Sarga 44

Verse 1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।

സ്ത്രീകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ കൗസല്യ ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരയായ സുമിത്ര അവളോടു ധാർമ്മികവും നീതിയുക്തവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।

ഹേ ആര്യേ, നിന്റെ പുത്രൻ സദ്ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ പുരുഷോത്തമനാണ്. ഇങ്ങനെ ദീനമായി വിലപിക്കുകയോ നിർബ്ബലമായി കരയുകയോ ചെയ്താൽ എന്ത് ഫലം?

Verse 3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।

ഹേ ആര്യേ, നിന്റെ മഹാബലനായ പുത്രൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെട്ടു—മഹാത്മാവും സത്യവാദിയുമായ പിതാവിന്റെ ധാർമ്മിക വചനം പാലിക്കാനായി. ശിഷ്ടന്മാർ ശരിയായി ആചരിക്കുന്നതും പരലോകത്തിൽ ശാശ്വതഫലം പാകമാകുന്നതുമായ ശ്രേഷ്ഠമാർഗമായ ധർമ്മത്തിൽ രാമൻ സ്ഥാപിതനാണ്; അതിനാൽ രാമനെ ഒരിക്കലും ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.

Verse 4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।

ഹേ ആര്യേ, നിന്റെ മഹാബലനായ പുത്രൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെട്ടു—മഹാത്മാവും സത്യവാദിയുമായ പിതാവിന്റെ ധാർമ്മിക വചനം പാലിക്കാനായി. ശിഷ്ടന്മാർ ശരിയായി ആചരിക്കുന്നതും പരലോകത്തിൽ ശാശ്വതഫലം പാകമാകുന്നതുമായ ശ്രേഷ്ഠമാർഗമായ ധർമ്മത്തിൽ രാമൻ സ്ഥാപിതനാണ്; അതിനാൽ രാമനെ ഒരിക്കലും ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.

Verse 5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।

സദാ നിർദോഷനായ ലക്ഷ്മണൻ ഈ കാര്യത്തിൽ ഉത്തമമായ ആചാരം പാലിച്ചു; സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും കരുണയുള്ള ആ മഹാത്മാവിന് ഇതു സത്യമായ ലാഭമാണ്.

Verse 6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।

സുഖസൗകര്യങ്ങളിൽ വളർന്ന വൈദേഹിയായ സീത, വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖം അറിഞ്ഞിട്ടും, ധർമ്മാത്മനായ നിങ്ങളുടെ പുത്രനെ അനുഗമിച്ചു.

Verse 7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।

ധർമ്മവും സത്യവും വ്രതനിഷ്ഠയും തന്നെയാണ് ധനമായിരിക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ കഴിവുറ്റ പുത്രൻ ലോകത്തിൽ കീർത്തിയുടെ പതാക പാറിക്കുന്നു; അത്തരം പുത്രന് എന്താണ് ലഭിക്കാത്തത്?

Verse 8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।

രാമന്റെ നിർമലമായ ശൗചവും പരമമായ മഹിമയും അറിഞ്ഞാൽ, സൂര്യനും തന്റെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന കിരണങ്ങളാൽ അവന്റെ ദേഹം പീഡിപ്പിക്കാൻ ധൈര്യമെടുക്കുന്നില്ലെന്ന് വ്യക്തമാണ്.

Verse 9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।

എല്ലാ കാലങ്ങളിലും കാടുകളിൽ നിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, ശീതവും ഉഷ്ണവും സമമായി മിതപ്പെടുത്തിയ, ശുഭകരവും സുഖദായകവുമായ കാറ്റ് രാഘവനെ സേവിക്കും.

Verse 10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।

രാത്രിയിൽ നിർമലനായ രാമൻ ശയിക്കുമ്പോൾ, ചന്ദ്രൻ ശീതള കിരണങ്ങളാൽ അവനെ സ്പർശിച്ച് ആനന്ദിപ്പിക്കും—പിതാവ് പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ.

