Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥

Prajapala ne poocha, Durga Maa kaise paida hui? Uska naam Katyayani bhi hai. Woh Adikshetra mein thi, sukshma roop mein. Phir usne alag roop kaise liya?

Verse 2

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥

Mahatapa ne kaha, Pehle ek raja tha, Sindhudweep naam ka. Woh bahut taakatwala raja tha. Woh Varun ka hissa tha, aur jungle mein rah ke tapasya karta tha.

Verse 3

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥

Usne socha, mera beta aisa ho jo Indra ko khatam kar de. Yeh soch ke usne apne aap ko bahut sakht tapasya mein joda. Apna poora sharer sukhaya usne vrat mein.

Verse 4

प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥

Prajapala ne poocha, Rishiyon mein sabse bade, Indra ne uska kya bura kiya hoga? Jis wajah se woh apna beta chahiye, Indra ko mitane ke liye, aur vrat mein laga ho?

Verse 5

महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥

Mahatapa ne kaha, Pichle janam mein woh Tvashtri ka beta tha, jo bahut balwan tha. Koi bhi hathiyar usko maar nahi sakta tha. Lekin paani ke jhaag se uska naash ho gaya.

Verse 6

जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥

Paani ke jhaag se mar ke woh wahin khatam ho gaya. Phir Brahma ki vansh mein paida hua, aur Sindhudweep naam se jaana gaya. Indra se dushmani yaad rakh ke usne bahut badi tapasya shuru ki.

Verse 7

ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥

Bahut time baat baad, Vetravati naam ki nadi aayi. Yeh nadi acchi maani jaati thi. Usne insaan ka roop liya, bilkul saj-dhaj ke. Woh wahan gayi jahan raja bada tapasya kar raha tha.

Verse 8

तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥

Raja ne use dekha, woh bahut khoobsurat thi. Raja ka mann gusse se bhar gaya. Usne poocha, tum kaun ho? Sach sach batao.

Verse 9

नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥

Nadi ne kaha, main Varun ki patni hoon. Varun paani ka malik hai, bada bada aadmi. Mera naam Vetravati hai, main acchi hoon. Main tumhe dhundhti hui yahan aayi hoon.

Verse 10

साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥

Jo aurat kisi aur ki patni ho, uske paas mat jao. Woh paap karta hai jo aisa karta hai. Bade paap lagte hain uspe. Raja, yeh baat samajh ke mere paas aa jao.

Verse 11

एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥

Nadi ne yeh sab kaha to raja maan gaya. Uske paas gaya, uske dil mein ichcha thi. Turant uska beta hua, jaise barah sooraj chamak rahe hon.

Verse 12

वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥

Vetravati nadi ke paas paida hua, uska naam Vaitrasura pada. Bahut taqatwala tha aur chamakdaar bhi. Woh Pragjyotish ka raja ban gaya.

Verse 13

स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥

Waqt ke saath woh jawan hua. Bahut taqatwala tha, himmat wala tha. Usne apni yog ki taqat se poori dharti ko jeet liya.

Verse 14

सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥

Baad mein woh Meru parwat chadha, jo saat dweepon ke beech mein hai. Wahan pehle Indra ko haraya, phir Agni aur Yama ko. Uske baad Nirriti, Varun, Vayu, aur phir Kubera aur Ishwar ko bhi hara diya.

Verse 15

इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥

Indra haar ke Agni ke paas gaya. Agni haar ke Yama ke paas gaya. Yama Nirriti ke paas gaya, aur Nirriti Varun ke paas chali gayi.

Verse 16

इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥

Indra aur baaki sab ke saath Varun Vayu ke paas gaya. Phir Vayu, sabko le ke, Kubera ke paas pahunch gaya.

Verse 17

धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥

Kubera bhi apne dost Shiv ke paas gaya, saath mein devta the. Woh daanav apni taakat pe naaz karke bhaaga Shiv ki taraf, haath mein gada liye. Prabhu, woh gada utha ke Shiv lok ki taraf daura.

Verse 18

शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥

Shiv bhi samjha ki yeh mara nahi ja sakta. Woh chup ke saare devto ke saath Brahma ki nagri gaya. Wahan Brahma ko devta aur siddh log namaste karte hain. Jo ache kaam karte hain woh bhi wahan jaate hain.

Verse 19

तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥

Wahan Brahma duniya banane wale paani mein baitha tha. Yeh paani Vishnu ke pair se nikla tha. Woh aasmaan mein ek jagah fix karke baith gaya aur paani mein Gayatri ka jap karne laga. Phir devto ne chillake pukara.

Verse 20

त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥

Unhone kaha, Prabhu, humein bacha le. Saare devto ko aur bade rishiyon ko bhi bacha le. Asuro ka dar hum pe chha gaya hai. Woh chillate rahe, Bacha le, bacha le.

Verse 21

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥

Brahma ne unki baat suni aur jo devta aaye the unhe dekha. Phir sochne laga, Bhagwan ki maya se hi yeh duniya bani hai. Yahan na koi asur hai na koi devta. Yeh maya kaisi hai, koi nahi jaanta.

Verse 22

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥

Jab woh soch raha tha, tab wahan ek kanya prakat hui. Woh kisi ki beti nahi thi, khud paida hui thi. Usne saf kapde pehne the. Uske chehre par maala aur mukut chamak rahe the. Uske aath haath the aur usmein bhagwan ke hathiyar the.

