Sukta 56
Sukta 4.56
Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4)
Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)
Trishtubh (probable; verify)
આ સૂક્તમાં દ્યાવાપૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી)ની સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—આદિ, વિશાળ માતા-પિતા તરીકે, જે અવકાશને વિસ્તારે છે, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરે છે અને યજ્ઞને તેજસ્વી બનાવે છે. વામદેવ તેમને વિનંતી કરે છે કે શુદ્ધ સ્તોત્રો દ્વારા તેઓ પ્રકાશમાન બને, વિશાળ રક્ષા પ્રદાન કરે, અને યજ્ઞની આસપાસ આસન ગ્રહણ કરે, જેથી ઉપાસક સન્માર્ગ પર સ્થિર રહી શકે.
Mantras
Mantra 1
मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे रुचा भवतां शुचयद्भिरर्कैः । यत्सीं वरिष्ठे बृहती विमिन्वन्रुवद्धोक्षा पप्रथानेभिरेवैः ॥
હે મહાન દ્યાવા-પૃથિવી, અહીં તમારી પ્રાથમિકતામાં, શુદ્ધિકારક અર્કો (સ્તુતિગીતો) દ્વારા અમારે માટે પ્રકાશમય બનો. કારણ કે જ્યારે સર્વોચ્ચ વિસ્તૃતતામાં બૃહતી (વિશાળિની) પોતાના અવકાશો માપે છે, ત્યારે ગર્જતો વૃષભ (બળવાન) પોતાના વિસ્તરતા વેગોથી તેમને ફેલાવે છે.
Mantra 2
देवी देवेभिर्यजते यजत्रैरमिनती तस्थतुरुक्षमाणे । ऋतावरी अद्रुहा देवपुत्रे यज्ञस्य नेत्री शुचयद्भिरर्कैः ॥
દેવીઓ દેવો સાથે—યજનીય યજત્ર દેવો સાથે—અવિનાશી રહી દૃઢ ઊભી છે, વૃદ્ધિ વરસાવતી. ઋતની રક્ષિકા, અદ્રુહા (અકપટી), દેવપુત્રીઓ, શુચિ અર્કો (પવિત્ર સ્તુતિગીતો) દ્વારા યજ્ઞની નેત્રી બની તેને આગળ વધારે છે.
Mantra 3
स इत्स्वपा भुवनेष्वास य इमे द्यावापृथिवी जजान । उर्वी गभीरे रजसी सुमेके अवंशे धीरः शच्या समैरत् ॥
સ એ જ—સ્વપા (સુકાર્યકર્તા)—ભુવનોમાં નિવાસી હતો; જેણે આ દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી)ને જનમ આપ્યો. વિશાળ અને ગહન છે તે બે રજસ (લોક-વિસ્તાર), સુમેકે (સુસ્થિર) છે; અવિચ્છિન્ન વંશમાં ધીર ઋષિએ પોતાની શચ્યા (કાર્યસાધક શક્તિ) વડે તેમને સમરસ કર્યા.
Mantra 4
नू रोदसी बृहद्भिर्नो वरूथैः पत्नीवद्भिरिषयन्ती सजोषाः । उरूची विश्वे यजते नि पातं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥
હવે દ્યાવા-પૃથિવી અમને તેમના વિશાળ વરૂથો (આશ્રય-રક્ષણ)થી રક્ષે; પત્નીવત્ શક્તિઓ સાથે, એકસાથે (સજોષા) ઇષયંતી—પ્રેરિત થઈ ગતિમાન. ઉરૂચી (વિશાળ તેજવાળી), સર્વે માટે યજનીય—તેઓ અમને નિ પાતં (સુરક્ષિત રાખે); અને ધિયા (પ્રેરિત બુદ્ધિ) વડે અમે રથ્યઃ—માર્ગયોગ્ય—થઈએ, સદાસાઃ—પથના સ્થિર સાથી.
Mantra 5
प्र वां महि द्यवी अभ्युपस्तुतिं भरामहे । शुची उप प्रशस्तये ॥
હે દ્યાવાના વિશાળ તેજસ્વી દ્વય! અમે તમારાં તરફ અભિ-ઉપસ્તુતિરૂપ ઊંચે ઉઠેલી સ્તુતિ આગળ ધરીએ છીએ; શુચિ શક્તિઓની પ્રશસ્તિ માટે અમે પ્રકાશમય સ્તોત્ર લઈને નજીક આવીએ છીએ, માર્ગ ઉઘાડતી વાણી સાથે.
Mantra 6
पुनाने तन्वा मिथः स्वेन दक्षेण राजथः । ऊह्याथे सनादृतम् ॥
પોતાની તનુમાં પરસ્પર શુદ્ધ થતા, સ્વયંના દક્ષથી તમે રાજ્ય કરો છો; સનાતનથી રહેલા ઋતમ્—સત્ય-વ્યવસ્થાને તમે વહન કરો છો અને સ્થિર રાખો છો.
