Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura
Māyā–Durgā–Kātyāyanīprādurbhāvaḥ (Vaitrāsuravadhaś ca)
Mythic-Theology (Devī-Māhātmya style) with Ritual Timing (Navamī observance) and Protective Ethics
वराह–पृथिवीसंवादे पृथिवी पृच्छति—कथं माया आदिक्षेत्रे सूक्ष्मा सती पृथग्देहधारिणी शुभा दुर्गा–कात्यायनीरूपेण प्रादुरभवत्। वराहः (महातपसा कथितम्) कर्मचक्रं वर्णयति—वेत्रवतीनद्यां सिन्धुद्वीपनाम्नः राज्ञः संयोगात् इन्द्रद्वेषप्रेरितो वैत्रासुरः जातः। स लोकपालान् इन्द्रादीन् जित्वा देवान् पीडयति; ते ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा मायां ध्यायन् सहसा अष्टभुजा देवी प्रादुरभवति, सा असुरं निहत्य लोकान् रक्षति। ततः शिवः तां गायत्रीं वेदमातरं च स्तौति; ब्रह्मा नवमीव्रतपूजां जपफलश्रुतिं च स्थापयति, संकटे देवीरक्षा जगद्धारणहेतुरिति प्रतिपादयन्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 28
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥
प्रजापाल उवाच—कथं माया समुत्पन्ना, या शुभा दुर्गा कात्यायनी च? या आदिक्षेत्रे सूक्ष्मरूपे स्थिता सती पृथग्मूर्त्ता व्यजायत।
Verse 2
महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥
महातपा उवाच—पुरा राजन् सिन्धुद्वीप इति प्रतापवान् राजा आसीत्। स वरुणांशो महाराज, स अरण्ये तपसि स्थितः।
Verse 3
पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥
“पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेत्” इति संकल्प्य नराधिपः। स एव कृतमतिः महता तपसा स्वकं कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रतः॥
Verse 4
प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥
प्रजापाल उवाच—हे द्विजश्रेष्ठ, कथं तस्य शक्रेण अपकृतं भवेत्, येन सः तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः?
Verse 5
महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥
महातपा उवाच—सः अन्यजन्मनि त्वष्टुः पुत्रोऽभूत्, बलभृतां वरः। सर्वशस्त्रेषु अवध्यः सन्, अपां फेनेन नाशितः॥
Verse 6
जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥
जलफेनेन निहतः स तस्मिँल्लयमवाप्नुयात्। पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः ‘सिन्धुद्वीप’ इति संज्ञितः। स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन्॥
Verse 7
ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥
ततः कालेन महता शुभा वेत्रवती नदी मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम्। आजगाम यत्र राजा परमकं तपस्तेपे॥
Verse 8
तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥
तां रूपसंपन्नां दृष्ट्वा स राजा क्रुद्धमानसः उवाच—“का त्वं सुश्रोणि? सत्यं ब्रूहि, भामिनि।”
Verse 9
नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥
नद्युवाच—“अहं जलपतेर्महात्मनो वरुणस्य पत्नी; नाम्ना वेत्रवती पुण्या, त्वामिच्छन्तीह आगता।”
Verse 10
साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥
साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्जयेत्; स पापः पुरुषो ज्ञेयः, ब्रह्महत्यादोषं च विन्दति। एवं विदित्वा महाराज, भजमानां मां भजस्व।
Verse 11
एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥
एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान्; तस्य सद्यः पुत्रोऽभवत् द्वादशार्कसमप्रभः।
Verse 12
वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥
वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत्; बलवान् अतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत्।
Verse 13
स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥
स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः। महायोगसमायुक्तो जिगायेमां वसुन्धराम्॥
Verse 14
सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥
सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत्। तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः। निरृतिं वरुणं वायूं धनदं चेश्वरं ततः॥
Verse 15
इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥
इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ। यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ॥
Verse 16
इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥
इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात्। वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह॥
Verse 17
धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥
धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः। इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः। गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो॥
Verse 18
शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥
शिवोऽपि तमवध्यं मत्वा देवान् सह गुह्यं पुरीं ययौ—या ब्रह्मणः पुरी सुरसिद्धादिभिः पुण्यकारिभिश्च वन्दिता।
Verse 19
तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥
तत्र जगत्स्रष्टा ब्रह्मा विष्णुपादोद्भवे जले नियताकाशस्थितिं कृत्वा शुभेऽन्तर्जले क्षेत्रज्ञनाम्नीं गायत्रीं जपति; ततः देवा विचुक्रुशुः।
Verse 20
त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥
त्राहि प्रजापते! सर्वान् देवान् ऋषिवरानपि; असुरभयमापन्नान् त्राहि त्राहीति तेऽचोदयन्।
Verse 21
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥
एवमुक्तो ब्रह्मा तदा देवानागतान् दृष्ट्वा चिन्तयामास—देवस्य मायया विततं जगत्; अत्र नासुरा न सुराः; माया कीदृशी मता?
