Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥

ప్రజాపాలుడు అన్నాడు—శుభదుర్గగా, కాత్యాయనీగా ప్రసిద్ధమైన మాయ ఎలా ఉద్భవించింది? ఆమె ఆదిక్షేత్రంలో సూక్ష్మరూపంగా నిలిచి, వేరైన దేహరూపంగా ఎలా వ్యక్తమైంది?

Verse 2

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥

మహాతపా అన్నాడు—ఓ రాజా, పూర్వకాలంలో సింధుద్వీపుడు అనే ప్రతాపవంతుడైన రాజు ఉండేవాడు. ఓ మహారాజా, అతడు వరుణుని అంసము; అరణ్యంలో తపస్సులో స్థితుడై ఉండేవాడు।

Verse 3

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥

“నా కుమారుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) నాశకుడగుగాక” అని సంకల్పించి ఆ నరాధిపుడు దృఢనిశ్చయమయ్యాడు. అనంతరం మహాతపస్సులో స్థితుడై, సువ్రతుడై, తన దేహాన్ని క్షీణింపజేశాడు.

Verse 4

प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥

ప్రజాపాలుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! శక్రుడు (ఇంద్రుడు) అతనికి ఏ అపకారం చేశాడు, దాని వల్ల అతడు అతని వినాశార్థం కుమారుణ్ని కోరుతూ వ్రతంలో స్థిరుడై ఉన్నాడు?

Verse 5

महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥

మహాతపా అన్నాడు—అతడు మరో జన్మలో త్వష్టృదేవుని కుమారుడయ్యాడు, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడు. అన్ని శస్త్రాలకు అవధ్యుడైనా, జలఫేనంతో నశింపబడ్డాడు.

Verse 6

जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥

జలఫేనంతో హతుడై అతడు అక్కడే లయాన్ని పొందాడు. తరువాత బ్రహ్మ వంశంలో మళ్లీ జన్మించి “సింధుద్వీప” అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. శక్రుడితో ఉన్న వైరం స్మరిస్తూ అతడు అత్యంత తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు.

Verse 7

ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥

ఆపై చాలా కాలం తరువాత శుభమైన వేత్రవతి నది మానవ రూపాన్ని ధరించి, అలంకారాలతో సుందరంగా అలరారుతూ, రాజు పరమ తపస్సు చేస్తున్న స్థలానికి వచ్చింది.

Verse 8

तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥

ఆ రూపసంపన్నురాలిని చూచి రాజు క్రోధంతో మనస్సు మండిపోయి పలికెను—“హే సుశ్రోణి! నీవెవరు? హే భామిని, సత్యం చెప్పుము.”

Verse 9

नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥

నది పలికెను—“నేను జలాధిపతి మహాత్ముడు వరుణుని భార్యను. నా పేరు వేత్రవతి; పుణ్యస్వరూపిణిగా నిన్ను కోరుతూ ఇక్కడికి వచ్చితిని.”

Verse 10

साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥

ఇతరుని భార్యై ఉండి కూడా కోరికతో సంగమాన్ని కోరే స్త్రీని విడిచిపెట్టవలెను. అటువంటి స్త్రీతో కలిసే పురుషుడు పాపి; అతనికి బ్రహ్మహత్యాదోషమును పొందును. ఇది తెలిసి, హే మహారాజా, నిన్ను ఆశ్రయించిన నాతో సంగమించుము.

Verse 11

एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥

ఆమె ఇలా చెప్పగా రాజు కోరికతో ఆమెతో సంగమించెను. వెంటనే అతనికి పన్నెండు సూర్యుల సమాన ప్రభ కలిగిన కుమారుడు జన్మించెను.

Verse 12

वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥

వేత్రవతి గర్భమున జన్మించినవాడు ‘వైత్రాసురుడు’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధి పొందెను. అతడు బలవంతుడు, అతితేజస్వి, ప్రాగ్జ్యోతిషాధిపతిగా అయ్యెను.

Verse 13

स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥

కాలక్రమేణ అతడు యువకుడయ్యాడు—బలవంతుడు, దృఢపరాక్రముడు. మహాయోగసాధనతో యుక్తుడై ఈ వసుంధరను జయించాడు.

Verse 14

सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥

తర్వాత అతడు సప్తద్వీపమయమైన లోకంలో ఉన్న మేరుపర్వతాన్ని అధిరోహించాడు. అక్కడ ముందుగా ఇంద్రుని, ఆపై అగ్ని, యములను; తరువాత నిరృతి, వరుణ, వాయు, మరియు చివరగా ధనద (కుబేర) మరియు ఈశ్వరుని జయించాడు.

