Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura
Māyā–Durgā–Kātyāyanīprādurbhāvaḥ (Vaitrāsuravadhaś ca)
Mythic-Theology (Devī-Māhātmya style) with Ritual Timing (Navamī observance) and Protective Ethics
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ପୃଥିବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଆଦିକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାୟା କିପରି ପୃଥକ୍ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଶୁଭା ଦୁର୍ଗା/କାତ୍ୟାୟନୀ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ବରାହ (ମହାତପାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ) କର୍ମଚକ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବେତ୍ରବତୀ ନଦୀରୁ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱେଷ ପ୍ରେରିତ ବୈତ୍ରାସୁର ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ଜିତି ଦେବମାନଙ୍କୁ ସଙ୍କଟରେ ପକାଇଲା; ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମାୟାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସହସା ଅଷ୍ଟଭୁଜା ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅସୁରକୁ ବଧ କଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଗାୟତ୍ରୀ/ବେଦମାତା ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ନବମୀ ପୂଜା ଓ ଜପ-ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ଥାପନ କରି, ସଙ୍କଟକାଳରେ ଦେବୀରକ୍ଷା ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିର ଆଧାର ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 28
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥
ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ—ଶୁଭା ଦୁର୍ଗା, କାତ୍ୟାୟନୀ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାୟା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଯିଏ ଆଦିକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଇ, ପୃଥକ୍ ଦେହରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 2
महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥
ମହାତପା କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ପୁରାତନ କାଳରେ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ ନାମକ ଏକ ପ୍ରତାପବାନ ରାଜା ଥିଲେ। ହେ ମହାରାଜ, ସେ ବରୁଣଙ୍କ ଅଂଶ ଥିଲେ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ।
Verse 3
पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥
“ମୋ ପୁତ୍ର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ନାଶକ ହେଉ”—ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ସେ ନରାଧିପ ଦୃଢ଼ମତି ହେଲେ। ପରେ ମହାତପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସୁବ୍ରତ ହୋଇ, ନିଜ ଦେହକୁ କ୍ଷୀଣ କଲେ।
Verse 4
प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥
ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାଙ୍କୁ କିପରି ଅପକାର କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛା କରି ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ?
Verse 5
महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥
ମହାତପା କହିଲେ—ସେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲା, ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଅବଧ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଳର ଫେନ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଲା।
Verse 6
जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥
ଜଳଫେନ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇ ସେ ସେଠାରେ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ “ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ” ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଶକ୍ର ସହିତ ବୈର ସ୍ମରଣ କରି ସେ ପରମ ତୀବ୍ର ତପ କଲା।
Verse 7
ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଶୁଭା ବେତ୍ରବତୀ ନଦୀ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ଓ ମନୋହର ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ପରମ ତପ କରୁଥିଲେ ସେଠାକୁ ଆସିଲା।
Verse 8
तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥
ତାହାକୁ ରୂପସମ୍ପନ୍ନା ଦେଖି ରାଜା କ୍ରୋଧେ ମନ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ତୁମେ କିଏ? ହେ ଭାମିନି, ସତ୍ୟ କହ।”
Verse 9
नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥
ନଦୀ କହିଲା—“ମୁଁ ଜଳପତି ମହାତ୍ମା ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ନାମେ ୱେତ୍ରବତୀ, ପୁଣ୍ୟସ୍ୱଭାବା; ତୁମକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି।”
Verse 10
साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥
ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ସଙ୍ଗ ଚାହୁଁଥିବା ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତାହା ସହ ସଙ୍ଗ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ପାପୀ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ଏହା ଜାଣି, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମକୁ ଭଜୁଥିବା ମୋ ସହ ସଙ୍ଗ କର।
Verse 11
एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥
ସେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ ରାଜା ଇଚ୍ଛାବଶେ ତାହା ସହ ସଙ୍ଗ କଲେ। ସେହି କ୍ଷଣେ ତାଙ୍କର ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପ୍ରଭାବାନ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 12
वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥
ୱେତ୍ରବତୀର ଉଦରରେ ଜନ୍ମି ସେ ‘ୱୈତ୍ରାସୁର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେ ବଳବାନ ଓ ଅତିତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷର ଅଧିପତି ହେଲା।
Verse 13
स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥
କାଳକ୍ରମେ ସେ ଯୁବକ ହେଲା—ବଳବାନ ଓ ଦୃଢ ପରାକ୍ରମୀ। ମହାଯୋଗରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଜୟ କଲା।
Verse 14
सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥
ତାପରେ ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପସହିତ ଜଗତ୍ରେ ଅବସ୍ଥିତ ମେରୁପର୍ବତକୁ ଆରୋହଣ କଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ, ପରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଯମକୁ; ତାପରେ ନିରୃତି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଧନଦ (କୁବେର) ଓ ଈଶ୍ୱରକୁ ଜୟ କଲା।
Verse 15
इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ପରାଜିତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା; ଅଗ୍ନି ପରାଜିତ ହୋଇ ଯମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ଯମ ନିରୃତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା, ଏବଂ ନିରୃତି ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
Verse 16
इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ବରୁଣ ବାୟୁଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ। ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଧନପତି (କୁବେର)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 17
धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥
ଧନଦ (କୁବେର) ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ମିତ୍ର ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେଇ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ବଳର ଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଗଦା ଉଠାଇ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଶିବଲୋକ ପ୍ରତି ଦୌଡ଼ିଲା।
Verse 18
शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥
ଶିବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅବଧ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତଭାବେ ସେହି ପୁରୀକୁ ଗଲେ—ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନଗରୀ, ଦେବ-ସିଦ୍ଧାଦି ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ।
Verse 19
तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥
ସେଠାରେ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଜଳରେ, ଆକାଶରେ ନିୟତ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରି, ଶୁଭ ଜଳାନ୍ତରେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ନାମକ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କଲେ; ତାପରେ ଦେବମାନେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ।
Verse 20
त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥
“ହେ ପ୍ରଜାପତେ! ରକ୍ଷା କର—ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଆମେ ଅସୁରଭୟରେ ପତିତ। ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର”—ବୋଲି ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
Verse 21
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥
ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲେ ବ୍ରହ୍ମା ଆସିଥିବା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ଜଗତ୍ ଦେବଙ୍କ ମାୟାରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠାରେ ନ ଅସୁର ଅଛନ୍ତି, ନ ସୁର; ଏହି ମାୟା କେମିତି ବୋଲି ମନାଯାଏ?”
Verse 22
एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅୟୋନିଜା କନ୍ୟା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା—ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ମାଳା ଓ କିରୀଟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖ, ଅଷ୍ଟବାହୁଯୁକ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରହରଣ ଧାରଣକୁ ଉଦ୍ୟତ।
Verse 23
चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥
ସେ ଚକ୍ର, ଶଙ୍ଖ, ଗଦା, ପାଶ, ଖଡ୍ଗ, ଘଣ୍ଟା ଓ ଧନୁଷ—ତଥା ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରମାନେ—ଧାରଣ କରି, ବନ୍ଧା ତୂଣୀର ସହିତ ଜଳର ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 24
निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥
ମହାଦେବୀ ସିଂହବାହନର ବେଗରେ ଆଗେଇଲେ; ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଅସୁରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ—ଏକା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେନେ ବହୁ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 25
दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥
ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମହାବଳୀ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ପରେ ନିୟତ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ହେବା ପରେ ଦେବୀ ରଣେ ବୈତ୍ରାସୁରକୁ ବଧ କଲେ; ତାପରେ ଦେବସେନାରେ ମହା କିଲକିଲା-ଜୟଧ୍ୱନି ଉଠିଲା।
Verse 26
हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥
ଭୀମ ବୈତ୍ରାସୁର ହତ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ଦିବୌକସ ନମସ୍କାର କରି “ଯୁଦ୍ଧେ ଜୟ!” ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱର ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ।
Verse 27
महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଜୟୀ ହେଉ, ହେ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ! ହେ ମହାମାୟା, ହେ ମହାପ୍ରଭା! ହେ ମହାଦେବୀ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ହେ ମହାସତ୍ତ୍ୱରୂପିଣୀ, ହେ ମହୋତ୍ସବରୂପିଣୀ!”
