Sarga 44

Verse 1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।

ఇలా విలపిస్తున్న స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలైన కౌసల్యను ధర్మంలో స్థితమైన సుమిత్ర ఈ ధర్మ్యమైన వాక్యాలను పలికింది।

Verse 2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।

హే ఆర్యే, నీ కుమారుడు సద్గుణసంపన్నుడైన పురుషోత్తముడు. ఇట్లా కృపణంగా విలపించుటవలన గాని, అసహాయంగా ఏడ్చుటవలన గాని నీకు ఏమి ప్రయోజనం?

Verse 3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।

హే ఆర్యే, నీ మహాబలవంతుడైన కుమారుడు రాజ్యాన్ని త్యజించి వెళ్లాడు—సత్యవాది మహాత్ముడైన తండ్రి ధర్మవాక్యాన్ని నిలబెట్టుటకై। శిష్టులు సమ్యక్గా ఆచరించే, పరలోకంలో శాశ్వత ఫలాన్ని ప్రసవించే ఆ శ్రేష్ఠ ధర్మంలో రాముడు స్థితుడై ఉన్నాడు; కనుక ఆయన ఎప్పుడూ శోకించదగినవాడు కాడు।

Verse 4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।

హే ఆర్యే, నీ మహాబలవంతుడైన కుమారుడు రాజ్యాన్ని త్యజించి వెళ్లాడు—సత్యవాది మహాత్ముడైన తండ్రి ధర్మవాక్యాన్ని నిలబెట్టుటకై। శిష్టులు సమ్యక్గా ఆచరించే, పరలోకంలో శాశ్వత ఫలాన్ని ప్రసవించే ఆ శ్రేష్ఠ ధర్మంలో రాముడు స్థితుడై ఉన్నాడు; కనుక ఆయన ఎప్పుడూ శోకించదగినవాడు కాడు।

Verse 5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।

ఈ విషయంలో సదా నిర్దోషుడైన లక్ష్మణుడు సమస్త భూతాల పట్ల దయగలవాడై ఉత్తమ వృత్తిని ఆచరిస్తున్నాడు. ఆ మహాత్మునికి ఇదే నిజమైన లాభము.

Verse 6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।

సుఖానికి అలవాటైన వైదేహి సీత అరణ్యవాసంలోని కష్టాన్ని తెలిసికొనియే మీ ధర్మాత్ముడైన కుమారుని అనుసరించి వెళ్లింది.

Verse 7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।

ధర్మం, సత్యం, వ్రతాచరణమే ధనమని భావించే మీ సమర్థుడైన కుమారుడు లోకమంతట కీర్తి-పతాకను ఎగరేస్తున్నాడు—అటువంటి కుమారుడు పొందనిది ఏముంది?

Verse 8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।

రాముని నిర్మల శౌచమును, పరమ మహిమను తెలిసికొనినందున స్పష్టమే—సూర్యుడుకూడా తన కిరణాలతో ఆయన దేహాన్ని దహింపజేయుటకు తగడు.

Verse 9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।

ప్రతి కాలమున అరణ్యముల నుండి వెలువడే శుభకరమైన గాలి శీత-ఉష్ణములను సమంగా మేళవించి సుఖముగా రాఘవుని సేవించును.

Verse 10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।

రాత్రి నిష్పాపుడైన రాముడు శయనించినప్పుడు, చంద్రుడు శీతల కిరణాలతో స్పర్శిస్తూ తండ్రి వలె ఆలింగనం చేసి అతనిని ఆనందింపజేస్తాడు।

Verse 11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।

బ్రహ్మసమానుడైన విశ్వామిత్రుడు మహాతేజస్సుగల రామునికి దివ్యాస్త్రాలను ప్రసాదించాడు—యుద్ధంలో తిమిధ్వజుని కుమారుడు, దానవాధిపతి సుబాహువు హతుడైనదాన్ని చూచి. ఆ శూరుడు, పురుషవ్యాఘ్రుడు, తన భుజబలాన్ని ఆశ్రయించి, భయములేక అరణ్యంలోనూ తన భవనంలో ఉన్నట్లే నివసిస్తాడు।

Verse 12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।

బ్రహ్మసమానుడైన విశ్వామిత్రుడు మహాతేజస్సుగల రామునికి దివ్యాస్త్రాలను ఇచ్చాడు—యుద్ధంలో తిమిధ్వజుని కుమారుడు, దానవాధిపతి సుబాహువు హతుడైనదాన్ని చూచి. ఆ నిర్భయ శూరుడు, పురుషవ్యాఘ్రుడు, తన భుజబలంపై ఆధారపడి అరణ్యంలోనూ తన గృహంలో ఉన్నట్లే నివసిస్తాడు।

Verse 13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।

ఎవరి బాణపథంలోకి వచ్చిన శత్రువులు నాశనమవుతారో, అతని శాసనంలో నిలవడానికి ఈ భూమి ఎలా అర్హంకాదు?

Verse 14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।

రాముని శ్రీ, శౌర్యము, కల్యాణమయమైన అంతఃశక్తి—అరణ్యవాసము ముగిసిన వెంటనే ఆయన త్వరగా రాజ్యాన్ని పొందును।

Verse 15

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।

హే దేవి! సూర్యునికి ఆయన సూర్యసముడు, అగ్నికి అగ్నిసముడు; ప్రభువులకు ప్రభువు; శ్రీకు పరమశ్రీ; కీర్తికి అత్యుత్తమ కీర్తి; క్షమాశీలులకు స్వయంగా క్షమ. దేవతలకు దైవము, భూతములలో భూతసత్తముడు—అటువంటి ఆయనలో దోషమేమి, అరణ్యంలోనైనా నగరంలోనైనా?

