王は、夕べが訪れたのを見、ああバーラタよ、さらにビーシュマによって軍勢が斬り伏せられているのを見た――武器は投げ捨てられ、人々は恐怖に震えていた――その日の戦いが彼らの決意を砕いたことを悟り、戦場から退くのが賢明であると判断した。

Verse 3

(निरुत्साहं बल॑ दृष्टवा पीडितं शरविक्षतम्‌ ।) स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम्‌ | भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम्‌

サンジャヤは言った。軍勢が意気を失い――矢に苦しめられ、裂かれているのを見、また自軍が引き返して逃走に傾いているのを見、さらに大車戦士ビーシュマが戦場で激しく奮い立ち、戦う者たちを苦しめているのを見て、ああバーラタ族の喜びよ――（ユディシュティラは夕べの到来を思い、軍を退かせるのが正しいと判断した）。

Verse 4

सोमकांश्व जितान्‌ दृष्टवा निरुत्साहान्‌ महारथान्‌ | (निशामुखं च सम्प्रेक्ष्य घोररूपं भयानकम्‌ ।) चिन्तयित्वा ततो राजा अवहारमरोचयत्‌

サンジャヤは言った。ソーマカの戦士たち――大車戦士ら――が打ち破られ、戦意を失っているのを見、また恐るべき姿で人を震え上がらせる夜の到来を見て、王（ユディシュティラ）は諸事情を思案したのち、軍を戦場から退かせることを選んだ。ああバーラタ族の喜びよ。

Verse 5

(कथं जयेम भीष्मं वै महाबलपराक्रमम्‌ । बुद्धि स्वशिबिरं गन्तुं चक्रे राजा युधिष्ठिर: ।।

サンジャヤは言った。「いかにして我らは、巨大な力と武勇を備えたビーシュマを打ち破れようか。」そう思い、ユディシュティラ王は自軍の陣へ退くことを決した。そこでユディシュティラは軍に後退を命じた。すると同じ時、あなたの軍勢もまた戦場から陣へと退き始めた。

Verse 6

ततो<वहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथा: । न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षता:,कुरुश्रेष्ठ! इस प्रकार संग्राममें क्षत-विक्षत हुए वे सब महारथी सेनाको लौटाकर शिविरमें विश्राम करने लगे

サンジャヤは言った。こうして軍の退却が命じられると、戦いで傷つき裂かれた大車戦士たちは、ああクル族の最勝者よ、その陣に落ち着いて休息した。

Verse 7

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवा: | नालभन्त तदा शान्तिं भीष्मबाणप्रपीडिता:

サンジャヤは言った。「ビーシュマの矢に苦しめられたパーンダヴァたちは、戦場における彼の武勲を思い巡らし続け、その時は少しの安らぎすら得られなかった。」

Verse 8

भीष्मो5पि समरे जित्वा पाण्डवान्‌ सहसूंजयान्‌ । पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत

サンジャヤは言った。「バーラタよ、ビーシュマは戦場でスリンジャヤらとともにパーンダヴァたちを打ち破り、そなたの息子たちに讃えられ、幾度も敬礼を受けていた。」

Verse 9

न्यविशत्‌ कुरुभि: सार्ध हृष्टरूपै: समन्‍्तत: । भारत! भीष्म भी समरभूमिमें सूृंजयों तथा पाण्डवोंको जीतकर आपके पुत्रोंद्वारा प्रशंसित और अभिवन्दित हो अत्यन्त हर्षमें भरे हुए कौरवोंके साथ शिविरमें गये ।।

サンジャヤは言った。歓喜に輝く顔のクル族に四方を囲まれつつ、ビーシュマは戦場でスリンジャヤとパーンダヴァを打ち破ったのち陣営へ退き、そなたの息子たちに讃えられ、恭しく迎えられた。やがて夜が訪れた――あらゆる生きものを惑わせ、世界を迷妄の眠りに沈める夜である。その恐るべき夜の始め、屈しがたいスリンジャヤとパーンダヴァは、ヴリシュニ族とともに一所に座し、密議を行った。

Verse 10

तस्मिन्‌ रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभि: सह । सृंजयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्‌

サンジャヤは言った。「その恐るべき夜の始め、パーンダヴァたちはヴリシュニ族とともに、また屈しがたいスリンジャヤらも加わって、密やかな評議のために座した。」

Verse 11

आत्मनि:श्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबला: । मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदा:

サンジャヤは言った。そこで彼ら大力の戦士たちは、時が熟したと見て、己の益を最も確かなものとする道を落ち着いて論じた。動揺することなく互いに協議し、策議に通じ、確かな決断へ至ることに長けていた。

Verse 12

(हनिष्याम यथा भीष्म जयेम पृथिवीमिमाम्‌ ।।

サञ्जयは語った。「彼らのうちに一つの思いが起こった。『いかにしてビーシュマを討ち、いかなる手立てでこの大地を得るべきか』。そこで王ユディシュティラは、長く密やかな評議を重ねたのち、ヴァースデーヴァ（シュリー・クリシュナ）へと目を向け、こう言葉を発した――戦の必然のただ中にあっても、ダルマ（正法）の要請を捨てずに勝利を確かなものとする道を求めて。」

Verse 13

कृष्ण पश्य महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्‌ । गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बल॑ मम

サञ्जयは語った。「クリシュナよ、見よ。大いなる魂を持ち、恐るべき武威のビーシュマを。彼は象が葦の藪を踏み潰すように、我が軍勢を押し砕いている。」

Verse 14

(मम माधव सैन्येषु वध्यमानेषु तेन वै । कथं योत्स्याम दुर्धर्ष श्रेयो मे5त्र विधीयताम्‌ ।।

サञ्जयは語った。「マーダヴァよ、我らの軍勢が彼に討たれてゆくこの有様で、どうして不撓のビーシュマと戦えようか。ここで、我にとって真に最善となる策を定めてほしい。あなたこそ我らの唯一の帰依処、他に頼る道はない。マーダヴァよ、ビーシュマと戦うことは私の本意ではない。だが大勇士ビーシュマは戦場で我が軍を滅ぼし続けている。燃え盛る火のように軍中を荒れ狂い、矢の“舌”で万物を舐め尽くすその大魂を、我らは見ることすら耐えられぬのだ。」

Verse 15

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बण: । तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्ती क्ष्णशस्त्र: प्रतापवान्‌