Verse 28
दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥
ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ! ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲିପ୍ତ ଏବଂ ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ମାଳା-ହାରରେ ଭୂଷିତ—ହେ ବେଦମାତା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଆପଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ତ୍ର୍ୟକ୍ଷରୀ।
Verse 29
त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥
ହେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ! ତ୍ରିଲୋକରେ ସ୍ଥିତ, ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତ୍ରିବହ୍ନିରେ ବିରାଜିତ; ତ୍ରିଶୂଳଧାରିଣୀ, ତ୍ରିନେତ୍ରୀ; ଭୀମମୁଖୀ, ଭୀମଦୃଷ୍ଟି, ଭୟଙ୍କରୀ; କମଳାସନ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ଦେବୀ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 30
नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥
ହେ ପଦ୍ମପତ୍ରାକ୍ଷୀ! ହେ ମହାମାୟା, ଅମୃତଧାରାସ୍ୱରୂପା—ହେ ସର୍ବଗାମିନୀ, ସର୍ବଭୂତରେ ସ୍ଥିତ; ହେ ଅମ୍ବିକେ, ‘ସ୍ୱାହା’ରୂପିଣୀ ଓ ‘ସ୍ୱଧା’—ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ।
Verse 31
सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥
ହେ ଦେବୀ! ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ-ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ପ୍ରଭାମୟୀ, ଭାସ୍ୱର ଦେହଧାରିଣୀ, ଭବରୁ ଉଦ୍ଭୂତା; ମହାବିଦ୍ୟା, ମହାବେଦ୍ୟା, ମହାଦୈତ୍ୟବିନାଶିନୀ; ମହାବୁଦ୍ଧିର ଉଦ୍ଭବ, ଶୋକରହିତା, ହେ କିରାତିନୀ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 32
त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ! ଆପଣ ହିଁ ନୀତି, ଆପଣ ହିଁ ଗୀଃ (ପବିତ୍ର ବାଣୀ), ଆପଣ ହିଁ ଗୌ, ଆପଣ ହିଁ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ)। ଆପଣ ହିଁ ଧୀ, ଆପଣ ହିଁ ଶ୍ରୀ, ଆପଣ ହିଁ ଓଂକାର, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ପରିସ୍ଥିତ। ସର୍ବ ସତ୍ତ୍ୱର ହିତକାମିନୀ ଦେବୀ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 33
इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥
ଏହିପରି ଭବ ଓ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ “ଜୟ” ବୋଲି କହି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 34
यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥
ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଜଳର ଭିତରୁ ବାହାରିଲେ; ତାପରେ କୃତକୃତ୍ୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
Verse 35
तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବି ପିତାମହ, ଭବିଷ୍ୟତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତେବେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହି ବରାରୋହା ଦେବୀ ହିମୋଦ୍ଭବ ଶୈଳ (ହିମାଳୟ) କୁ ଯାଉନ୍ତୁ; ସେଠାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ସୁରମାନେ ଯାଇ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଆନନ୍ଦ କର।
Verse 37
नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥
ନବମୀ ତିଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ସଦା ଏକାଗ୍ର ସମାଧିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ବରଦାତ୍ରୀ ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 38
नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥
ନବମୀ ତିଥିରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପିଷ୍ଟାହାର (ପିସା ଧାନ୍ୟ) ଭୋଜନ କରେ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତମ ପତ୍ନୀ/ସହଧର୍ମିଣୀ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ମନୋକାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 39
यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥
ଯେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏବଂ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବ—ହେ ମହାଦେବ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ—ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଦେବୀ ସହିତ ସନ୍ନିହିତ ରହିବ।
Verse 40
वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥
“ହେ ବରଦ ଦେବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆପଦାରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କର।” ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପୁନଃ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 41
त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥
ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଏକ ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଆମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଆଗାମୀରେ ‘ମହିଷ’ ନାମକ ଅସୁରର ବିନାଶ ହେବ।
Verse 42
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥
ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା—ହେ ରାଜନ—ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ମୋ ପର୍ବତରେ ସ୍ଥାପନ କରି। ସ୍ଥାପିତ ହେବା ପରେ ସେ ନନ୍ଦିତା (ପ୍ରସନ୍ନ) ହେଲେ; ତେଣୁ ସେ ‘ନନ୍ଦା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
Verse 43
यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥
ଯେ କେହି ଦେବୀଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଏହା ଶୁଣେ, ଏବଂ ଯେ ନିଜେ ପାଠ କରେ—ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents protection of cosmic order as an ethical imperative: when power becomes destabilizing (asura conquest of lokapālas), the text models recourse to deliberation (Brahmā’s reflection on māyā), disciplined praise (stuti), and regulated ritual practice (Navamī worship) as legitimate means to restore balance and safeguard communities during crisis.
The text specifies Navamī (the ninth lunar day) as the recurring ritual marker: the Devī is to be worshipped on Navamī with focused attention (samādhi), and it also notes a food-discipline motif (piṣṭāśī on Navamī) linked to desired outcomes.
Environmental balance is encoded through cosmological-terrestrial analogies: a personified river (Vetravatī) becomes central to the narrative of disorder and its resolution, while the Devī’s installation on Hima-giri symbolizes re-grounding protective power in a stable landscape. The broader teaching aligns protection of the world (loka-saṃrakṣaṇa) with restoring equilibrium—an early ecological-ethical framing of stability across realms (waters, mountains, and inhabited world).
The narrative references Sindhudvīpa (a king/identity recurring across births), Tvaṣṭṛ (as a lineage marker in a previous birth), and major administrative-cosmological figures: Indra and other lokapālas (Agni, Yama, Nirr̥ti, Varuṇa, Vāyu, Dhanada/Kubera, Īśa), along with Brahmā and Maheśvara (Śiva). It also includes a dialogic chain of teachers/interlocutors (Prajāpāla–Mahātapā) preserving transmission.