Sukta 91

Mantra 1

सं जागृवद्भिर्जरमाण इध्यते दमे दमूना इषयन्निळस्पदे । विश्वस्य होता हविषो वरेण्यो विभुर्विभावा सुषखा सखीयते ॥

ਜਾਗਦੇ ਹੋਇਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਲਾ਼-ਪਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਵਰਣਯ ਹੋਤ੍ਰ, ਹਵਿਸ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਪਕ—ਵਿਭੂ, ਵਿਭਾਵਾਨ—ਸੁਹਿਰਦ ਬਣ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ।

Mantra 2

स दर्शतश्रीरतिथिर्गृहेगृहे वनेवने शिश्रिये तक्ववीरिव । जनंजनं जन्यो नाति मन्यते विश आ क्षेति विश्यो विशंविशम् ॥

ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅਤਿਥੀ (ਅਗਨੀ) ਘਰ-ਘਰ, ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤਕ੍ਵਵੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ (ਕੁਲ/ਗੋਤ੍ਰ) ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਅਗਨੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਸ਼, ਸਮੁਦਾਇ ਤੋਂ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Mantra 3

सुदक्षो दक्षैः क्रतुनासि सुक्रतुरग्ने कविः काव्येनासि विश्ववित् । वसुर्वसूनां क्षयसि त्वमेक इद्द्यावा च यानि पृथिवी च पुष्यतः ॥

ਹੇ ਅਗਨੇ, ਦੱਖਤਾਵਾਂ ਦੀ ਦੱਖ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੁਦੱਖ ਹੈਂ; ਕ੍ਰਤੁ (ਸਚੇਤ ਸੰਕਲਪ) ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੁਕ੍ਰਤੁ ਹੈਂ। ਕਾਵ੍ਯ-ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਵੀ ਹੈਂ, ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਤ् (ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ) ਹੈਂ। ਵਸੂਆਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵਸੁ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਲਦੀਆਂ ਤੇ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਹੀ ਪਾਲ ਕੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।

Mantra 4

प्रजानन्नग्ने तव योनिमृत्वियमिळायास्पदे घृतवन्तमासदः । आ ते चिकित्र उषसामिवेतयोऽरेपसः सूर्यस्येव रश्मयः ॥

ਹੇ ਅਗਨੇ, ਤੇਰੇ ਰਿਤੁ-ਯੋਗ੍ਯ ਯੋਨੀ (ਨਿਵਾਸ) ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਇਲ਼ਾ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ—ਘ੍ਰਿਤਵੰਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਬੈਠੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਂਗ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵਾਂਗ—ਕਲੰਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ।

Mantra 5

तव श्रियो वर्ष्यस्येव विद्युतश्चित्राश्चिकित्र उषसां न केतवः । यदोषधीरभिसृष्टो वनानि च परि स्वयं चिनुषे अन्नमास्ये ॥

ਤੇਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰਿਯਾਂ—ਵਰਖਾਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਾਂਗ—ਅਤੇ ਉਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕੇਤੁ (ਸੰਕੇਤ) ਵਾਂਗ—ਚਿੱਤਰ-ਵਰਨ, ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਅੰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ੍ਯ (ਮੂੰਹ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ—ਉਸ ਰਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਬਲ ਬਣੇਗਾ।

Mantra 6

तमोषधीर्दधिरे गर्भमृत्वियं तमापो अग्निं जनयन्त मातरः । तमित्समानं वनिनश्च वीरुधोऽन्तर्वतीश्च सुवते च विश्वहा ॥

ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਤੁ-ਯੋਗ੍ਯ ਗਰਭ ਵਜੋਂ ਧਾਰਿਆ; ਆਪਃ—ਮਾਤਾਵਾਂ—ਉਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਇਕ—ਸਦਾ ਸਮਾਨ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਵੀਰੁਧੋ (ਲਤਾਵਾਂ), ਗਰਭਵਤੀ ਵਾਧੇ, ਵਿਸ਼੍ਵਹਾ (ਨਿੱਤ) ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Mantra 7

वातोपधूत इषितो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे । आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक्छर्धांस्यग्ने अजराणि धक्षतः ॥

ਵਾਤ ਨਾਲ ਉਪਧੂਤ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਵਸ਼ਾਃ (ਵਾਹਿਨੀਆਂ/ਰਾਹਾਂ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈਂ; ਜਦੋਂ ਅੰਨ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਓਰ ਅਜਰ (ਅਜਰਾਮਰ) ਟੋਲੀਆਂ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਅਗਨੀ—ਜਿਵੇਂ ਰਥ੍ਯਾਃ (ਰਾਹ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਜਰ ਜ੍ਵਾਲਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਣ।