サञ्जयは語った。「猛毒をたぎらせる恐るべき大蛇タクシャカのごとく、戦のただ中で憤るビーシュマもまた、鋭き武器を帯び、威力凄まじく恐るべき存在であった。」

Verse 16

गृहीतचाप: समरे प्रमुडचन्‌ निशिताउछरान्‌ | 'जैसे महानाग तक्षक अपने प्रचण्ड विषके कारण भयंकर प्रतीत होता है, उसी प्रकार क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीष्म युद्धस्थलमें जब हाथमें धनुष लेकर पैने बाणोंकी वर्षा करने लगते हैं, उस समय अपने तीखे अस्त्र-शस्त्रोंके कारण बड़े भयानक जान पड़ते हैं ।।

サञ्जयは語った。「戦場にてビーシュマが弓を取り、戦いの昂ぶりのままに鋭い矢を雨のごとく降らせるとき、彼は恐るべき姿となる――猛毒の力ゆえに凄絶なる大蛇タクシャカのように。怒れるヤマであれ、金剛杵を執る देवराजインドラであれ、縄を携えるヴァルナであれ、棍棒を振るうクベーラであれ、なお打ち破ることはできよう。だがこの大戦において、怒りに燃えるビーシュマを打ち倒すことは不可能である。」

Verse 17

वरुण: पाशभूृच्चापि सगदो वा धनेश्वर: । न तु भीष्म: सुसंक्रुद्ध: शक्‍्यो जेतुं महाहवे

サンジャヤは言った。「縄（パーシャ）を携えるヴァルナであれ、棍棒を振るう財宝の主クベーラであれ、戦場では打ち破ることもできよう。だが、ひとたび怒りが極まったビーシュマは、この大戦において決して征服できぬ。」

Verse 18

सो5हमेवंगते कृष्ण निमग्न: शोकसागरे । आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्‌ भीष्ममासाद्य संयुगे

サンジャヤは言った。「おおクリシュナよ、この窮地にあって私は悲嘆の海に沈みつつある。自らの判断の弱さゆえ、戦場でビーシュマと相まみえたとき、我が心は嘆きに呑み込まれた。」

Verse 19

वन॑ यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम्‌ । न युद्ध रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि न: सदा

サンジャヤは言った。「おお不敗の御方、クリシュナよ、私は森へ入ろう。私にとっては、それこそが真にまさる道に思える。この戦は好まぬ、クリシュナよ。ビーシュマが絶えず我らの軍勢を、幾度となく滅ぼしているからだ。」

Verse 20

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतड़: समभिद्रवन्‌ । एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान्‌

サンジャヤは言った。「燃えさかる火に蛾が飛び込み、ただ死のみを得るように、私もまた—ビーシュマに挑んで進み出たがゆえに—死とだけ相対したのだ。」

Verse 21

क्षयं नीतो5स्मि वार्ष्णेय राज्यहेतो: पराक्रमी । भ्रातरश्वैव मे शूरा: सायकैर्भशपीडिता:

サンジャヤは言った。「おおヴァールシュネーヤよ、王権のために武勇を示したとはいえ、私は疲弊と滅びへと追い立てられている。しかも我が勇士たる兄弟たちも、矢の痛手により甚だしく苦しめられている。」

Verse 22

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्‌ राज्य भ्रष्टा वनं गता: । परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन

サンジャヤは言った。「わたしのために――兄弟の情ゆえに――この兄弟たちは国を奪われ、森へと去った。さらにわたしのために、クリシュナー（ドラウパディー）もまた、大集会のただ中で辱めと苦悩を味わわされたのだ、マドゥスーダナよ。」

Verse 23

जीवितं बहु मन्ये5हं जीवितं हाद्य दुर्लभम्‌ । जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्‌

サンジャヤは言った。「いま、わたしは命をことのほか尊ぶ。今日という日に、命そのものが得がたいものとなった。今日より後に残された命のかぎり、わたしは最上のダルマを実践して生きよう。」

Verse 24

यदि ते5हमनुग्राह्मों भ्रातृभि: सह केशव । स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव,“केशव! यदि भाइयोंसहित मुझपर आपका अनुग्रह है तो मुझे स्वधर्मके अनुकूल कोई हितकारक सलाह दीजिये”

サンジャヤは言った。「ケーシャヴァよ、もしわたしが兄弟たちとともにあなたのご加護に値するなら、わたしのスヴァダルマ（固有の務め）に背かぬようにして、真に益ある言葉をお授けください、ケーシャヴァよ。」

Verse 25

एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्‌ बहुविस्तरम्‌ । प्रत्युवाच तत: कृष्ण: सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्‌

慈悲から発せられ、長く詳しく述べられたユディシュティラの言葉を聞き終えると、クリシュナは彼を慰めつつ、ついに答えた。

Verse 26

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथा: सत्यसड्रर । यस्य ते भ्रातर: शूरा दुर्जया: शत्रुसूदना:

サンジャヤは言った。「ダルマプトラよ、嘆きに沈むな。真実に堅く立つ者よ。そなたの兄弟たちは勇猛で、打ち破りがたく、敵を滅ぼす力を十分に備えている。」

Verse 27

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ । माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरी,“अर्जुन और भीमसेन वायु तथा अग्निके समान तेजस्वी हैं। माद्रीकुमार नकुल और सहदेव भी पराक्रममें दो इन्द्रोंके समान हैं

サンジャヤは言った。「アルジュナとビー マセーナは風と火のごとき光輝に燃え、またマードリーの勇ましき二子（ナクラとサハデーヴァ）は、神々の中の二人の主のように見える。」

Verse 28

मां वा नियुड्धक्ष्व सौहार्दाद्‌ योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव | त्वत्प्रयुक्तो महाराज कि न कुर्या महाहवे

サンジャヤは言った。「親愛ゆえに、パーンドゥの子よ、私にも戦えと命じてください。私はビーシュマと戦います。大王よ、あなたの命によって動かされるなら、この大戦において私にできぬことがありましょうか。」

Verse 29

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम्‌ । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फाल्गुन:

サンジャヤは言った。「もしパールグナ（アルジュナ）がそれを望まぬなら、私は戦場で、人中の雄牛たるビーシュマに挑み、ドリタラーシュトラの子らの目の前で彼を討ち取ろう。」

Verse 30

यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पाण्डव । हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्‌

サンジャヤは言った。「パーンドゥの子よ、もし勇士ビーシュマが討たれてこそ勝利が見えるというのなら、今日、ただ一乗の戦車を頼みとして、クル族の老祖ピターマハ・ビーシュマを討ち取ってみせよう。」

Verse 31

पश्य मे विक्रमं राजन्‌ महेन्द्रस्येव संयुगे । विमुज्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात्‌

サンジャヤは言った。「王よ、戦場における我が武勇を、大いなるインドラのごとく見よ。彼が強大な武器を放とうとも、私は彼を戦車から打ち落としてみせる。」

Verse 32

यः शत्रु: पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रु: स न संशय: । मदर्था भवदीया ये ये मदीयास्तवैव ते