Mantra 7
मही मित्रस्य साधथस्तरन्ती पिप्रती ऋतम् । परि यज्ञं नि षेदथुः ॥
મિત્રના મહાન કાર્યને તમે સિદ્ધ કરો છો; પાર ઉતરીને તમે ઋતમ્—સત્ય-વ્યવસ્થાને પોષો છો અને ભરપૂર કરો છો. યજ્ઞને પરિભ્રમણ કરીને, તેમાં તમે બેસો છો—માનવીય અર્પણમાં સમરસતા સ્થાપતા.
Inside Sukta 56
How it unfolds
- Where it opens
Heaven-and-Earth are hailed as mighty and first-born/primordial, urged to shine for the worshipper through purifying hymns.
- Development
The hymn expands their cosmic role: measuring out vast space, spreading the worlds, and providing broad shelters and protection in unified accord.
- Climax
They are invoked as upholders of ṛta and as the powers who accomplish Mitra’s work—establishing harmony and truth-order within the sacrifice itself.
- Where it settles
A practical blessing is sought: guardedness, right inspiration (dhī), and steadiness/fitness for the journey—living in companionship with the path of ṛta.
The deity: Dyāvāpṛthivī
- In the VedaPortrayed as the great, ancient, wide-shining pair (rodasī), consort-like and harmonious, who stretch out the worlds, shelter beings, and make the ritual radiant when praised with purifying hymns.
- Cosmic functionThey form the fundamental cosmic frame—upper and lower realms—measuring out space, sustaining life, and stabilizing the workings of ṛta so that gods and humans can meet through yajña.
- Inner significanceThe integrated polarity of consciousness and embodiment: clarity/expanse (Dyauḥ) joined with support/nourishment (Pṛthivī). When aligned, they create inner ‘space’ for truth (ṛta), right thought (dhī), and steady progress on one’s path.
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva of the Gautamas; traditional seer for much of Maṇḍala 4) · A principal Ṛgvedic seer-poet of Maṇḍala 4, celebrated for powerful Trishtubh-style praise and for hymns that link cosmic order (ṛta), divine protection, and the efficacy of sacrifice.
Famous verses
मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे रुचा भवतां शुचयद्भिरर्कैः । यत्सीं वरिष्ठे बृहती विमिन्वन्रुवद्धोक्षा पप्रथानेभिरेवैः ॥नू रोदसी बृहद्भिर्नो वरूथैः पत्नीवद्भिरिषयन्ती सजोषाः । उरूची विश्वे यजते नि पातं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥pari yajñaṃ ni ṣedathuḥ
Attributes of the deity
- Primordial pair (jyeṣṭhe) and vastness (mahī, bṛhatī)
- Wide-shining and worship-worthy (urūcī, yajate)
- Protective shelters (varūtha)
- Harmonious, consort-like cooperation (patnīvat, sajoṣāḥ)
- Upholders and nourishers of ṛta
- Encompassing presence around the sacrifice (pari yajñam)
Also by this seer
- Primary authorship/traditional attribution of many hymns in Rig Veda Maṇḍala 4 (notably numerous Indra hymns alongside cosmic deities).
- Associated in later Vedic memory with paradigmatic rishi status and exemplary mantra-seeing (ṛṣi-darśana) within the Gautama line.
The rite, step by step
- Prepare and clean the altar/ritual ground, marking it as the ‘earth’ support; kindle Agni as the link between heaven and earth.
- Open with praises (arka) addressing Dyāvāpṛthivī as the ancient, vast pair; recite to ‘make them luminous’ through purified speech.
- Request broad protection (varūtha) and right movement of the rite—harmony of powers ‘like consorts’ acting together.
- Offer oblations while contemplating the widening of space and the stabilizing of ṛta; seat the deities ‘around the yajña’ through mantra and intention.
- Conclude with a prayer for steady travel/fitness for the path (rathyaḥ) and ongoing companionship with the right order (sadāsāḥ).
Offerings
- Ghee (ājya) into Agni
- Soma libations (where applicable)
- Grain/food offerings (havis)
- Purifying praise-hymns (arka) as a verbal offering
Frequently Asked Questions
They are Heaven and Earth praised together as a divine pair—the vast, ancient supports of the world who give space, stability, and protection.
The poet asks Heaven-and-Earth to shine through pure hymns, protect the worshipper with broad shelter, and establish ṛta (right order) within the sacrifice.
Mitra represents harmony and right relations; the hymn says Heaven-and-Earth ‘accomplish Mitra’s work’ by nourishing ṛta and making the yajña orderly and effective.
Ask anything about Sukta 56 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
