Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥

પ્રજાપાલે કહ્યું—શુભ દુર્ગા, કાત્યાયની નામે પ્રસિદ્ધ માયા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? જે આદિક્ષેત્રમાં સૂક્ષ્મરૂપે સ્થિત રહી, અલગ દેહરૂપે પ્રગટ થઈ।

Verse 2

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥

મહાતપાએ કહ્યું—હે રાજન, પ્રાચીન કાળમાં સિંધુદ્વીપ નામનો એક પ્રતિાપવાન રાજા હતો. હે મહારાજ, તે વરુણનો અંશ હતો અને અરણ્યમાં તપસ્યામાં સ્થિત હતો।

Verse 3

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥

“મારો પુત્ર શક્ર (ઇન્દ્ર)નો નાશ કરનાર બને”—એવો સંકલ્પ કરીને તે નરાધિપે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો. પછી મહાતપમાં સ્થિત રહી, સુવ્રતી બની, તેણે પોતાનું શરીર ક્ષીણ કરી નાખ્યું.

Verse 4

प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥

પ્રજાપાલ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! શક્ર (ઇન્દ્ર)એ તેને એવો કયો અપકાર કર્યો કે તે તેના વિનાશ માટે પુત્ર ઇચ્છતો વ્રતમાં સ્થિર રહ્યો?

Verse 5

महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥

મહાતપા બોલ્યા—તે બીજા જન્મમાં ત્વષ્ટાનો પુત્ર થયો, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ. સર્વ શસ્ત્રોથી અવધ્ય હોવા છતાં, જળના ફેનથી તે નાશ પામ્યો.

Verse 6

जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥

જળના ફેનથી હત થયો તે ત્યાં જ લયને પામ્યો. પછી બ્રહ્માના વંશમાં ફરી જન્મ લઈને “સિંધુદ્વીપ” નામે ઓળખાયો. શક્ર સાથેના વૈરનું સ્મરણ કરતાં તેણે અતિ તીવ્ર તપ કર્યું.

Verse 7

ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ શુભ વેત્રવતી નદીએ માનવરૂપ ધારણ કર્યું; અલંકારોથી સજ્જ અને મનોહર બની, જ્યાં રાજા પરમ તપ કરતો હતો ત્યાં આવી પહોંચી.

Verse 8

तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥

તે રૂપસંપન્ન સ્ત્રીને જોઈ રાજાનું મન ક્રોધથી દહન થયું. તેણે કહ્યું—“હે સુશ્રોણિ! તું કોણ છે? હે ભામિની, સત્ય કહેજે.”

Verse 9

नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥

નદીએ કહ્યું—“હું જળોના અધિપતિ મહાત્મા વરુણની પત્ની છું. નામે વેત્રવતી, પુણ્યસ્વભાવવાળી, તને ઇચ્છતી અહીં આવી છું.”

Verse 10

साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥

પરસ્ત્રી થઈને પણ ઇચ્છાથી સંગ માંગે એવી સ્ત્રીને ત્યજી દેવી જોઈએ. એવો સંગ કરનાર પુરુષ પાપી ગણાય અને તેને બ્રહ્મહત્યાનો દોષ પણ લાગે. આ જાણીને, હે મહારાજ, તને ભજતી એવી મારી સાથે સંગ કર।

Verse 11

एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥

તેણે એમ કહ્યે પછી રાજાએ ઇચ્છાથી તેની સાથે સંગ કર્યો. તરત જ તેને બાર સૂર્ય સમાન તેજવાળો પુત્ર થયો.

Verse 12

वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥

વેત્રવતીના ઉદરમાં જન્મેલો તે ‘વૈત્રાસુર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તે બળવાન અને અતિ તેજસ્વી હતો અને પ્રાગ્જ્યોતિષનો અધિપતિ બન્યો.

Verse 13

स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥

સમય જતાં તે યુવાન થયો—બળવાન અને દૃઢ પરાક્રમી. મહાયોગથી સંયુક્ત થઈ તેણે આ વસુંધરાને જીત્યો.

Verse 14

सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥

પછી તે સાત દ્વીપોથી યુક્ત જગતમાં સ્થિત મેરુ પર્વત પર ચઢ્યો. ત્યાં તેણે પ્રથમ ઇન્દ્રને, પછી અગ્નિ અને યમને; ત્યારબાદ નિરૃતિ, વરુણ, વાયુ, અને અંતે ધનદ (કુબેર) તથા ઈશ્વરને જીત્યા.

