Adhyaya 29: The Birth and Marriages of the Direction-Goddesses and the Daśamī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । शृणु राजन्नवहितः प्रजापाल कथामिमाम् । यदा दिशः समुत्पन्नाः श्रोत्रेभ्यः पृथिवीपते ॥ २९.१ ॥

મહાતપા બોલ્યા—હે રાજન, સાવધાન રહી સાંભળો; હે પ્રજાપાલક, આ કથા સાંભળો. હે પૃથ્વીપતે, જ્યારે દિશાઓ કાનમાંથી ઉત્પન્ન થઈ હતી (તે સમયની વાત છે)।

Verse 2

ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिमादिसर्गे समुत्थिते । चिन्ताभून्महती को मे प्रजाः सृष्टा धरिष्यति ॥ २९.२ ॥

બ્રહ્મા જ્યારે સૃષ્ટિ સર્જી રહ્યા હતા અને આદિસર્ગ પ્રગટ થયો હતો, ત્યારે તેમને મહાન ચિંતા થઈ—“મેં સર્જેલી પ્રજાઓને કોણ ધારણ અને પાલન કરશે?”

Verse 3

एवं चिन्तयतस्तस्य अवकाशं प्रजास्विह । प्रादुर्बभूवुः श्रोत्रेभ्यः दश कन्या महाप्रभाः ॥ २९.३ ॥

તે આ રીતે વિચારતા વિચારતા, અહીં પ્રજાઓમાં અવકાશ શોધી રહ્યા હતા; ત્યારે તેમના કાનમાંથી સહસા મહાપ્રભા ધરાવતી દસ કન્યાઓ પ્રગટ થઈ।

Verse 4

पूर्वा च दक्षिणा चैव प्रतीची चोत्तरा तथा । ऊर्ध्वाधरा च षण्मुख्याः कन्या ह्यासंस्तदा नृप ॥ २९.४ ॥

પૂર્વા અને દક્ષિણા, તેમજ પ્રતીચી અને ઉત્તરા; અને ઊર્ધ્વા તથા અધરા—આ છ મુખ્યરૂપિણી કન્યાઓ તે સમયે, હે નૃપ, હાજર હતી।

Verse 5

अन्याश्चतस्त्रस्तेषां तु कन्याः परमशोभनाः । रूपस्विन्यो महाभागा गाम्भीर्येण समन्विताः ॥ २९.५ ॥

તેમામાં બીજી ચાર કન્યાઓ અતિશય શોભાયમાન હતી—દિપ્તિમાન રૂપવાળી, મહાભાગ્યશાળી અને ગાંભીર્ય તથા ગૌરવથી યુક્ત।

Verse 6

ता ऊचुः प्रणयाद्देवं प्रजापतिमकल्मषम् । अवकाशं तु नो देहि देवदेव प्रजापते ॥ २९.६ ॥

તેઓ સ્નેહભક્તિથી નિષ્કલંક દેવ પ્રજાપતિને બોલ્યા—“હે દેવદેવ, હે પ્રજાપતે! અમને અવકાશ (સ્થાન/અવસર) આપો.”

Verse 7

यत्र तिष्ठामहे सर्वा भर्तृभिः सहिताः सुखम् । पतयश्च महाभागा देहि नोऽव्यक्तसम्भव ॥ २९.७ ॥

અમને એવો સ્થાન આપો જ્યાં અમે સૌ અમારા પતિઓ સાથે સુખથી નિવાસ કરી શકીએ, અને અમારા મહાભાગ્યશાળી સ્વામી પણ (ત્યાં રહે). હે અવ્યક્તસમ્ભવ, આ અમને આપો।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । ब्रह्माण्डमेतत् सुश्रॊण्यः शतकोटिप्रविस्तरम् । तस्यान्ते स्वेच्छया भद्रा उष्यतां मा विलम्बत ॥ २९.८ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે સુશ્રોણિ! આ બ્રહ્માંડ શતકોટિ વિસ્તૃત છે. હે ભદ્રે! તેની સીમાએ પોતાની ઇચ્છાથી નિવાસ કરો; વિલંબ ન કરો.”

Verse 9

भर्तॄंश्च वः प्रयच्छामि सृष्ट्वा रूपस्विनोऽनघाः । यथेष्टं गम्यतां देशो यस्या यो रोचतेऽधुना ॥ २९.९ ॥

“અને હું તમને પતિઓ પણ આપિશ—તેમને રૂપવાન અને અનઘ (નિર્દોષ) બનાવીને. હવે જેને જે દેશ અત્યારે ગમે, તે પોતાની ઇચ્છાથી ત્યાં જાઓ.”

Verse 10

एवमुक्ताश्च ताः सर्वा यथेष्टं प्रययुस्तदा । ब्रह्मापि ससृजे तूर्णं लोकपालान् महाबलान् ॥ २९.१० ॥

આ રીતે કહ્યા પછી તેઓ બધા ત્યારે પોતાની ઇચ્છા મુજબ પ્રસ્થાન કર્યા. અને બ્રહ્માએ પણ ત્વરિત મહાબળવાન લોકપાલોની સૃષ્ટિ કરી.

Verse 11

सृष्ट्वा तु लोकपालांस्तु ताः कन्याः पुनराह्वयत् । विवाहं कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २९.११ ॥

લોકપાલોની સૃષ્ટિ કર્યા પછી બ્રહ્માએ તે કન્યાઓને ફરી બોલાવ્યાં. લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તેમના વિવાહો કરાવ્યા.

Verse 12

एकामिन्द्राय स प्रादादग्नयेऽन्यां यमाय च । निरृताय च देवाय वरुणाय महात्मने ॥ २९.१२ ॥

તેણે એક (કન્યા) ઇન્દ્રને આપી, બીજી અગ્નિને અને (એક) યમને પણ આપી. તેમ જ દેવ નિરૃતિને તથા મહાત્મા વરુણને પણ આપી.

Verse 13

वायवे धनदेशाय ईशानाय च सुव्रत । ऊर्ध्वां स्वयमधिष्ठाय शेषायाधो व्यवस्थिताम् ॥ २९.१३ ॥

વાયુને, ધનદ (કુબેર)ને અને ઈશાનને (નિયુક્ત કરાઈ). હે સુવ્રત! તે પોતે ઉપર અધિષ્ઠાન કરીને, નીચે શેષ માટે સ્થિત રહે છે.

Verse 14

एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा तिथिं प्रादाद्दिशां पुनः । दशमीं भर्तृनाम्नास्तु दध्यन्नं भोजनं प्रभुः ॥ २९.१४ ॥

આ રીતે આપી બ્રહ્માએ ફરી દિશાઓને તિથિનું નિર્ધારણ કર્યું. અને ‘ભર્તૃ’ નામ ધરાવતી દશમીના દિવસે પ્રભુએ દધ્યન્ન (દહીં-ભાત)ને ભોજન-નૈવેદ્ય ઠરાવ્યું.

Verse 15

ततः प्रभृति ता देव्यः सेन्द्राद्याः परिकीर्तिताः । दशमी च तिथिस्तासामतीव दयिताभवत् ॥ २९.१५ ॥

ત્યારથી ઇન્દ્રાદિ સાથે સંબંધિત તે દેવીઓનું યથાવિધી વર્ણન થયું; અને તેમામાં દશમી તિથિ અત્યંત પ્રિય બની।

Verse 16

तस्यां दध्याशनो यस्तु सुव्रती भवते नरः । तस्य पापक्शयं तास्तु कुर्वन्त्यहरहर्नृप ॥ २९.१६ ॥

હે નૃપ, તે અનુષ્ઠાનમાં જે મનુષ્ય દહીંનું આહાર કરે છે તે સુવ્રતી બને છે; અને તે (દેવીઓ/વિધિઓ) તેના પાપોનો ક્ષય દિનપ્રતિદિન કરે છે।

Verse 17

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः । स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः ॥ २९.१७ ॥

અને જે નિયત મનથી દિશાઓની ઉત્પત્તિ વિષયક આ વર્ણન સાંભળે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં પ્રતિષ્ઠા પામે છે—એમાં સંશય નથી।