サンジャヤは言った。「パーンドゥの子らの敵となる者は、疑いなく我が敵でもある。わがために汝に与する者は汝の者、そして我が者はまことに汝の者である。」

Verse 33

तव भ्राता मम सखा सम्बन्धी शिष्य एव च | मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फाल्गुनार्थे महीपते,“राजन! आपके भाई अर्जुन मेरे सखा, सम्बन्धी और शिष्य हैं। मैं अर्जुनके लिये अपना मांस भी काटकर दे दूँगा

サンジャヤは言った。「王よ、汝の兄弟アルジュナは我が友であり、我が縁者であり、まことに我が弟子でもある。ファールグナのためなら、我は己が肉を切り取ってでも与えよう。」

Verse 34

एष चापि नरव्याप्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत्‌ । एष न: समयस्तात तारयेम परस्परम्‌

サンジャヤは言った。「この勇士は、たゆまず男の働きに励み、我がためなら命さえ捨てよう。愛しき者よ、これが我らの誓約である――互いに危難より救い出すことだ。」

Verse 35

स मां नियुद्धक्ष्व राजेन्द्र यथा योद्धा भवाम्यहम्‌ । प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत्‌ तत्‌ पार्थेन पूर्वतः

サンジャヤは言った。「王の中の最上よ、我を戦の務めに任じ、汝の戦士とならしめよ。プリターの子アルジュナは先にウパプラヴィヤにおいて、万人の前で『我はガンガーの子、ビーシュマを討つ』と誓った。賢きパールタの誓言が成就することは、我にとって欠くべからざることなのだ。」

Verse 36

घातयिष्यामि गाड़ेयमिति लोकस्य संनिधौ | परिरक्ष्यमिदं तावद्‌ वच: पार्थस्य धीमत:

サンジャヤは言った。「彼は万民の前で『我はガーンゲーヤ（ビーシュマ）を討たせる』と宣言した。ゆえに今は、賢きパールタの誓いの言葉を守り、成就させねばならぬ。」

Verse 37

अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्य न संशय: । अथवा फाल्गुनस्यैष भार: परिमितो रणे

サンジャヤは言った。「パールタ（アルジュナ）が許しを与えた以上、私が行うのは義務である――疑いはない。いや、戦場においてこの重荷は、ファールグナ（アルジュナ）にとっては取るに足らぬほどのものだ。」

Verse 38

स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरज्जयम्‌ । अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थ: समुद्यत:

サンジャヤは言った。「戦いにおいて彼は必ずや、敵の城塞を征した毘湿摩を討ち倒す。なぜなら、クンティの子パールタ（アルジュナ）が固い決意をもって立ち上がるとき、戦場では不可能と思われることさえ可能にしてしまうからだ。」

Verse 39

त्रिदशान्‌ वा समुदुक्तान्‌ सहितान्‌ दैत्यदानवै: । निहन्यादर्जुन: संख्ये किमु भीष्मं नराधिप

サンジャヤは言った。「人の王よ。アルジュナは戦場において、もし三界の神々がダイティヤとダーナヴァを伴って一斉に集まろうとも、これを討ち滅ぼし得る。まして毘湿摩を倒すことが、何ほどのことだろうか。」

Verse 40

विपरीतो महावीरयों गतसत्त्वोडल्पजीवन: । भीष्म: शान्तनवो नून॑ कर्तव्यं नावबुध्यते

サンジャヤは言った。「善檀奴の子、偉大なる勇士毘湿摩は、いまや敵方に身を寄せた。力は尽き、残る命も短い。しかも確かなことに、彼はもはや義務（ダルマ）が何を求めるかを悟っていないようだ。」

Verse 41

युधिछिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । सर्वे होते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे

ユディシュティラは言った。「まさにそのとおりだ、強き腕のマーダヴァよ、あなたの言うとおりである。これらすべてのカウラヴァが束になろうとも、あなたの突進の勢いを受け止めるには足りぬ。」

Verse 42

नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेतद्‌ यथेप्सितम्‌ । यस्य मे पुरुषव्यात्र भवान्‌ पक्षे व्यवस्थित:,पुरुषसिंह! जिसके पक्षमें आप खड़े हैं, वह मैं यह सब अभीष्ट मनोरथ अवश्य पूर्ण कर लूँगा

ユディシュティラは言った。「人中の虎よ、私は望むとおりに、このすべてを必ずや成し遂げよう。なぜなら、あなたが堅く我が側に立っておられるからだ。かくも頼もしき守護者にして盟友を得た以上、我が正しき志が挫けることはない。」

Verse 43

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर । त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्म॑ महारथम्‌

ユディシュティラは言った。「勝利者の中の最勝よ！ゴーヴィンダよ、あなたを守護として得たなら、戦場においてインドラを含む諸天さえも打ち破れる。ましてや大車戦士とはいえ、ビ―シュマに勝つことが何ほどの大事であろうか。」

Verse 44

नतु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात्‌ । अयुध्यमान: साहाय्यं यथोक्त कुरु माधव

「だが、あなたご自身の名誉を思えば、あなたに虚言を吐かせることなど私にはできぬ。武器を取らずともよい、マーダヴァよ。先に約した助けを、そのまま続けてほしい。」

Verse 45

समयस्तु कृत: कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे | मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथठ्चन

ユディシュティラは言った。「戦のただ中で、私はビ―シュマとある取り決めを結んだ。あなたのために策をめぐらし助言はしよう。だが戦うことだけはしない――いかなる場合にも。」

Verse 46

स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव,अतः माधव! भीष्मजी मुझे राज्य और मन्त्र (हितकर सलाह) दोनों देंगे। इसलिये मधुसूदन! हम सब लोग पुनः आपके साथ देवव्रत भीष्मके पास उन्हींसे उनके वधका उपाय पूछने चलें

ユディシュティラは言った。「マーダヴァよ、彼こそが我が王国の授け手であり、また教え（助言）の授け手でもある。ゆえに、マドゥスーダナよ、我ら皆で再びあなたと共にデーヴァヴラタ・ビ―シュマのもとへ赴き、彼自身に問おう――いかなる手立てによって彼は討たれ得るのかを。」

Verse 47

तस्माद्‌ देववब्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मन: । भवता सहिता: सर्वे प्रयाम मधुसूदन

ユディシュティラは言った。「それゆえ、マドゥスーダナよ、われら皆、汝を伴い、再びデーヴァヴラタ（ビーシュマ）のもとへ赴き、彼を討つ手立てを学ぼう。いかに痛ましい必然であろうとも、我らの大義を確かなものとする策は彼から求めねばならぬ。戦が盲なる憤怒ではなく、見定められた戦略に従って進むために。」