Verse 11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।

മഹാതേജസ്സനായ രാമനു ബ്രഹ്മസമനായ വിശ്വാമിത്രൻ ദിവ്യായുധങ്ങൾ നൽകി; കാരണം യുദ്ധത്തിൽ തിമിധ്വജപുത്രനും ദാനവാധിപനുമായ സുബാഹുവിനെ രാമൻ വധിച്ചതിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടിരുന്നു. ആ ശൂരൻ, പുരുഷവ്യാഘ്രൻ, സ്വന്തം ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഭയമില്ലാതെ വനത്തിലും തന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ വസിക്കും.

Verse 12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।

മഹാതേജസ്സനായ രാമനു ബ്രഹ്മസമനായ വിശ്വാമിത്രൻ ദിവ്യായുധങ്ങൾ നൽകി; യുദ്ധത്തിൽ തിമിധ്വജപുത്രനും ദാനവാധിപനുമായ സുബാഹുവിനെ രാമൻ വധിച്ചതിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടതിനാൽ. ആ നിർഭയ ശൂരൻ സ്വന്തം ഭുജബലത്തിന്റെ ആശ്രയത്തോടെ വനത്തിലും തന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ വസിക്കും.

Verse 13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।

ആരുടെ അമ്പുകളുടെ പരിധിയിൽ വന്ന ശത്രുക്കൾ നാശം പ്രാപിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ ഭരണാധീനത്തിൽ ഭൂമി നിലകൊള്ളാൻ എങ്ങനെ അയോഗ്യമാകും?

Verse 14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।

രാമന്റെ തേജസ്സും ശൗര്യവും കല്യാണകരമായ അന്തഃശക്തിയും കൊണ്ടു, വനവാസം അവസാനിച്ചാൽ അവൻ शीഘ്രം രാജ്യം പ്രാപിക്കും.

Verse 15

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।

ദേവീ, സൂര്യനോടു അവൻ സൂര്യൻപോലെ; അഗ്നിയോടു അഗ്നിപോലെ; പ്രഭുക്കൾക്കു പ്രഭുവായി; ശ്രീയ്ക്കു ശ്രേഷ്ഠമായ ശ്രീയായി; കീർത്തിക്കു അഗ്രകീർത്തിയായി; ക്ഷമാശീലർക്കു ക്ഷമയായി. ദേവന്മാരിൽ ദൈവവും, ജീവികളിൽ ഭൂതസത്തമനും—അവനിൽ ദോഷം എവിടെ? വനത്തിലായാലും നഗരത്തിലായാലും.

Verse 16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।

ദേവീ, അവൻ ദേവന്മാരുടെയും ദൈവം, സർവ്വജീവികളിലും ഭൂതസത്തമൻ. വനത്തിലായാലും നഗരത്തിലായാലും—അവനിൽ ദോഷം എവിടെ?

Verse 17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।

പൃഥ്വി, വൈദേഹി (സീത) 그리고 ശ്രീ—ഈ മൂവരോടൊപ്പം പുരുഷർഷഭനായ രാമൻ शीഘ്രം അഭിഷേകം പ്രാപിക്കും.

Verse 18

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

അയോധ്യയിലെ സർവ്വജനങ്ങളും അവൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ടു ശോകവേഗത്തിൽ ആകുലരായി ദുഃഖജന്യ അശ്രു ചൊരിഞ്ഞു. എങ്കിലും അവൻ കുശയും വൃക്ഷത്തൊലിയും ധരിച്ച ദേവസദൃശനായ അജേയനായി മുന്നോട്ട് നടന്നു; ലക്ഷ്മിയും സീതയെപ്പോലെ അവനെ അനുഗമിച്ചു. അത്തരം പുരുഷനു ദുർലഭമെന്നത് എന്ത്?

Verse 19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।

അവൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ടു അയോധ്യയിലെ സർവ്വജനങ്ങളും ദുഃഖത്തിന്റെ പ്രബലവേഗത്തിൽ തളർന്ന് ദുഃഖജന്യമായ കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കി. എങ്കിലും അജേയനും ദൈവസ്വരൂപനും ആയ രാമൻ കുശയും വൽക്കലവും ധരിച്ചു മുന്നേറി; സീതയെപ്പോലെ ലക്ഷ്മിയും അവനെ അനുഗമിച്ചു. അത്തരം പ്രഭുവിന് അപ്രാപ്യമെന്ത്?

Verse 20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

ധനുസ്സുഗ്രഹണത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ പോകുന്നു; അവൻ തന്നെ അമ്പുകളും ഖഡ്ഗവും മറ്റു ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അത്തരം രാമനു അപ്രാപ്യമെന്ത്?

Verse 21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।

ഹേ ദേവി, വനവാസം പൂർത്തിയാക്കി അവൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നതു നീ കാണും. ശോകവും മോഹവും ഉപേക്ഷിക്കൂ; ഞാൻ നിനക്കു സത്യം പറയുന്നു.

Verse 22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।

ഹേ അനിന്ദിതേ, ഹേ കല്യാണി, നീ വീണ്ടും നിന്റെ പുത്രനെ ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണും; അവൻ തലകുനിച്ച് നിന്റെ പാദങ്ങളെ വന്ദിക്കും.

Verse 23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।

വീണ്ടും പ്രവേശിച്ചെത്തുന്ന, അഭിഷിക്തനായി മഹാശ്രീയാൽ ദീപ്തനായ അവനെ കണ്ടാൽ, നിന്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ആനന്ദജന്യമായ കണ്ണുനീർ വേഗത്തിൽ ഒഴുകിവരും.

Verse 24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।

ദേവീ, ശോകമോ ദുഃഖമോ വേണ്ട; രാമനിൽ അശുഭമായ ഒന്നും കാണപ്പെടുന്നില്ല. നീ വേഗത്തിൽ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ നിന്റെ പുത്രനെ വീണ്ടും കാണും.

Verse 25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।

അനഘേ ദേവീ, ശേഷിക്കുന്ന ജനങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടത് നിനക്കായിരിക്കെ, ഇപ്പോൾ നീ എന്തുകൊണ്ട് നിന്റെ ഹൃദയം ഭയത്താൽ വിറയിപ്പിക്കുന്നു?

Verse 26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।

ദേവീ, നീ ശോകിക്കേണ്ടവളല്ല; രഘുകുലനന്ദനായ രാമൻ നിന്റെ പുത്രനാണ്. സത്പഥത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്ന രാമനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ ഈ ലോകത്തിൽ ആരുമില്ല.

Verse 27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।

സുഹൃത്തുക്കൾ ചുറ്റിനിൽക്കേ നിനക്കു വന്ദനം ചെയ്യുന്ന നിന്റെ പുത്രനെ കണ്ടാൽ, നീ വേഗത്തിൽ ആനന്ദാശ്രു ചൊരിയും—മഴക്കാലത്തിലെ മേഘരേഖപോലെ മഴ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।

നിന്റെ പുത്രൻ—വരദാതാവ്—വേഗത്തിൽ വീണ്ടും അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിവരും; തന്റെ മൃദുവും പുഷ്ടവുമായ കൈകളാൽ നിന്റെ ചരണങ്ങളെ അമർത്തി സേവിക്കും.

Verse 29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।

സുഹൃത്തുകളോടുകൂടിയ നിന്റെ വീരപുത്രൻ വന്ദിച്ചു നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ, നീ ആനന്ദാശ്രുക്കളാൽ അവനെ വീണ്ടും തളിക്കും—മേഘനിര പർവതത്തെ നനയ്ക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।

ഇങ്ങനെ രാമന്റെ മാതാവിനെ പലവിധ വചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, വാക്യോപചാരത്തിൽ നിപുണയും നിർദോഷയും സ്വഭാവത്തിൽ സൗമ്യയുമായ ദേവി സുമിത്ര മൗനമായി.

Verse 31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।

ലക്ഷ്മണന്റെ മാതാവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, നരദേവപത്നിയായ രാമമാതാവിന്റെ ശരീരത്തിലുള്ള ശോകം ഉടൻ തന്നെ നശിച്ചു—ശരദ്കാലത്ത് അല്പജലമുള്ള മേഘം അകലുന്നതുപോലെ.