
Sukta 4.55
Vāmadeva Gautama (traditional for much of Mandala 4; hymn 4.55 often attributed within Vāmadeva cycle—verify per Anukramaṇī)
Multi-deity: Vasus, Dyāvāpṛthivī, Aditi, Varuṇa, Mitra (collective appeal)
Triṣṭubh (probable)
આ સૂક્ત વસુશક્તિઓ, દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી), અદિતિ અને આદિત્યો—વિશેષે કરીને વરુણ અને મિત્ર—ને સમૂહ પ્રાર્થના છે કે તેઓ ઉપાસકનું રક્ષણ કરે અને યજ્ઞમાં “વરિવસ્” (મુક્ત અવકાશ, અવરોધરહિત કલ્યાણ) વિસ્તારે. સૂક્ત દમનકારી માનવીય બળો સામે સાચું રક્ષણ ક્યાંથી મળે તે અંગેની તાત્કાલિક પૂછપરછથી શરૂ થઈ, પછી વિશ્વશક્તિઓ પોતાના લક્ષ્ય તરફ વહેતી જાય છે એવી કોસ્મિક દૃષ્ટિ તરફ આગળ વધે છે, અને અંતે કલ્યાણકારી દેવશક્તિઓને સંક્ષિપ્ત આવાહન કરીને સમૃદ્ધિ અને પ્રચુરતા પ્રદાન કરવાની વિનંતિ સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Mantra 1
को वस्त्राता वसवः को वरूता द्यावाभूमी अदिते त्रासीथां नः । सहीयसो वरुण मित्र मर्तात्को वोऽध्वरे वरिवो धाति देवाः ॥
હે વસુઓ, તમારો રક્ષક કોણ? તમારો સાચો કવચ કોણ? હે દ્યાવા-ભૂમી, હે અદિતે, તમે અમને રક્ષો. હે વરુણ અને મિત્ર, અતિશય દમનકારી મર્ત્યથી—યજ્ઞમાં અમને વિશાળ અવકાશ/મુક્તિ (વરિવઃ) કોણ દેવ સ્થાપે છે?
Mantra 2
प्र ये धामानि पूर्व्याण्यर्चान्वि यदुच्छान्वियोतारो अमूराः । विधातारो वि ते दधुरजस्रा ऋतधीतयो रुरुचन्त दस्माः ॥
તેઓ પ્રાચીન ધામોને ગાનથી પ્રગટ કરતા આગળ વધ્યા; જ્યારે તેઓ ઉદય પામ્યા, ત્યારે નિર્મળદર્શી વિયોતારો (માર્ગ-વિભાજકો)એ માર્ગો ખુલ્લા કર્યા. વિધાતાઓએ તેમને તેમના જુદા જુદા સ્થાનોમાં સ્થાપ્યા—અવિરત, ઋતનું ચિંતન કરનાર તે અદ્ભુત દસ્માઓ તેજસ્વી થઈ ઝળહળ્યા.
Mantra 3
प्र पस्त्यामदितिं सिन्धुमर्कैः स्वस्तिमीळे सख्याय देवीम् । उभे यथा नो अहनी निपात उषासानक्ता करतामदब्धे ॥
ગૃહમાં સ્તુતિ-મંત્રો વડે હું અદિતિ અને સિંધુને ઊંચે ઉઠાવું છું; કલ્યાણ અને સખ્યભાવ માટે તે દેવીને હું વંદું છું—જેથી અમારા બંને દિવસો, અવતરતાં સમયે, ઉષા અને નક્તા (રાત), અદબ્ધા (અવિશ્વાસઘાતી) બની, અમારે માટે યોગ્ય અવસ્થા રચી આપે.
Mantra 4
व्यर्यमा वरुणश्चेति पन्थामिषस्पतिः सुवितं गातुमग्निः । इन्द्राविष्णू नृवदु षु स्तवाना शर्म नो यन्तममवद्वरूथम् ॥
અર્યમા અને વરુણ માર્ગને સ્પષ્ટ કરે; ઇષસ્પતિ—યજ્ઞપ્રેરણાનો સ્વામી—અગ્નિ અમને સુગમ ગતિપથ તરફ દોરી જાય. નરબળથી સ્તુત ઇન્દ્ર-વિષ્ણુ અમારે માટે શર્મ (શાંતિ) લાવો—પ્રભાવી અને રક્ષક વરૂથ (આવરણ/રક્ષણ) આપો.