Verse 48

तद्‌ वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम्‌ | नचिरात्‌ सर्वे वार्ष्णेय मन्त्रं पृष्छाम कौरवम्‌,वृष्णिनन्दन! हम सब लोग शीघ्र ही एक साथ कुरुवंशी नरश्रेष्ठ भीष्मके पास चलें और उनसे सलाह लें

「それならば、われら皆、ただちに共に、クル族の中の人の最上たるビーシュマのもとへ行こう。遅れることなく、ヴァールシュネーヤよ――ヴリシュニ族の歓びよ――彼に策を問おう。」

Verse 49

स वक्ष्यति हित॑ वाक्‍्यं सत्यमस्माञ्जनार्दन | यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे

「ジャナールダナは、われらに益あり真なる言葉を語るであろう。おおクリシュナよ、汝が教えるとおりに、われは戦場でそのまま行う。汝の導きを正しき道として受け入れる。」

Verse 50

जनार्दन! पूछनेपर वे हमें सत्य और हितकर बात बतायेंगे। श्रीकृष्ण! वे जैसा कहेंगे, युद्धमें वैसा ही करूँगा ।।

ユディシュティラは言った。「ジャナールダナよ、問えば彼は真実にして益あることをわれらに告げよう。シュリー・クリシュナよ、彼が勧めるとおりに、この戦においてわれはそのまま行う。あの堅固に誓いを守る者は、われらにとって勝利の授け手であり、また策の授け手ともなり得る。われらが幼くして父を失ったとき、養い育ててくれたのは彼であった。」

Verse 51

त॑ं चेत्‌ पितामहं वृद्ध हन्तुमिच्छामि माधव । पितु: पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्‌

「もしこの老いた大父（おおちち）を討とうと決するなら、マーダヴァよ――彼はわが父の父にして、しかも深く慕われる人――そのときは、クシャトリヤの生業そのものに恥あれ、マーダヴァよ。ここでは戦の倫理が内へと反転する。戦う義務は、家門への敬虔を踏みにじるかのごとき行いを要求するのだ。」

Verse 52

संजय उवाच ततोअब्रवीन्महाराज वार्ष्णेय: कुरुनन्दनम्‌ । रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम्‌

サンジャヤは言った。「そのとき、大王よ、ヴァールシュネーヤ（シュリー・クリシュナ）はクル族の喜び（ユディシュティラ）に語りかけた。『おお、きわめて賢き王中の王よ。そなたの言葉はわが心にかなう。まことに正しいと思われる。』」

Verse 53

देवव्रतः कृती भीष्म: प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्‌ । गम्यतां स वधोपायं प्रष्टं सागरगासुत:

サンジャヤは言った。「デーヴァヴラタ—ビーシュマは、有能にして成就した英雄であり、ただ彼を見つめる者さえ焼き尽くし得る。ゆえに彼のもとへ赴き、河の子（ビーシュマ）に、いかにして彼を討ち得るか、その手立てを問おう。」

Verse 54

वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषत: । ते वयं तत्र गच्छाम: प्रष्टं कुरपितामहम्‌

サンジャヤは言った。「とりわけそなたが問うなら、彼は必ず真実を語るにふさわしい。ゆえに我ら皆でそこへ赴き、クル族の大祖父に問いただそう。来たれ、バーラタよ——シャーンタヌの子ビーシュマに近づき、真に益ある助言を求めよ。彼は、我らが戦において敵に立ち向かうための導きをそなたに授けるであろう。」

Verse 55

गत्वा शान्तनवं वृद्ध मन्त्र पृष्छाम भारत । स वो दास्यति मन्त्र यं तेन योत्स्यामहे परान्‌

サンジャヤは言った。「行こう、バーラタよ。老いたシャーンタヌの裔、祖父に相談するのだ。彼はそなたの求める策を授けよう。その策によって、我らは敵と戦う。」

Verse 56

एवमामन्त्रय ते वीरा: पाण्डवा: पाण्डुपूर्वजम्‌ जग्मुस्ते सहिता: सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्‌

サンジャヤは言った。「かくして評議し、策を定めると、勇士パーンドゥ兄弟は皆そろって、父のごとく敬われるパーンドゥ家の長老ビーシュマのもとへ赴いた。彼らとともに、剛勇のヴァースデーヴァもまた同行した。」

Verse 57

विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदन प्रति । प्रविश्य च तदा भीष्म॑ शिरोभ्ि: प्रणिपेदिरे

サンジャヤは語った。彼らは武器と鎧を解き置き、ビーシュマの居所へ向かった。陣営に入ると、深く頭を垂れて恭しく礼拝した――戦の苛烈な要請のただ中にあっても、節度と敬意を失わぬ所作であった。

Verse 58

पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम्‌ | प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्म॑ं शरणमभ्ययु:,महाराज! पाण्डवोंने भरतश्रेष्ठ भीष्मकी पूजा करते हुए उनके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और उन्हींकी शरण ली

サンジャヤは語った。「大王よ、パーンダヴァたちはバーラタ族の雄牛たるビーシュマを敬い、頭を垂れてその足もとに礼拝し、彼をよりどころとして帰依した。戦いの前夜にあっても、長老と師を敬う掟を守り、敵として対峙する覚悟を固めつつも、ビーシュマの道義の権威を認めたのである。」

Verse 59

तानुवाच महाबाहुर्भीष्म: कुरुपितामह: । स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय

サンジャヤは語った。すると、強大な腕をもつビーシュマ、クル族の大祖父は彼らに告げた。「ようこそ来られた、ヴァールシュネーヤ（クリシュナ）よ。ようこそ、ダナンジャヤ（アルジュナ）よ。」迫り来る戦のただ中にあっても、長老の言葉は敵となる者にさえ名誉と承認の礼を尽くし、衝突の前に敬意をもって呼びかけるべきというクシャトリヤの掟を映し出していた。

Verse 60

स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा । कि वा कार्य करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनम्‌

サンジャヤは語った。「ダルマプトラ（ユディシュティラ）よ、ようこそ。ビーーマよ、ようこそ。さらにヤマの双子の子らにも、ようこそ。今日、そなたらの喜びを増すために、わたしは何をなすべきか。」

Verse 61

(युद्धादन्यत्र हे वत्सा: व्रियन्तां मा विशड्कथ ।) सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात्‌ सुदुष्करम्‌ । उस समय कुरुकुलके पितामह महाबाहु भीष्मने उन सब लोगोंसे कहा--'वृष्णिनन्दन! आपका स्वागत है। धनंजय! तुम्हारा भी स्वागत है। धर्मपुत्र युधिष्ठि