Verse 22
एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥
एवं चिन्तयतः तस्य प्रादुरासीद् अयोनिजा कन्या—शुक्लाम्बरधरा, स्रक्किरीटोज्ज्वलानना, अष्टबाहुयुता, दिव्यप्रहरणोद्यता।
Verse 23
चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥
चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां धनुश्च तथा । अन्यान्यपि च शस्त्राणि धारयन्ती बद्धतूणा जलाद् बहिः स्थितवती ॥
Verse 24
निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥
निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥
Verse 25
दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥
Verse 26
हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥
हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥
Verse 27
महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥
महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥
Verse 28
दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥
दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥
Verse 29
त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥
त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥
Verse 30
नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥
नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥
Verse 31
सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥
सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥
Verse 32
त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥
त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥
Verse 33
इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥
एवं भवेन परमेष्ठिना च संस्तुता सा परमेेश्वरी देवी; देवैरपि “जय जय” इति उच्चैः प्रोक्ता।
Verse 34
यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥
यावच्चतुर्वक्त्रोऽन्तर्जलाद्बहिरास्ते तावद् निश्चक्राम; ततः स कृतकृत्यां देवीं ददर्श।
Verse 35
तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥
तां दृष्ट्वा देवकार्यं सिद्धं मत्वा पितामहः; भविष्यकार्यं उद्दिश्य ततः वचनमब्रवीत्।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥
ब्रह्मोवाच—इयं वरारोहा देवी हिमोद्भवं शैलं यातु; तत्र यूयं सर्वे सुराः गत्वा माचिरं नन्दत।
Verse 37
नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥
नवम्यां च सदा इयं देवी समाधिना पूज्या; सर्वलोकानां वरदा भविष्यति, न संशयः।
Verse 38
नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥
नवम्यां यः पिष्टाश्यन्नं भुङ्क्ते स मानवः। तस्य नारी समृद्धा लभ्यते, मनोगतं च सिद्ध्यति॥
Verse 39
यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥
यः सायं तथा प्रातः इदं स्तोत्रं पठति, हे महादेव, त्वयोक्तं यथा—तस्य देव्याः सह भवान् सन्निहितो भवसि॥
Verse 40
वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥
वरदो देवः सर्वास्वापत्स्वपि तं उद्धरस्व। इत्युक्त्वा भवं प्रति ब्रह्मा पुनर्देवीं च अब्रवीत्॥
Verse 41
त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥
त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं; अस्माकं अन्यत् नास्ति। भविष्यति महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम्॥
Verse 42
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च, हे पार्थिव, यथागतं जग्मुः। देवीं मे गिरौ स्थापयित्वा; स्थापिता सती नन्दिता, तस्मात् सा नन्दा इति अभवत्॥
Verse 43
यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥
यः कश्चिद् देव्याः जन्मकथामिमां शृणुयात्, यश्च स्वयमेव पठेत्—स सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणं प्राप्नोति।
Frequently Asked Questions
The chapter presents protection of cosmic order as an ethical imperative: when power becomes destabilizing (asura conquest of lokapālas), the text models recourse to deliberation (Brahmā’s reflection on māyā), disciplined praise (stuti), and regulated ritual practice (Navamī worship) as legitimate means to restore balance and safeguard communities during crisis.
The text specifies Navamī (the ninth lunar day) as the recurring ritual marker: the Devī is to be worshipped on Navamī with focused attention (samādhi), and it also notes a food-discipline motif (piṣṭāśī on Navamī) linked to desired outcomes.
Environmental balance is encoded through cosmological-terrestrial analogies: a personified river (Vetravatī) becomes central to the narrative of disorder and its resolution, while the Devī’s installation on Hima-giri symbolizes re-grounding protective power in a stable landscape. The broader teaching aligns protection of the world (loka-saṃrakṣaṇa) with restoring equilibrium—an early ecological-ethical framing of stability across realms (waters, mountains, and inhabited world).
The narrative references Sindhudvīpa (a king/identity recurring across births), Tvaṣṭṛ (as a lineage marker in a previous birth), and major administrative-cosmological figures: Indra and other lokapālas (Agni, Yama, Nirr̥ti, Varuṇa, Vāyu, Dhanada/Kubera, Īśa), along with Brahmā and Maheśvara (Śiva). It also includes a dialogic chain of teachers/interlocutors (Prajāpāla–Mahātapā) preserving transmission.