Mantra 5
आ पर्वतस्य मरुतामवांसि देवस्य त्रातुरव्रि भगस्य । पात्पतिर्जन्यादंहसो नो मित्रो मित्रियादुत न उरुष्येत् ॥
પર્વતના દૃઢ આધાર—ઉપર દબાવતી પાયાની જેમ—અને મરુતોની સહાયક શક્તિઓ અમારે સુધી આવે; દેવ વિતરણકર્તા ભગ અમારા ઉદ્ધાર માટે પોતાની રક્ષિત સમૃદ્ધિ ખોલી આપે. પાત્પતિ (પ્રભુ) અમને રક્ષે; અમને અંહસ (કષ્ટ/પાપ)માંથી જન્માવી બહાર કાઢે. મિત્ર અમને મિત્રતા-સૌહાર્દમાં વધારશે, અને અમને સુરક્ષિત રાખશે.
Mantra 6
नू रोदसी अहिना बुध्न्येन स्तुवीत देवी अप्येभिरिष्टैः । समुद्रं न संचरणे सनिष्यवो घर्मस्वरसो नद्यो अप व्रन् ॥
હવે દ્યાવા-પૃથિવી—આ બે દેવીઓ—ઇચ્છિત અર્પણોથી સ્તુતિ પામે; અને બુધ્ન્ય અહિ, આધારથી ગતિમાન ગૂઢ સર્પશક્તિ સાથે. જેમ ઘર્મના સ્વર-રસથી ગર્જતી નદીઓ, વિજયલાલસા ધરાવી, પોતાના પ્રવાહમાં અસ્તિત્વના સમુદ્ર તરફ ધસી જાય છે તેમ તેઓ આગળ વધે.
Mantra 7
देवैर्नो देव्यदितिर्नि पातु देवस्त्राता त्रायतामप्रयुच्छन् । नहि मित्रस्य वरुणस्य धासिमर्हामसि प्रमियं सान्वग्नेः ॥
દેવો સાથે દેવી અદિતિ અમને રક્ષે; દેવ-ત્રાતા અમને અપ્રયુચ્છન—અવિરત—ઉદ્ધારે. કેમ કે મિત્ર અને વરુણના સ્થાપિત ધાસિ (વિધિ-નિયમો)ને ક્ષીણ કરવાનું અમે અર્હ નથી; ન તો અગ્નિના દૃઢ શિખર—આકાંક્ષાની જ્વાળા—માંથી પતન પામવા યોગ્ય છીએ.
Mantra 8
अग्निरीशे वसव्यस्याग्निर्महः सौभगस्य । तान्यस्मभ्यं रासते ॥
અગ્નિ વસવ્ય—નિવાસ આપતી સમૃદ્ધિ—પર અધિકાર રાખે છે; અગ્નિ મહાન સૌભાગ્ય પર પણ અધિકારી છે. એ સમૃદ્ધિના તે તત્ત્વો અમને અર્પે.
Mantra 9
उषो मघोन्या वह सूनृते वार्या पुरु । अस्मभ्यं वाजिनीवति ॥
હે ઉષા, દાનસમૃદ્ધા, હે સૂનૃતે (સત્ય-મધુર વાણીની શક્તિ), અમારે માટે અનેક ઇચ્છનીય ધનો લાવી દે; હે વાજિનીવતિ (બળ-સમૃદ્ધા), અમને તે ધનો પહોંચાડ.
Mantra 10
तत्सु नः सविता भगो वरुणो मित्रो अर्यमा । इन्द्रो नो राधसा गमत् ॥
તે દૈવી કાર્ય અમારે સુધી આવે: સવિતા પ્રેરક, ભગ વિતરણકર્તા, વરુણ વિશાળ પવિત્રતા, મિત્ર સમન્વયક, અર્યમા આર્ય નિયમ; અને ઇન્દ્ર અમારે પાસે પૂર્ણતાની સમૃદ્ધિ લઈને આવે.
It asks multiple divine powers to protect the worshipper and to create “varivas”—a wide, unobstructed space of safety and well-being—so the sacrifice and life-path can proceed without hindrance.
Because the hymn treats protection and success as a shared divine function: stability (Vasus), support (Heaven–Earth), boundless shelter (Aditi), moral order and harmony (Varuṇa–Mitra), and prosperous distribution and strength (other Ādityas and Indra).
Varivas means “wide space” or “free room”—both outer freedom from obstacles and inner relief from constriction—so that one can act rightly, worship effectively, and live without oppressive interference.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.