サンジャヤは語った。「愛しき子らよ、戦い以外なら何でも望むがよい。ためらうな。たとえそれがこの上なく困難であっても、わたしは全身全霊をもって成し遂げよう。」物語の枠内でこれは、ビーシュマがパーンダヴァたちとクリシュナに示した寛大な保証である――もてなしの徳と祖父の慈愛のしるし。しかし冷厳な現実がそれを縛る。彼が与えぬ唯一のもの、それは戦そのものの停止であった。

Verse 62

उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वच: । गंगानन्दन भीष्म जब बारंबार इस प्रकार प्रसन्नता-पूर्वक कह रहे थे, उस समय राजा युधिष्ठटिरने दीन हृदयसे प्रेमपूर्वक यह बात कही-- || ६१ ई ।।

サञ्जयは語った。ガンガーの子ビーシュマが、喜びと慈しみに満ちた心でそのように幾度も語り続けていたとき、王ユディシュティラは—憂いに沈みながらも深い敬意を抱き—親愛をこめてこう問うた。「全知の御方よ、いかにしてこの戦に勝ち、いかにして王国を取り戻せばよいのでしょうか。」

Verse 63

प्रजानां संशयो न स्यात्‌ कथं तन्मे वद प्रभो । भवान्‌ हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मन:

サञ्जयは語った。「民が疑いにも危難にも陥らぬよう、どうすればそれを確かなものにできるのか、主よ、私にお告げください。まことに、あなたご自身が、いかなる手立てによってあなたが討たれ得るのかを、私たちに明かすべきなのです。」

Verse 64

भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम्‌ । न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरूपितामह

サञ्जयは語った。「勇士よ、戦場であなたの猛威を、私たちはどうして耐えられましょう。クル族の大祖父よ、あなたには微かな隙すら見えません—欠けも、付け入る弱点も、まったく見当たらないのです。」

Verse 65

मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा । आददान संदधान विकर्षन्तं धनुर्न च

サञ्जयは語った。戦のただ中で、あなたは常に、円を描いて巡る弓の弧としてのみ見える。矢を取り、弦に番え、そして幾度も引き絞る—あまりの速さに、射手その人の姿さえほとんど見分けがつかないほどである。

Verse 66

रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन्‌

サञ्जयは語った。「（彼は）戦車・馬・人・象を屠る者、敵方の勇士を討ち伏せる者である。」

Verse 67

वर्षता शरवर्षाणि संयुगे वैशसं कृतम्‌

サンジャヤは言った。「戦場に矢の雨が降り注ぐさなか、激戦のただ中で、残酷にして容赦なき所業がなされた。」

Verse 68

क्षयं नीता हि पृतना संयुगे महती मम । “आपने युद्धस्थलमें बाणोंकी वर्षा करके भारी संहार मचा रखा है। रणक्षेत्रमें मेरी विशाल सेना आपके द्वारा नष्ट हो चुकी है ।।

サンジャヤは言った。「この大戦において、わが広大な軍勢はまことに滅びへと追い込まれた。戦においていかにして汝らを打ち破り、いかにして我が主君が王国と主権を取り戻せようか。」

Verse 69

मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह । “पितामह! हमलोग युद्धमें जिस प्रकार आपको जीत सकें, जिस प्रकार हमें विपुल राज्यकी प्राप्ति हो सके और जिस प्रकार मेरी सेना भी सकुशल रह सके, वह उपाय मुझे बताइये' ।।

サンジャヤは言った。「おお祖父よ、我が軍の安寧と無事について、私に告げてください。」周辺の叙述において王の不安は勝利のみならず兵力の保全にも及び、戦に勝たんと欲しながら、戦が必然にもたらす破滅を恐れるという倫理的緊張をあらわにしている。

Verse 70

न कथउज्चन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे । जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

「クンティーの子よ、我が生きて戦場にあるかぎり、汝らに勝利は決して訪れぬ。全知の者よ、これは真実として汝に告げる。」

Verse 71

निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवा: । क्षिप्रं मयि प्रहरध्वं यदीच्छथ रणे जयम्‌

「パーンダヴァたちよ、我を戦にて打ち伏せてこそ、汝らはこの戦場で勝利できる。ゆえに、真に勝利を望むなら、速やかに我を討て。」

Verse 72

अनुजानामि व: पार्था: प्रहरध्वं यथासुखम्‌ । एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो हाहम्‌

サンジャヤは言った。「おお、プリターの子らよ、汝らに許しを与える——思うがまま、ためらいなく打ちかかれ。かくしてこそ、我が務めはよく果たされたと我は思う。われ自身と、我が伝える言葉とを、汝らに知らしめたのだから。」

Verse 73

युधिछिर उवाच ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि

ユディシュティラは言った。「それゆえ、我らがこの戦に勝利するための手立てを告げてください。」

Verse 74

भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम्‌ । युधिष्ठिरने कहा--पितामह! हमलोग युद्धमें दण्डधारी यमराजकी भाँति क्रोधमें भरे हुए आपको जिस प्रकार जीत सकें, वैसा उपाय हमें आप ही बताइये ।।

ユディシュティラは言った。「祖父（ピターマハ）よ！戦場においてあなたは、杖を手にした死そのもののように、怒りに燃え盛っておられる。どうすれば戦においてあなたを打ち破れるのか、その手立てをあなた自身が我らにお示しください。金剛杵を執るインドラも、またヴァルナもヤマも、征服され得るというのなら——あなたをもいかにして征服し得るのか、告げてください。」

Verse 75

भीष्म उवाच सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव

ビーシュマは言った。「汝の言うことは真である、強き腕のパーンダヴァよ。武器が我が手にあるかぎり、我が優れた弓を取り、戦のために警醒し、力を尽くして立つかぎり、インドラを伴う神々といえども、またアスラといえども、戦場において我を打ち破ることはできぬ。」

Verse 76

नाहं जेतुं रणे शक्‍्य: सेन्द्रैरपि सुरासुरै: । आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुक:

ビーシュマは言った。「強き腕のパーンドゥの子よ、汝の言は真である。武器を手に戦陣に立ち——警醒し、力を尽くし、優れた弓を携えるかぎり——インドラを含む神々とアスラが共に来ようとも、戦場において我を打ち破ることはできぬ。」

Verse 77

ततो मां न्यस्तशस्त्र तु एते हन्युर्महारथा: । निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे

そのとき、あの大車戦士たちは私を討ち倒すであろう――私が武器を捨て、兵刃を投げ捨てて地に倒れ、鎧は緩み、軍旗も低く垂れたその時に。

Verse 78

द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि । स्त्रियां स्त्रीनामथेये च विकले चैकपुत्रके