Mantra 8

मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निं होतारं परिभूतमं मतिम् । तमिदर्भे हविष्या समानमित्तमिन्महे वृणते नान्यं त्वत् ॥

ਹੇ ਅਗਨੀ—ਮੇਧਾ ਦਾ ਘੜਨਹਾਰ, ਵਿਦਥ (ਯਜਨ-ਸਭਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਧਕ, ਹੋਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਤਿ (ਬੁੱਧੀ)—ਉਸੇ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੁਣਦੇ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਰਜ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

Mantra 9

त्वामिदत्र वृणते त्वायवो होतारमग्ने विदथेषु वेधसः । यद्देवयन्तो दधति प्रयांसि ते हविष्मन्तो मनवो वृक्तबर्हिषः ॥

ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਖੋਜੀ, ਹੇ ਅਗਨੀ, ਵਿਦਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਹੋਤਾ ਵਜੋਂ ਚੁਣਦੇ ਹਨ—ਵੇਧਸ (ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਚਨਹਾਰ)। ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਂਸਿ (ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ ਭੇਟਾਂ) ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਨੂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਹਵਿਸ਼ਮੰਤ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਕਤਬਰ੍ਹਿਸ (ਵਿਛਾਇਆ ਬਰ੍ਹਿਸ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Mantra 10

तवाग्ने होत्रं तव पोत्रमृत्वियं तव नेष्ट्रं त्वमग्निदृतायतः । तव प्रशास्त्रं त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दमे ॥

ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ ਹੋਤ੍ਰ-ਕਰਮ; ਠੀਕ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ ਪੋਤ੍ਰ-ਕਰਮ। ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ ਨੇਸ਼ਟ੍ਰ (ਅਗਵਾਈ) ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ ਅਗਨੀਧ—ਜੋ ਰਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ੍ਰ (ਨਿਯਾਮਕ ਬਚਨ); ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਅਧਵਰਯੁ ਬਣਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦਮੇ (ਘਰ) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ—ਘਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ—ਵੀ ਹੈਂ।

Mantra 11

यस्तुभ्यमग्ने अमृताय मर्त्यः समिधा दाशदुत वा हविष्कृति । तस्य होता भवसि यासि दूत्यमुप ब्रूषे यजस्यध्वरीयसि ॥

ਹੇ ਅਗਨੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਤ੍ਯ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸਮਿਧਾ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਵਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਤੂੰ ਹੋਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈਂ; ਦੂਤ ਵਾਂਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਉਸ ਦੀ ਓਰੋਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ; ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅਧ੍ਵਰ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Mantra 12

इमा अस्मै मतयो वाचो अस्मदाँ ऋचो गिरः सुष्टुतयः समग्मत । वसूयवो वसवे जातवेदसे वृद्धासु चिद्वर्धनो यासु चाकनत् ॥

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬਚਨ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਹਨ—ਸਾਡੀਆਂ ਋ਚਾਂ, ਗੀਰਾਂ, ਸੁਘੜ ਸਤੁਤੀਆਂ। ਸੱਚੇ ਧਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਅਸੀਂ ਵਸੁ ਨੂੰ, ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਜੋ ਵਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Mantra 13

इमां प्रत्नाय सुष्टुतिं नवीयसीं वोचेयमस्मा उशते शृणोतु नः । भूया अन्तरा हृद्यस्य निस्पृशे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਈ ਇਹ ਨਵੀਂ, ਸੁਘੜ ਸਤੁਤੀ ਮੈਂ ਉਚਾਰਾਂ; ਇੱਛਾਵਾਨ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣੇ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਤਰਤਮ ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੱਛਾਵਾਨ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Mantra 14

यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मतिं जनये चारुमग्नये ॥

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਋ਸ਼ਭ, ਉਕਸ਼ਣੋ—ਬਲਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼ਕਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਮੇਸ਼ਾ—ਪੋਸ਼ਕ ਊਰਜਾਵਾਂ—ਛੁੱਟ ਕੇ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਕੀਲਾਲ-ਰਸ ਵਿੱਚ, ਸੋਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਵੇਧਸ (ਗਿਆਨ-ਕਰਤਾ) ਲਈ, ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਮਤੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਾਰ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Mantra 15

अहाव्यग्ने हविरास्ये ते स्रुचीव घृतं चम्वीव सोमः । वाजसनिं रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम् ॥

ਹੇ ਅਗਨੀ, ਆਹਵਾਨ ਉੱਤੇ ਹਵਿਸ ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਤ, ਤਿਵੇਂ ਚਮੂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵਾਜਸਨੀ (ਵਿਜੈਦਾਇਕ ਬਲ) ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਨ ਧਰ; ਸੁਵੀਰ (ਵੀਰ-ਸੰਤਾਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ), ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ), ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ—ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਵੈਭਵ ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼।