Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura
Māyā–Durgā–Kātyāyanīprādurbhāvaḥ (Vaitrāsuravadhaś ca)
Mythic-Theology (Devī-Māhātmya style) with Ritual Timing (Navamī observance) and Protective Ethics
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਦੁਰਗਾ/ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਵਰਾਹ (ਮਹਾਤਪਾ ਰਾਹੀਂ) ਕਰਮ-ਚੱਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ ਤੋਂ ਇੰਦਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਵੈਤ੍ਰਾਸੁਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਅੱਠ-ਭੁਜਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਤਰੀ/ਵੇਦ-ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਵਮੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਜਪ ਦੇ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 28
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੁਭਾ ਦੁਰਗਾ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਜੋ ਆਦਿਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 2
महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥
ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੁਦ੍ਵੀਪ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਵਰੁਣ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 3
पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥
“ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ”—ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 4
प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਿਹਾ?
Verse 5
महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥
ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ, ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੇਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 6
जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥
ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੇਨ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ “ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 7
ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਨਦੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਮਨੋਹਰ ਬਣ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਪਰਮ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 8
तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥
ਉਸ ਰੂਪਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਪ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਸੱਚ ਦੱਸ।”
Verse 9
नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥
ਨਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਜਲਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪੁੰਨ-ਸੁਭਾਵੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ।”
Verse 10
साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥
ਜੋ ਔਰਤ ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਗ ਮੰਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤ ਹਾਂ।
Verse 11
एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥
ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥
ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ‘ਵੈਤ੍ਰਾਸੁਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ।
Verse 13
स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥
ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ—ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ। ਮਹਾਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 14
सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ; ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 15
इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥
ਇੰਦਰ ਹਾਰ ਕੇ ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਅਗਨੀ ਹਾਰ ਕੇ ਯਮ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਯਮ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਵਰੁਣ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 16
इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰੁਣ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਵਾਯੂ ਵੀ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਭ ਨਾਲ ਧਨਪਤੀ (ਕੁਬੇਰ) ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 17
धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥
ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਾਨਵ ਵੀ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 18
शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵੱਧ ਸਮਝ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਗਮਨ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੰਦਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥
ਉੱਥੇ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਚੀਕ ਪਏ।
Verse 20
त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥
“ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ! ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ; ਅਸੀਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ। ਬਚਾ, ਬਚਾ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ—“ਇਹ ਜਗਤ ਦੇਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਅਸੁਰ ਹਨ ਨਾ ਸੁਰ; ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ?”
Verse 22
एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਯੋਨਿਜਾ ਕੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਿਰਟ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਮੁਖ, ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਉਠਾਏ ਤਿਆਰ।
Verse 23
चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਪਾਸ਼, ਖੜਗ, ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੀ—ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬੱਧ ਤੂਣੀਰ ਸਮੇਤ ਜਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਹੋਈ।
Verse 24
निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥
ਮਹਾਦੇਵੀ ਸਿੰਘ-ਵਾਹਨ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ—ਇੱਕਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਸੀ।
Verse 25
दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
Verse 26
हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥
ਭਿਆਨਕ ਵੈਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਵਾਸੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, “ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੈ ਹੋਵੇ!” ਤਦੋਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਉਚਾਰੀ।
Verse 27
महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੈਵੰਤ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ! ਹੇ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ! ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਵਤੀ, ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ-ਸਰੂਪਣੀ, ਹੇ ਮਹੋਤਸਵ-ਰੂਪਣੀ!”
Verse 28
दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਪਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ-ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ—ਹੇ ਵੇਦਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਅਕਸ਼ਰੀ ਹੈ।
Verse 29
त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ! ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤ੍ਰਿਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਤ੍ਰਿਵਹ્નੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ; ਭੀਮ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਭੀਮ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੀ, ਭਯਾਨਕ; ਕਮਲਾਸਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੇਵੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 30
नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ! ਹੇ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਸਰੂਪਾ—ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ; ਹੇ ਅੰਬਿਕੇ, ‘ਸਵਾਹਾ’ ਰੂਪ ਅਤੇ ‘ਸਵਧਾ’—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 31
सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾਮਈ, ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਵਾਲੀ, ਭਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਮਹਾਵੇਦਿਆ, ਮਹਾਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਨਾਸਕ; ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਹੇ ਕਿਰਾਤਿਨੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 32
त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਤੂੰ ਹੀ ਨੀਤੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਗੀਃ (ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ) ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਗੌ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਅਕਸ਼ਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਧੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਓੰਕਾਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈਂ। ਸਭ ਸੱਤਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 33
इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ “ਜੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 34
यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 35
तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਤਦ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਵਰਾਰੋਹਾ ਦੇਵੀ ਹਿਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਹਾੜ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੁਰ ਜਾ ਕੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਓ।
Verse 37
नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥
ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਦਾ ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 38
नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥
ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪਤਨੀ/ਸੰਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 39
यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥
ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਵੀ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰੇਗਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਸਨਿੱਧ ਹੋਵੋਗੇ।
Verse 40
वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥
“ਹੇ ਵਰਦ ਦੇਵ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 41
त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅੱਗੇ ‘ਮਹਿਸ਼’ ਨਾਮਕ ਅਸੁਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਹੈ।
Verse 42
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ—ਹੇ ਰਾਜਨ—ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ। ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ (ਨੰਦਿਤਾ) ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨੰਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 43
यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents protection of cosmic order as an ethical imperative: when power becomes destabilizing (asura conquest of lokapālas), the text models recourse to deliberation (Brahmā’s reflection on māyā), disciplined praise (stuti), and regulated ritual practice (Navamī worship) as legitimate means to restore balance and safeguard communities during crisis.
The text specifies Navamī (the ninth lunar day) as the recurring ritual marker: the Devī is to be worshipped on Navamī with focused attention (samādhi), and it also notes a food-discipline motif (piṣṭāśī on Navamī) linked to desired outcomes.
Environmental balance is encoded through cosmological-terrestrial analogies: a personified river (Vetravatī) becomes central to the narrative of disorder and its resolution, while the Devī’s installation on Hima-giri symbolizes re-grounding protective power in a stable landscape. The broader teaching aligns protection of the world (loka-saṃrakṣaṇa) with restoring equilibrium—an early ecological-ethical framing of stability across realms (waters, mountains, and inhabited world).
The narrative references Sindhudvīpa (a king/identity recurring across births), Tvaṣṭṛ (as a lineage marker in a previous birth), and major administrative-cosmological figures: Indra and other lokapālas (Agni, Yama, Nirr̥ti, Varuṇa, Vāyu, Dhanada/Kubera, Īśa), along with Brahmā and Maheśvara (Śiva). It also includes a dialogic chain of teachers/interlocutors (Prajāpāla–Mahātapā) preserving transmission.