ビ―シュマは言った。「女を打ってはならぬ、害してはならぬ――とりわけ、恐慌して逃げるとき、怯えているとき、降伏して『私はあなたのものです』と叫ぶとき、女たちの中にあって庇護なくあるとき、身に障りがあって無力なとき、あるいは一人息子を持つただ一人の母であるときには、なおさらである。」

Verse 79

अप्रशस्ते नरे चैव न युद्ध रोचते मम । जब मैं अस्त्र-शस्त्र डाल दूँ

ビ―シュマは言った。「咎むべき振る舞いをする男と戦うことを、私は好まぬ。王の中の最上よ、久しく思い定めてきた私の誓いを聞け。私が武器を捨てれば、あの大車戦士たちは私を殺し得よう。だが、武器を投げ捨てた者、倒れた者、鎧と旗を失った者、恐れて逃げる者、あるいは『私はあなたのものです』と嘆願する者を打つこと—さらに、女、女の名を帯びる者、身の不自由な者、父の一人子、または卑しい生まれの者と戦うこと—そのような戦は私の心にかなわぬ。」

Verse 80

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथ:,राजन! तुम्हारी सेनामें जो यह ट्रुपदपुत्र महारथी शिखण्डी है, वह समरभूमिमें अमर्षशील, शौर्यसम्पन्न तथा युद्धविजयी है। वह पहले स्त्री था, फिर पुरुषभावको प्राप्त हुआ है

ビ―シュマは言った。「王よ、そなたの軍にいるこの大車戦士――ドルパダの子シカンディは――戦場において意志は烈しく、武勇に満ち、戦に勝ち続ける者である。彼はかつて女であり、のちに男の身となった。」

Verse 81

शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिज्जय: । यथाभवच्च स्त्री पूर्व पश्चात्‌ पुंस्त्वं समागत:

シカンディは戦場において烈しく不屈であり、勇者にして合戦の勝者である。彼はかつて女であり、のちに男の身となった。

Verse 82

जानन्ति च भवन्तो$5पि सर्वमेतद्‌ यथातथम्‌ | अर्जुन: समरे शूर: पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌

ビーシュマは言った。「汝らもまた、このすべてをありのままに知っている。だがアルジュナ――戦場の勇士――は、シカンディンを前に立てて進み出た。」

Verse 83

अमडूल्यध्वजे तस्मिन्‌ स्त्रीपूर्वेच विशेषत:

そのとき、とりわけ目立っていたのは、かつて女であったシカンディンの旗印であった。

Verse 84

न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषु: कथठ्चन । शिखण्डीकी ध्वजा अमांगलिक चिह्नसे युक्त है तथा विशेषत:ः वह पहले स्त्री रहा है; इसलिये मैं हाथमें बाण लिये रहनेपर भी किसी प्रकार उसके ऊपर प्रहार नहीं करना चाहता ।।

ビーシュマは言った。「矢を手に取っていても、いかなる形でも撃ちかけるつもりはない。シカンディンの旗を掲げ、不吉の徴を帯びるその者は、かつて女であった。ゆえに、矢を備えていても、私は彼を攻めようとは思わぬ。そうしてのち、間合いを詰めて、パーンダヴァのダナンジャヤが私に迫って来た。」

Verse 85

न तं पश्यामि लोकेषु मां हन्याद्‌ यः समुद्यतम्‌

「私が万全に備えて立つとき、諸世界のいずこにも、私を討ち倒せる者は見当たらぬ。」

Verse 86

एष तस्मात्‌ पुरोधाय कज्चिदन्यं ममाग्रत:

ビーシュマは言った。「ゆえに、私の前に別の男を立てよ。最上の弓と諸々の武器に通じたアルジュナは、慎重な決意をもって戦うがよい。先に述べた徴を帯びる者、あるいはシカンディンを私の前に据え、彼が矢によって私を射倒すのだ。そうすれば、汝らの勝利は確実となろう。」

Verse 87

आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुक: । मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम्‌

ビーシュマは言った。「武器を携え戦に心を定めたビーバツ（アルジュナ）に、彼の優れた弓を取らせ、私を射倒させよ。そうすれば汝らの勝利は必ず定まる。」

Verse 88

एतत्‌ कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत । संग्रामे धार्तराष्ट्रां श्ष हन्या: सर्वान्‌ समागतान्‌

ビーシュマは言った。「クンティの子よ、尊き誓いに堅き者よ、私が告げたとおりにそのまま行え。この策を戦場で用いることによってのみ、集い来たるドリタラーシュトラの子らとその軍勢すべてを討ち果たすことができる。」

Verse 89

संजय उवाच ते तु ज्ञात्वा ततः पार्था जग्मु: स्वशिबिरं प्रति । अभिवाद्य महात्मानं भीष्म॑ कुरुपितामहम्‌

サンジャヤは語った。これを悟ったパーンダヴァの王子たちは、自らの陣営へと帰っていった。彼らは大心のビーシュマ――クル族のピターマハ（大祖父）――に恭しく礼拝してから退き、戦のさなかにあっても武人の礼法を守り通した。

Verse 90

संजय कहते हैं--राजन्‌! यह सब जानकर कुन्तीके सभी पुत्र कुरुकुलके वृद्ध पितामह महात्मा भीष्मको प्रणाम करके अपने शिविरकी ओर चले गये ।।

サンジャヤは言った。「王よ、これらすべてを知ったのち、クンティの子らはクル族の老いたピターマハ、偉大なるビーシュマに礼拝し、自陣へと帰っていった。恒河の子ビーシュマ――すでに来世への旅立ちに身を清め定めた者――がかく語り終えると、アルジュナは悲嘆に灼かれ、恥に満ちて、シュリー・クリシュナに次のように告げた。」

Verse 91

“माधव! कुरुकुलके वृद्ध गुरुजन विशुद्ध-बुद्धि, मतिमान्‌ पितामह भीष्मसे मैं रणक्षेत्रमें कैसे युद्ध करूँगा

アルジュナは言った。「マーダヴァよ！どうして私は戦場でビーシュマと戦えようか――クル族の老いたピターマハ、敬うべき長老にして師、判断は清らかで智慧に満ちたお方に。」

Verse 92

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामना: । पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृत:,“वासुदेव! बचपनमें खेलते समय मैंने अपने धूलि-धूसर शरीरसे उन महामनस्वी महात्माको सदा दूषित किया है

サンジャヤは言った。「おお、ヴァースデーヴァよ。幼き日、遊び戯れていた折、我は—身に塵をまとい—たびたびあの大いなる魂、気高き心の人を乱暴に扱い、汚してしまった。今それを思い起こし、我が過ちを認める。」

Verse 93

यस्याहमधिरुह्याडुकं बाल: किल गदाग्रज । तातेत्यवोचं पितरं पितु: पाण्डोर्महात्मन:

サンジャヤは言った。「棍棒を操る者の兄よ。伝えられるところでは、我が幼き頃、まさにその御方の膝に登り、『父上』と呼んだという。だが彼は幼少の我を正して言った。『バーラタの子よ、私はお前の父ではない。お前の父の父である。』それならば、父にも等しかったあの老いた大祖父を、どうして我が手で討つべき者とできようか。」

Verse 94

नाहं तातस्तव पितुस्तातो5स्मि तव भारत । इति मामब्रवीद्‌ बालये य: स वध्य: कथं मया

サンジャヤは言った。「バーラタよ。『私はお前の“父”ではない。お前の父の父である。』—彼は我が幼き日にそう語った。父のような慈しみで我を正したあの老いた大祖父が、どうして我に討たれるべき者となろうか。この記憶は、正義の戦いにおいてなお自らの長老と刃を交える道義の葛藤を露わにする。」

Verse 95

काम वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना | जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे

サンジャヤは言った。「彼らが望むなら我が軍を滅ぼすがよい。勝利が我に来ようと死が我に来ようと—大いなる魂のビーシュマとは戦わぬ。おおクリシュナよ、この件、汝はいかに正しきを裁くか。」

Verse 96

(कथमस्मद्विध: कृष्ण जानन्‌ धर्म सनातनम्‌ | न्यस्तशस्त्रे च वृद्धे च प्रहरेद्धि पितामहे ।।

風神ヴァーユは言った。「クリシュナよ。永遠のダルマを知る我がごとき者が、武器を捨てた老いた祖父に、どうして打ちかかれようか。」 ヴァーユは続けた。「ジシュヌ（アルジュナ）よ。汝はかつて戦場にて、ビーシュマの死を成就させると誓った。クシャトリヤの法に立つパールタよ、今になってどうして彼を討たずにいられようか。」

Verse 97

पातयैनं रथात्‌ पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम्‌ नाहत्वा युधि गाड़ेयं विजयस्ते भविष्यति

Vāyu said: “O Pārtha, strike down from his chariot this kṣatriya, intoxicated with the pride of battle. Unless you slay this steadfast Gāṅgeya in the thick of combat, victory will not be yours, O Pārtha.”

Verse 98

दृष्टमेतत्‌ पुरा देवैर्गमिष्यति यमक्षयम्‌ । यद्‌ दृष्ट हि पुरा पार्थ तत्‌ तथा न तदन्यथा

Vāyu said: “This has long ago been foreseen by the gods: Bhīṣma will depart to the imperishable realm of Yama. O Pārtha, what the gods have already seen will come to pass exactly so—never otherwise. No one can alter it.”

Verse 99

न हि भीष्म दुराधर्ष व्यात्तानममिवान्तकम्‌ | त्वदन्य: शक्‍नुयाद्‌ योद्धुमपि वज्रधर: स्वयम्‌

Verse 100

जहि भीष्म॑ स्थिरो भूत्वा शृणु चेद॑ं वचो मम । यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बहस्पति:

“Slay Bhīṣma, standing firm, and listen to these words of mine—words that the great-minded Bṛhaspati once spoke long ago to Śakra (Indra).” In the ethical frame of the war, the speaker urges resolute action without inner collapse, grounding the hard necessity of battle in counsel sanctioned by ancient, authoritative instruction.

Verse 101

ज्यायांसमपि चेद्‌ वृद्ध गुणैरपि समन्वितम्‌ । आततायिनमायान्तं हन्याद्‌ घातकमात्मन:

Even if the assailant is one’s superior—an elder and a man endowed with virtues—if he comes as an ātatāyin, weapon raised to take your life, then he should be struck down; one must kill the would-be killer of oneself. The ethical point is that imminent murderous aggression cancels ordinary deference to age, status, or merit, and self-protection becomes a duty.

Verse 102

शाश्वतो<यं स्थितो धर्म: क्षत्रियाणां धनंजय । योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभि:

風神ヴァーユは言った。「おおダナンジャヤよ、これこそがクシャトリヤ（kṣatriya）に定められた、確立され永遠なるダルマ（dharma）である。誰に対しても悪意を抱かず、過ちをあげつらうことなく、義務が呼ぶときは戦い、民を守り、そして祭祀（yajña）を絶やさず執り行うべし。」

Verse 103

अजुन उवाच शिखण्डी निधन कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम्‌ । दृष्टवैव हि सदा भीष्म: पाज्चाल्यं विनिवर्तते

アルジュナは言った。「おおクリシュナよ、シカンディー（Śikhaṇḍī）がビ―シュマ（Bhīṣma）の没落の因となるのは確実だ。ビ―シュマは、あのパンチャーラ（Pāñcāla）の戦士を目にするだけで、いつも身を引き、戦おうとしないのだから。」

Verse 104

अर्जुनने कहा--श्रीकृष्ण! शिखण्डी निश्चय ही भीष्मकी मृत्युका कारण होगा; क्योंकि भीष्म उस पांचाल-राजकुमारको देखते ही सदा युद्धसे निवृत्त हो जाते हैं ।।

アルジュナは言った。「おおシュリー・クリシュナよ、シカンディーは必ずやビ―シュマの死の因となる。ビ―シュマは、あのパンチャーラの王子を見た瞬間、いつも戦いから身を退くのだから。ゆえに我らは彼の前にシカンディーを立て、武器の打撃という策をもって、ガンガーの子ビ―シュマを打ち倒そう。これが私の熟慮した考えだ。」

Verse 105

अहमन्यान्‌ महेष्वासान्‌ वारयिष्यामि सायकै: । शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठ भीष्ममेवाभियोधयेत्‌,मैं बाणोंद्वारा अन्य महाधनुर्धरोंको रोकूँगा। शिखण्डी भी योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मके साथ ही युद्ध करे

アルジュナは言った。「私は矢をもって他の大弓手たちを押しとどめよう。そしてシカンディンもまた――おお戦士の中の最上者よ――ビ―シュマただ一人と戦うべきだ。」

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें नवें दिनके युद्धका समाप्तिविषयक एक सौ छठा अध्याय पूरा हुआ

サンジャヤは言った。「私は、クル族の第一人者ビ―シュマの決意を聞いている。『私はシカンディンを討たぬ。彼はかつて乙女として生まれ、のちに男となった者だからだ。』」

Verse 107

(अर्जुनस्य वच: श्रुत्वा भीष्मस्य वधसंयुतम्‌ । जद्वषुहष्टरोमाण: सकृष्णा: पाण्डवास्तदा ।।