Verse 16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।

హే దేవి! ఆయన దేవతలకు దైవము, సమస్త భూతములలో శ్రేష్ఠుడు. అటువంటి ఆయనలో దోషమెక్కడ—అరణ్యంలోనైనా నగరంలోనైనా?

Verse 17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।

పురుషర్షభుడైన రాముడు—పృథివి, వైదేహి (సీత) మరియు శ్రీ (లక్ష్మి) ఈ ముగ్గురితో కలిసి—త్వరలో అభిషేకింపబడును।

Verse 18

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

ఆయన బయలుదేరుటను చూచి అయోధ్యలోని సమస్త ప్రజలు శోకవేగంతో కుదేలై దుఃఖజన్యమైన కన్నీరు కార్చిరి. ఆయన దేవసముడు, అపరాజితుడు, కుశగడ్డి మరియు వల్కలము ధరించి ముందుకు సాగెను; లక్ష్మీ సీతవలె ఆయనను అనుసరించెను. అటువంటి పురుషునికి మరి ఏది దుర్లభము?

Verse 19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।

అయోధ్యలోని సమస్త ప్రజలు శోకవేగంతో కుదేలై, ఆయన బయలుదేరుటను చూచి దుఃఖజన్యమైన కన్నీళ్లను కార్చిరి. అయినా ఆయన దేవసముడు, అపరాజితుడు, కుశగడ్డి మరియు వల్కలము ధరించి ముందుకు సాగెను; లక్ష్మీ సీతవలె ఆయనను అనుసరించెను. అటువంటి శ్రీరామునకు ఏది దుర్లభము?

Verse 20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

ధనుస్సు గ్రహించుటలో శ్రేష్ఠుడై, తానే బాణ-ఖడ్గ-అస్త్రాలు ధరించిన లక్ష్మణుడు ముందుగా సాగుచున్నప్పుడు—అటువంటి రామునకు ఏది దుర్లభము?

Verse 21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।

హే దేవి, వనవాసము పూర్తయిన తరువాత నీవు ఆయనను మళ్లీ తిరిగి వచ్చినవాడిగా దర్శించెదవు. శోకమును, మోహమును విడిచిపెట్టు—నేను నీకు సత్యమే చెప్పుచున్నాను.

Verse 22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।

హే అనిందితే, హే కల్యాణీ, నీవు మళ్లీ నీ కుమారుని ఉదయించే చంద్రునివలె దర్శించెదవు; అతడు శిరస్సు వంచి నీ పాదయుగ్మమును వందించును.

Verse 23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।

ఆయనను మళ్లీ ప్రవేశించినవాడిగా, అభిషిక్తుడై మహాశ్రీతో ప్రకాశిస్తున్నవాడిగా చూచినప్పుడు, నీ కళ్ల నుండి త్వరగా ఆనందజన్యమైన కన్నీరు ధారగా జారుతుంది।

Verse 24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।

దేవి, శోకమో దుఃఖమో పడకుము; రామునందు ఏ అశుభమూ కనబడదు। నీవు త్వరలో నీ కుమారుని సీతా-లక్ష్మణులతో కలిసి దర్శించెదవు।

Verse 25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।

అనఘే దేవి, మిగిలిన జనులను నీవే ధైర్యపరచవలసినప్పుడు, ఇప్పుడు ఎందుకు నీ హృదయాన్ని కాతరపడి భయంతో కంపించేటట్లు చేస్తున్నావు?

Verse 26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।

దేవి, నీకు శోకించడం తగదు; ఎందుకంటే రాఘవకులనందనుడైన రాముడు నీ కుమారుడు। సత్పథంలో స్థిరంగా నిలిచిన రాముని మించినవాడు ఈ లోకంలో లేడు।

Verse 27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।

సుహృదులతో కూడిన నీ కుమారుడు నీకు నమస్కరిస్తున్నదాన్ని చూచి, నీవు త్వరలో ఆనందాశ్రువులను విడిచెదవు—వర్షాకాల మేఘరేఖ వానను కురిపించినట్లుగా।

Verse 28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।

నీ వరదాత కుమారుడు త్వరలోనే మళ్లీ అయోధ్యకు తిరిగి వస్తాడు; తన మృదువైన, పుష్టమైన చేతులతో నీ పాదాలను స్నేహంగా మర్దన చేస్తాడు।

Verse 29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।

స్నేహితులతో కూడిన నీ వీర కుమారుడు అభివాదించి నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, నీవు ఆనందాశ్రువులతో అతనిని మళ్లీ మేఘరాశి పర్వతాన్ని తడిపినట్లు సింఛిస్తావు।

Verse 30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।

ఇలా అనేక విధాల వాక్యాలతో రాముని తల్లిని ఓదార్చుతూ, వాక్యప్రయోగంలో నిపుణురాలైన నిర్దోష స్వభావం గల దేవి సుమిత్రా అలా చెప్పి మౌనమైంది।

Verse 31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।

లక్ష్మణుని తల్లి పలికిన ఆ మాటలు విని, రాముని తల్లి అయిన రాజపత్ని శరీరంలో ఉన్న శోకం వెంటనే నశించింది—శరదృతువులో స్వల్పజలమున్న మేఘం కరిగిపోయినట్లు।