Verse 15

इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥

ઇન્દ્ર પરાજિત થઈ અગ્નિ પાસે ગયો; અગ્નિ પરાજિત થઈ યમ પાસે ગયો. યમ નિરૃતિ પાસે ગયો અને નિરૃતિ વરુણ પાસે ગઈ.

Verse 16

इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥

ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ સાથે વરુણ વાયુના અનુસરણમાં ગયો. વાયુ પણ ઇન્દ્ર વગેરે સૌ સાથે ધનપતિ (કુબેર) પાસે પહોંચ્યો.

Verse 17

धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥

ધનદ (કુબેર) પણ દેવતાઓ સાથે પોતાના મિત્ર ઈશ (શિવ) પાસે ગયો. એ દાનવ પણ બળના દર્પથી મત્ત થઈ ગદા ઉઠાવી, હે પ્રભુ, શિવલોક તરફ દોડી ગયો.

Verse 18

शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥

શિવ પણ તેને અવધ્ય માનીને દેવતાઓ સાથે ગુપ્ત રીતે તે પુરીમાં ગયો—જે બ્રહ્માની નગરી છે અને દેવો, સિદ્ધો વગેરે તથા પુણ્યકર્મ કરનારાઓ દ્વારા વંદિત છે।

Verse 19

तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥

ત્યાં જગત્સ્રષ્ટા બ્રહ્મા, વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જળમાં, આકાશમાં નિયત સ્થિતિ ધારણ કરીને, શુભ જળના અંતરમાં ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ નામની ગાયત્રીનો જપ કરે છે; ત્યારબાદ દેવતાઓ રડ્યા।

Verse 20

त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥

“હે પ્રજાપતે! રક્ષા કર—બધા દેવો અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓની પણ; અમે અસુરોના ભયમાં પડ્યા છીએ. રક્ષા કર, રક્ષા કર”—એમ કહી તેમણે વિનંતી કરી।

Verse 21

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી બ્રહ્માએ આવેલા દેવતાઓને જોઈ વિચાર કર્યો—“આ જગત દેવની માયાથી વિસ્તરેલું છે. અહીં ન અસુર છે ન સુર; આ માયા કેવી ગણાય?”

Verse 22

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥

એ રીતે વિચાર કરતાં તેના સમક્ષ એક અયોનિજા કન્યા પ્રગટ થઈ—શ્વેત વસ્ત્રધારિણી, હાર અને કિરીટથી ઉજ્જ્વલ મુખવાળી, અષ્ટભુજાયુક્ત, દિવ્ય આયુધો ધારણ કરવા ઉદ્યત।

Verse 23

चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥

તેણીએ ચક્ર, શંખ, ગદા, પાશ, ખડ્ગ, ઘંટા અને ધનુષ્ય તેમજ અન્ય શસ્ત્રો ધારણ કરીને, બંધ તૂણીર સાથે જળની બહાર ઊભી રહી।

Verse 24

निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥

મહાદેવી સિંહવાહનની ગતિથી આગળ નીકળી; અને તેણે સર્વ અસુરો સાથે યુદ્ધ કર્યું—એકલી હોવા છતાં જાણે અનેક રૂપે સ્થિત હતી।

Verse 25

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥

હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી તે મહાબલી દિવ્ય અસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરતો રહ્યો. પછી નિયત સમય પૂર્ણ થતાં દેવીએ રણમાં વૈત્રાસુરનો વધ કર્યો; ત્યારબાદ દેવસેનામાં મહાન્ હર્ષઘોષ ઊઠ્યો।

Verse 26

हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥

ભયંકર વૈત્રાસુર હણાયો ત્યારે સર્વ દિવ્યવાસીઓ નમસ્કાર કરીને બોલ્યા, “યુદ્ધમાં જય!” ત્યારબાદ સ્વયં ઈશ્વરે સ્તુતિ ગાઈ।

Verse 27

महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥

મહેશ્વરે કહ્યું—“જયવંતી થાઓ, હે દેવી ગાયત્રી! હે મહામાયા, હે મહાપ્રભા! હે મહાદેવી, હે મહાભાગ્યવતી, હે મહાસત્ત્વરૂપિણી, હે મહોત્સવરূপિણી!”

Verse 28

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥

હે મહેશ્વરી! જેમના અંગો દિવ્ય સુગંધથી અનુલેપિત છે અને જે દિવ્ય માળા-હારોથી ભૂષિત છે—હે વેદમાતા, તમને નમસ્કાર; તમારો મંત્ર ત્ર્યક્ષરી છે।

Verse 29

त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥

હે દેવી સરસ્વતી! ત્રિલોકમાં સ્થિત, ત્રિતત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત, ત્રિવહ્નિમાં નિવાસિની; ત્રિશૂલધારિણી, ત્રિનેત્રી; ભીમમુખી, ભીમદૃષ્ટિવાળી, ભયંકરી; કમલાસન (બ્રહ્મા)થી ઉત્પન્ન દેવી—તમને નમસ્કાર.