Verse 15

इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥

ఇంద్రుడు ఓడిపోయి అగ్నిని ఆశ్రయించాడు; అగ్ని ఓడిపోయి యముని వద్దకు వెళ్లాడు. యముడు నిరృతిని చేరగా, నిరృతి వరుణుని వద్దకు వెళ్లింది.

Verse 16

इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥

ఇంద్రాది దేవతలతో కూడిన వరుణుడు వాయువును అనుసరించాడు. వాయువు కూడా ఇంద్రాది అందరితో కలిసి ధనపతి (కుబేర) వద్దకు చేరాడు.

Verse 17

धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥

ధనదుడు (కుబేరుడు) కూడా దేవతలతో కలిసి తన మిత్రుడు ఈశుడు (శివుడు) వద్దకు వెళ్లాడు. ఆ దానవుడు కూడా బలగర్వంతో మత్తుడై గదను ఎత్తుకొని, ఓ ప్రభూ, శివలోకమువైపు దూసుకెళ్లాడు.

Verse 18

शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥

శివుడుకూడా అతనిని అవధ్యుడని భావించి దేవతలతో కలిసి రహస్యంగా ఆ పురికి వెళ్లెను—అది బ్రహ్ముని నగరం, దేవులు, సిద్ధులు మొదలైనవారు మరియు పుణ్యకర్మచేసేవారు వందించే నగరం।

Verse 19

तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥

అక్కడ జగత్సృష్టికర్త బ్రహ్ముడు, విష్ణుపాదమునుండి ఉద్భవించిన జలములో, ఆకాశంలో నియతస్థితిని ధరించి, శుభజలాంతరంలో ‘క్షేత్రజ్ఞ’ నామ గాయత్రిని జపించుచుండెను; అప్పుడు దేవతలు కేకలు వేసిరి।

Verse 20

त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥

“హే ప్రజాపతే! రక్షించుము—సర్వ దేవతలను, శ్రేష్ఠ ఋషులను కూడ; మేము అసురభయమున పడితిమి. రక్షించు, రక్షించు”—అని వారు వేడుకొనిరి।

Verse 21

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥

ఇట్లు పలికినపుడు బ్రహ్ముడు వచ్చిన దేవతలను చూచి ఆలోచించెను—“ఈ జగత్తు దేవుని మాయచే విస్తరించబడినది. ఇక్కడ అసురులూ లేరు, సురులూ లేరు; ఈ మాయ ఏ విధమైనదిగా భావించబడుతుంది?”

Verse 22

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥

ఇట్లు ఆలోచించుచుండగా అతని ముందర అయోనిజ కన్య ప్రత్యక్షమైంది—తెల్ల వస్త్రధారిణి, హారము మరియు కిరీటముతో ప్రకాశించే ముఖముగలది, అష్టభుజయుత, దివ్యాయుధములను ఎత్తి సిద్ధంగా నిలిచినది।

Verse 23

चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥

ఆమె చక్రం, శంఖం, గద, పాశం, ఖడ్గం, గంట, ధనుస్సు మరియు ఇతర ఆయుధాలను ధరించి, బద్ధతూణీరంతో నీటికి బయట నిలిచింది।

Verse 24

निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥

మహాదేవి సింహవాహన వేగంతో ముందుకు బయలుదేరింది; ఆమె సమస్త అసురులతో యుద్ధం చేసింది—ఒకరే అయినా అనేక రూపాలుగా నిలిచినట్లుగా।

Verse 25

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥

వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాల పాటు ఆ మహాబలుడు దివ్యాస్త్రాలతో యుద్ధం చేశాడు. ఆపై నియతకాలం పూర్తికాగానే దేవి రణంలో వైత్రాసురుణ్ని సంహరించింది; వెంటనే దేవసైన్యంలో మహా హర్షధ్వని లేచింది।

Verse 26

हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥

భయంకరమైన వైత్రాసురుడు హతుడైనప్పుడు, సమస్త దివౌకసులు నమస్కరించి “యుద్ధంలో జయం!” అని పలికారు. అప్పుడు స్వయంగా ఈశ్వరుడు స్తుతిని పాడాడు।

Verse 27

महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥

మహేశ్వరుడు పలికెను—“జయించుము, ఓ దేవి గాయత్రీ! ఓ మహామాయా, ఓ మహాప్రభా! ఓ మహాదేవి, ఓ మహాభాగ్యవతి, ఓ మహాసత్త్వరూపిణి, ఓ మహోత్సవరూపిణి!”

Verse 28

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥

హే మహేశ్వరీ! నీ అంగాలు దివ్య సుగంధంతో లేపింపబడి, దివ్య మాలా-హారాలతో అలంకృతమై ఉన్నాయి—హే వేదమాతా, నీకు నమస్కారం; నీ మంత్రం త్ర్యక్షరీ.

Verse 29

त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥

హే దేవి సరస్వతీ! త్రిలోకాలలో స్థితమైనదానివి, త్రితత్త్వంలో ప్రతిష్ఠితమైనదానివి, త్రివహ్నుల్లో నివసించువి; త్రిశూలధారిణి, త్రినేత్రి; భీమవదనముగలదానివి, భీమదృష్టిగలదానివి, భయంకరమూర్తివి; కమలాసనుడు (బ్రహ్మ) నుండి జన్మించిన దేవి—నీకు నమస్కారం.

Verse 30

नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥

హే పద్మపత్రాక్షీ! హే మహామాయా, అమృతధారాస్వరూపిణీ—హే సర్వవ్యాపినీ, సర్వభూతాలలో నివసించువి; హే అంబికా, ‘స్వాహా’రూపిణీ మరియు ‘స్వధా’—నీకు నమః.

Verse 31

सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥

హే దేవి! నీవు సంపూర్ణ-పూర్ణ, పూర్ణచంద్రునివలె కాంతిమయి, భాస్వరదేహిణి, భవమునుండి ఉద్భవించినదానివి; మహావిద్య, మహావేద్య, మహాదైత్యవినాశిని; మహాబుద్ధికి మూలము, శోకరహిత, హే కిరాతినీ—నీకు నమస్కారం.

Verse 32

त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥

హే మహాభాగే! నీవే నీతి, నీవే గీః (పవిత్ర వాక్కు), నీవే గోవు, నీవే అక్షరము (అవినాశి). నీవే ధీ, నీవే శ్రీ, నీవే ఓంకారము, తత్త్వములోనూ నీవే స్థితమై ఉన్నావు. సమస్త సత్త్వాల హితాన్ని కోరే దేవి, హే పరమేశ్వరీ, నీకు నమస్కారం.

Verse 33

इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥

ఈ విధంగా భవుడు మరియు పరమేష్ఠి స్తుతించిన పరమేశ్వరి దేవిని దేవతలూ గట్టిగా “జయము” అని ఉచ్చరిస్తూ సంబోధించారు।

Verse 34

यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥

చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ) అక్కడ ఉన్నంతకాలం, అంతలోనే అతడు జలాంతరంనుండి బయటికి వచ్చాడు; తరువాత కార్యసిద్ధి పొందిన దేవిని దర్శించాడు।

Verse 35

तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥

ఆమెను చూసి దేవకార్యం సిద్ధమైందని భావించిన పితామహుడు, భవిష్యత్తు కార్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని అప్పుడు ఈ వచనాలు పలికాడు।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఈ వరారోహా దేవి హిమోద్భవమైన శైలము (హిమాలయము) వైపు వెళ్లుగాక; అక్కడ మీరు సమస్త సురులు వెళ్లి ఆలస్యం లేక ఆనందించండి।

Verse 37

नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥

నవమి తిథిన కూడా ఈ దేవిని ఎల్లప్పుడూ ఏకాగ్ర సమాధితో పూజించాలి; ఆమె సమస్త లోకాలకు వరదాయిని అవుతుంది—సందేహం లేదు।

Verse 38

नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥

నవమి తిథినాడు పిండి చేసిన ధాన్యాన్ని భుజించే మనుష్యునికి సతీమణి/సహచరి లభిస్తుంది; మనసులో కోరినది సిద్ధిస్తుంది.

Verse 39

यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥

సాయంకాలంలోను ప్రాతఃకాలంలోను ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించే వాడికి—ఓ మహాదేవా, నీవు చెప్పినట్లే—దేవితో కలిసి నీవు సన్నిధిగా ఉంటావు.

Verse 40

वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्‍व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥

“వరద దేవా, అన్ని విధాల ఆపత్తులలోనూ అతనిని उद्धరించుము.” అని చెప్పి బ్రహ్మ భవుడు (శివుడు)ను ఉద్దేశించి, తరువాత మళ్లీ దేవిని సంభోదించాడు.

Verse 41

त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥

ఓ దేవీ, నీ చేత ఒక మహత్తర కార్యం చేయవలసి ఉంది; మాకు ఇంకేమీ లేదు. ఇక ‘మహిష’ అనే అసురుని వినాశనం జరగనుంది.

Verse 42

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥

ఇలా చెప్పి బ్రహ్మా మరియు సమస్త దేవతలు—ఓ రాజా—వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లారు, దేవిని నా పర్వతంపై స్థాపించి. స్థాపితమైన తరువాత ఆమె ఆనందిత (నందితా) అయ్యింది; అందువల్ల ఆమె ‘నందా’గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 43

यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥

దేవీ జన్మకథను ఎవడు శ్రవణం చేస్తాడో, ఎవడు స్వయంగా పఠిస్తాడో—అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై పరమ నిర్వాణాన్ని పొందుతాడు।