Verse 23

चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥

Us kanya ke haathon mein chakra, shankh, gada, pasha, talwar, ghanta aur dhanush tha. Usne aur bhi hathiyar pakde hue the. Uski kamar par teer ki potli bandhi hui thi. Woh paani ke bahar khadi thi.

Verse 24

निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥

Mahadevi aage badhi. Woh sher par sawar thi aur bahut tez chal rahi thi. Usne sab asuron se ladai ki. Woh akeli thi lekin dikhne mein bahut saari lag rahi thi.

Verse 25

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥

Devi ne hazaron saal tak un asuron se ladai ki. Usne bhagwan ke hathiyar use kiye. Jab sahi waqt aaya, tab Devi ne Vaitrasur ko maan diya. Uske baad devataon ki sena mein khushi ki awaaz gunji.

Verse 26

हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥

Jab woh bada asur mar gaya, tab sab devataon ne jhuk kar pranam kiya. Unhone kaha, yuddh mein jeet ho. Phir bhagwan ne khud us Devi ki stuti ki.

Verse 27

महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥

Maheshwar bol uthe, Devi Gayatri, tumhari jai ho. Tum badi Maya ho, badi shakti wali. Tum badi chamak wali ho. Tum maha devi ho, badi bhagya wali ho. Tum badi sattva wali ho, badi khushi wali ho.

Verse 28

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥

Devi, tumhare shareer par upari khushbu lagi hai. Tumne upare phoolon ki maala pehni hai. Tum Vedas ki Maa ho, tumhe pranaam. Tumhara teen akshar ka mantra hai, Maheshwari.

Verse 29

त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥

Tum Saraswati ho, tumhe pranaam. Tum teen duniya mein ho. Tum teen tattva mein sthit ho. Tum teen agni mein ho. Tum trishul wali ho, teen aankhon wali ho. Tumhara chehra bada bhayanak hai, tumhari nazar bhi badi bhayanak hai. Tum Brahma ki beti ho, kamal pe baith ke paida hui.

Verse 30

नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥

Tumhari aankhen kamal ke patte jaisi hain, tumhe pranaam. Tum badi Maya ho, amrit ki dhaara ho. Tum kahin bhi ho, sab jagah ho. Tum sab jeevon mein ho. Tum Svaha ho, tum Svadha ho, Ambika.

Verse 31

सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥

Devi, tum poori ho, poora chaand jaisi chamak wali ho. Tumhara shareer chamak raha hai. Tum bhava se paida hui ho. Tum badi vidya ho, badi jaanne wali ho. Tum bade daityon ko nasht karti ho. Tum badi buddhi se paida hui ho. Tum shoke se mukt ho, Kiratini ho.

Verse 32

त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥

Bhagwan kehte hain, tum sahi raaste pe chalne wali ho. Tum pavitra baat bolti ho. Tum gaiya ho, tum woh ho jo kabhi khatam nahi hota. Tum samajh rakhti ho, tum paisa aur khushi laati ho. Tum Om ho, aur tum sachchai mein khadi ho. Devi, tum sabki bhalai chahti ho. Main tumhe pranaam karta hoon, tum sabse badi ho.

Verse 33

इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥

Bhagwan Shiv aur Brahma ne Devi ki tareef ki. Uske baad saare deviye bhi aaye. Woh sabne zor se bola, Jaya, Jaya! Yeh sab dekh ke Parameshwari Devi khush ho gayin.

Verse 34

यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥

Jab tak Brahma ji wahan paani mein the, tab tak woh bahar aa gaye. Brahma ji char chehra wale hain. Phir unhone Devi ko dekha. Devi ka kaam ho gaya tha, woh khush thi.

Verse 35

तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥

Brahma ji ne Devi ko dekha aur samjha ki deviyon ka kaam ho gaya. Ab aage ka kaam soch ke woh bole. Brahma ji sabse bade hain, unhone shabd bola.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥

Brahma ji bole, yeh Devi ab Himalaya parvat pe jayegi. Woh barf se bana hai. Tum saare deviye wahan jao aur khush raho. Der mat karna.

Verse 37

नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥

Navami ko bhi Devi ki puja karni chahiye. Puja ke time poora dhyan uspe rakhna. Woh sabko vardaan deti hain, koi shak nahi.

Verse 38

नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥

Jo koi navami ko pisaa hua anaaj khayega, use patni mil jayegi. Jo bhi dil mein chaho woh poora hoga.

Verse 39

यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥

Jo yeh strot shaam aur subah padhega, Mahadev uske saath rahenge. Devi bhi uske saath hongi.

Verse 40

वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्‍व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥

Brahma ne Shiv se kaha, bhagwan, jo aapko pukare use kisi bhi musibat mein bacha lena. Yeh keh kar Brahma ne Devi se phir baat ki.

Verse 41

त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥

Devi, tumhe ek bada kaam karna hai. Hamare liye aur koi raasta nahi. Mahish naam ka asura ab khatam hona chahiye.

Verse 42

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥

Yeh sab keh ke Brahma aur saare dev wapas chale gaye. Jaise aaye the waise hi gaye. Devi ko is pahaad par bitha ke gaye. Jab unhone use bithaya to woh khush hui. Isliye uska naam Nanda pad gaya.

Verse 43

यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥

Jo yeh sunega ki Devi kaise paida hui, uske saare paap khatam ho jayenge. Jo khud padhega, woh bhi mukt ho jayega. Woh sachchi aazaadi paa lega.