Verse 30

नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥

હે પંકજપત્રાક્ષી! હે મહામાયા, અમૃતપ્રવાહસ્વરૂપા—હે સર્વવ્યાપિની, સર્વભૂતોમાં સ્થિત; હે અંબિકે, ‘સ્વાહા’રૂપિણી અને ‘સ્વધા’—તમને નમઃ।

Verse 31

सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥

હે દેવી! તમે સંપૂર્ણ અને પરિપૂર્ણ, પૂર્ણચંદ્ર સમ પ્રભામયી, ભાસ્વર દેહવાળી, ભવમાંથી ઉદ્ભવેલી; મહાવિદ્યા, મહાવેદ્યા, મહાદૈત્યવિનાશિની; મહાબુદ્ધિની ઉત્પત્તિ, શોકરહિત, હે કિરાતિની—તમને નમસ્કાર।

Verse 32

त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥

હે મહાભાગે! તમે જ નીતિ, તમે જ ગીઃ (પવિત્ર વાણી), તમે જ ગૌ, તમે જ અક્ષર (અવિનાશી) છો. તમે જ ધી, તમે જ શ્રી, તમે જ ઓંકાર, અને તત્ત્વમાં પણ તમે પ્રતિષ્ઠિત છો. સર્વ સત્ત્વોના હિતની ઇચ્છા કરનારી દેવી, હે પરમેશ્વરી, તમને નમસ્કાર।

Verse 33

इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥

આ રીતે ભવ અને પરમેષ્ઠિ દ્વારા સ્તુત થયેલી તે પરમેશ્વરી દેવીને દેવોએ પણ ઊંચા સ્વરે “જય” કહીને સંબોધી।

Verse 34

यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥

જ્યાં સુધી ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) ત્યાં રહ્યો, ત્યાં સુધી તે જળની અંદરથી બહાર નીકળ્યો; પછી તેણે કાર્યસિદ્ધ થયેલી દેવીને જોઈ।

Verse 35

तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥

તેણે તેને જોઈને દેવકાર્ય સિદ્ધ થયું એમ માની પિતામહે, ભાવિ કાર્યને ધ્યાનમાં રાખીને, ત્યારે આ વચન કહ્યું।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ વરારોહા દેવી હિમથી ઉત્પન્ન પર્વત (હિમાલય) તરફ જાય; ત્યાં તમે બધા સુરોએ જઈને વિલંબ વિના આનંદ કરો।

Verse 37

नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥

નવમી તિથિએ પણ આ દેવીને હંમેશાં એકાગ્ર સમાધિથી પૂજવી જોઈએ; તે સર્વ લોકોની વરદાત્રી બનશે—એમાં શંકા નથી।

Verse 38

नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥

નવમી તિથિએ જે મનુષ્ય પીસેલું અન્ન ભોજન કરે છે, તેને ઉત્તમ પત્ની/સંગિની પ્રાપ્ત થાય છે અને મનમાં ઇચ્છેલું ફળ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 39

यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥

જે સાંજે તથા પ્રાતઃકાળે આ સ્તોત્રનું પાઠ કરશે—હે મહાદેવ, તમે કહ્યા મુજબ—તેના માટે તમે દેવી સાથે સન્નિહિત રહેશો.

Verse 40

वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्‍व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥

“હે વરદ દેવ, સર્વ પ્રકારની આપત્તિઓમાં પણ તેને ઉદ્ધર કરો.” એમ કહી બ્રહ્માએ ભવ (શિવ)ને સંબોધ્યો અને પછી ફરી દેવીને કહ્યું.

Verse 41

त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥

હે દેવી, તારા દ્વારા એક મહાન કાર્ય કરવાનું છે; અમારે બીજું કંઈ નથી. આગળ ‘મહિષ’ નામના અસુરનો વિનાશ થવાનો છે.

Verse 42

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥

આમ કહીને બ્રહ્મા અને સર્વ દેવો—હે રાજન—જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા, દેવીને મારા પર્વત પર સ્થાપિત કરીને. સ્થાપિત થયા પછી તે આનંદિતા (નંદિતા) થઈ; તેથી તે ‘નંદા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 43

यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥

જે દેવીના જન્મનું આ વર્ણન સાંભળે છે અને જે પોતે તેનું પાઠ કરે છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ નિર્વાણને પામે છે।