アルジュナの言葉――ビ―シュマを倒すという決意に結びついたその言葉――を聞くや、クリシュナを伴うパーンダヴァたちは歓喜に満たされた。昂ぶりのあまり、彼らの身には総毛立つほどの戦慄が走った。かくして固い決断を定めたのち、マードゥヴァと共にあるパーンダヴァたちは内心の満足を抱きつつ、大心のビ―シュマに暇乞いして立ち去り、そして人中の俊傑たちはそれぞれ自らの寝所へと退いた。

Verse 456

दुर्योधनार्थ योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो । मेरी भीष्मजीके साथ एक शर्त हो चुकी है। उन्होंने कहा है कि “मैं युद्धमें तुम्हारे हितके लिये सलाह दे सकता हूँ

ユディシュティラは言った。「主よ、私はドゥルヨーダナのために戦う――これは真実です。」文脈において彼は、ビ―シュマが以前に示した条件を伝えている。すなわち、ビ―シュマはパーンダヴァの益となる助言は与え得るが、彼らのために武器を取ることはない。戦場では、ただドゥルヨーダナのためにのみ戦う、というのである。

Verse 656

पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम्‌ । “आप युद्धमें सदा मण्डलाकार धनुषके साथ ही परिलक्षित होते हैं। महाबाहो! आप रथपर दूसरे सूर्यके समान विराजमान होकर कब बाण हाथमें लेते हैं

サンジャヤは言った。「大臂の勇者よ、われらは汝が戦車の上に立ち、第二の太陽のごとく輝くのを見る。戦場では、汝の弓は完全な円を描くように動き、矢を手に取り、弓に番え、弦を引く――その速さはあまりに迅く、われらにはその所作の順序すら見定められぬ。」

Verse 666

को<थ वोत्सहते जेतु त्वां पुमान्‌ भरतर्षभ । शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले भरतश्रेष्ठ. आप रथ, अश्व, पैदल मनुष्य और हाथियोंका भी संहार करनेवाले हैं। कौन पुरुष आपको जीतनेका साहस कर सकता है?

サンジャヤは言った。「バラタ族の雄牛よ、いったい誰が人の身で汝に勝たんと敢えてするのか。バラタの最上者よ、汝は敵の勇士を滅ぼす者、戦車も馬も歩兵も、さらには象さえも討ち倒す。いかなる男が汝を打ち破る勇気を持ち得ようか。」

Verse 726

हते मयि हतं सर्व तस्मादेवं विधीयताम्‌ । “कुन्तीकुमारो! मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ। तुम सुख-पूर्वक मेरे ऊपर प्रहार करो। मैं तुम्हारे लिये यह पुण्यकी बात मानता हूँ कि तुम्हें मेरे इस प्रभावका ज्ञान हो गया कि मेरे मारे जानेपर सारी कौरव-सेना मरी हुई ही हो जायगी; अतः ऐसा ही करो (मुझे मार डालो)'

サンジャヤは言った。「我が討たれれば、すべては討たれたも同然。ゆえに、このとおりに成されよ。」この言葉は、殺すことを私怨の報復ではなく、戦における苛烈な戦略的・道義的必然として位置づける。すなわち、要の武人の没落こそが敵軍崩壊の決定条件であると示し、聞く者にそのとおり実行せよと迫るのである。

Verse 746

न भवान्‌ समरे शक: सेन्द्रैरपि सुरासुरै: । वज्रधारी इन्द्र, वरूण और यम--इन सबको जीता जा सकता है; परंतु आपको तो समरभूमिमें इन्द्र आदि देवता और असुर भी नहीं जीत सकते

ユディシュティラは言った。「戦場において、あなたは征服されぬ—たとえ神々とアスラが力を合わせ、インドラを先頭に立てようとも。雷霆の金剛（ヴァジュラ）を携えるインドラ、ヴァルナ、ヤマ—これらは打ち破ることもできよう。だがあなたは、戦場では、インドラをはじめ諸神にも、アスラにも、決して打ち負かされはしない。」

Verse 796

अमड्ुल्यध्वजं दृष्टवा न युध्येयं कदाचन । राजेन्द्र! मेरे पहलेसे सोचे हुए इस संकल्पको सुनो, जिसकी ध्वजामें कोई अमंगलसूचक चिह्न हो, ऐसे पुरुषको देखकर मैं कभी उसके साथ युद्ध नहीं कर सकता

ビーシュマは言った。「もし不吉の徴を帯びた旗印を掲げる者を見たなら、私は決してその者とは戦わぬ。王の中の最上よ、あらかじめ定めていたこの誓いを聞け—軍旗に災厄を告げる印を持つ者を見れば、私は戦いに臨むことができぬ。」

Verse 823

मामेव विशिखैस्ती3्ष्णैरभिद्रवतु दंशित: । ये सारी बातें जैसे हुई हैं, वह सब तुमलोग भी जानते हो। शूरवीर अर्जुन समरांगणमें कवच धारण करके शिखण्डीको आगे रखकर मुझपर तीखे बाणोंद्वारा आक्रमण करे

ビーシュマは言った。「鎧をまとった戦士が、鋭い矢のみをもって、まっすぐ私に突進してくるがよい。事の成り行きは、汝らも皆知っている。戦場で鎧を着けた勇士アルジュナが、シカンディーを前に立て、鋭利な矢で私を攻め立てよ。」

Verse 846

शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्‍्ताद्‌ भरतर्षभ | भरतश्रेष्ठ] इसी अवसरका लाभ लेकर पाण्डुपुत्र अर्जुन मुझे चारों ओरसे शीघ्रतापूर्वक बाणोंद्वारा मार डालनेका प्रयत्न करे

ビーシュマは言った。「バーラタ族の雄牛よ、彼が四方から矢を浴びせ、速やかに私を討ち倒すがよい。」

Verse 856

ऋते कृष्णान्महाभागात्‌ पाण्डवाद्‌ वा धनज्जयात्‌ । मैं महाभाग भगवान्‌ श्रीकृष्ण अथवा पाण्डुपुत्र धनंजयके सिवा दूसरे किसीको जगतमें ऐसा नहीं देखता, जो युद्धके लिये उद्यत होनेपर मुझे मार सके

ビーシュマは言った。「大いなる幸運を具えたクリシュナ、あるいはパーンドゥの子ダナンジャヤ（アルジュナ）を除いては、この世に、私が武器を執り戦う決意を固めたなら、私を討ち得る者は見当たらぬ。」

Verse 931

गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता । पितामहेन संग्रामे कथं योद्धास्मि माधव

サンジャヤは言った。「おお、マーダヴァよ。どうして私はこの戦いで、尊ぶべき祖父—わが師にしてクル族最年長の者—智慧に富み、理解に揺るぎなく、明晰な識別を備えたその人に、刃を向けて戦えようか。」