Sarga 44

Verse 1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।

Kausalya ro rahi thi, aur Sumitra ne usse baat ki. Sumitra dharam par chalti thi, isliye usne sahi baat kahi.

Verse 2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।

Devi, aapka beta sabse bada hai. Usme sab achchi baatein hain. Aise kyun ro rahi ho? Yeh rona kyun? Isse kya hoga?

Verse 3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।

Devi, tumhara beta bahut bada hai. Usne rajya chhod diya kyunki uske pita ne sach bola tha. Woh apne pita ki baat maani. Ram dharam pe hai, sahi raasta pe hai. Isliye tum mat roo, uske liye dukhi mat ho.

Verse 4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।

Lakshman ne is kaam mein sabse bada kaam kiya hai. Woh sabse accha insaan hai, sabki madad karta hai. Yehi uski asli kamiyabi hai.

Verse 5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।

Lakshman ne is kaam mein sabse bada kaam kiya hai. Woh sabse accha insaan hai, sabki madad karta hai. Yehi uski asli kamiyabi hai.

Verse 6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।

Sita rajkumarin thi, sukh mein rehni thi. Lekin usko pata tha jungle mein kya takleef hoti hai. Phir bhi woh tumhare bete ke saath chali gayi kyunki woh dharam par chal rahe the.

Verse 7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।

Tumhara beta bahut capable hai. Uski asli daulat dharam hai, sach hai, aur vrat ka palan hai. Uski kirti poori duniya mein faili hai. Aisa beta kya nahi paa sakta?

Verse 8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।

Yeh baat saaf hai ki Ram kitna saaf aur bada insaan hai. Suraj bhi uske upar garam kiran nahi maar sakta. Uski body ko takleef nahi de sakta.

Verse 9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।

Har season mein jungle se ek acchi hawa aayegi. Woh na bahut thandi hogi, na bahut garam. Woh Ram ki seva karegi, unhe sukh degi.

Verse 10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।

Jab Raat ko Ram sota hai, toh chaand use khush karega. Chaand ki thodi-thodi kiran use chhu legi, jaise baap beta ko gale lagata hai. Ram mein koi buri baat nahi hai.

Verse 11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।

Vishwamitra ne Ram ko wo sab astra de diye jo bhagwan ke paas hote hain. Ram ne ladai mein Subahu ko mar diya tha, jo daanavon mein bada tha. Vishwamitra ye dekh ke bahut khush hue. Ram bahut brave hai, aadmiyon mein sher jaisa. Apne haathon ki taakat pe bharosa rakhta hai. Jungle mein bhi ghar jaisa feel karega, koi dar nahi.

Verse 12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।

Vishwamitra ne Ram ko wo sab astra de diye jo bhagwan ke paas hote hain. Ram ne ladai mein Subahu ko mar diya, jo daanavon mein bada tha. Ram bahut brave hai, apni taakat pe chalta hai. Jungle mein bhi ghar jaisa rahega, koi dar nahi.

Verse 13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।

Jab dushman uski teer ki range mein aate hain, tab barbad ho jaate hain. Aisa aadmi zameen par rajya kare, yeh zameen ke liye sahi baat hai. Uske rajya mein log khush rahenge.

Verse 14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।

Ram ke chamak aur bahaduri ki wajah se, jab jungle ka time khatam hoga, woh jaldi rajya paaega. Uske andar jo acchai hai, woh bhi uske saath hai.

Verse 15

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।

Devi, sun ke liye woh khud sun jaisa hai. Aag ke liye aag jaisa. Raja logon mein bada raja. Samriddhi ke liye khud samriddhi. Naam ke liye sabse bada naam. Aur jo log sehna karte hain, unmein bada sehne wala. Deviyon mein bada devi. Saari jeevaton mein sabse bada. Aise mein kya dosh ho sakta hai? Jungle mein ho ya shehar mein.

Verse 16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।

Devi, woh deviyon ka bhi devi hai. Saari jeevaton mein sabse bada hai. Usmein koi dosh dhundho, jungle mein ho ya shehar mein, kuch nahi milega.

Verse 17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।

Ram jaldi hi rajya ka raj tilak karega. Ismein teen cheezein saath hongi. Dharti, Vaidehi aur Sri.

Verse 18

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

Jab Ram Ayodhya se nikle, saare log roye. Dil mein bahut dukh tha. Par woh kush aur chaal pehen ke chala gaya. Har jagah jeetne wala. Uske saath Lakshmi bhi chal rahi thi, jaise Sita khud chal rahi ho. Aise aadmi ke liye kya mushkil hai?

Verse 19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।

Jab woh Ayodhya se nikal rahe the, sab log bahut roye. Dil bhar ke aasoon bahaye. Par woh chale gaye, haar nahi khaaye. Kush aur chaadar pehne the. Unke peeche Lakshmi chal rahi thi, jaise Sita ho. Unke liye kya mushkil hai jo na ho sake?

Verse 20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

Lakshman aage chal raha hai. Uske haath mein baan aur talwar hai. Woh dhanush chalane mein sabse bada hai. Rama ke liye kya cheez hai jo na ho sake?

Verse 21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।

Devi, woh jungle se wapas aayenge. Jab unka vanvaas khatam hoga. Chinta mat karo, main sach bol raha hoon. Dukh chhod do, ghabraahat chhod do.

Verse 22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।

Devi, tum apna beta phir se dekhogi. Woh tumhare paas aayega, sar jhuka ke charno mein. Jaise chaand nikalta hai, waise woh dikhega. Main sach bol raha hoon.

Verse 23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।

Jab tum use wapas aate hue dekhoge, woh raj tilak karke taiyaar hoga. Bahut chamak raha hoga woh. Tab tumhari aankhon se khushi ke aansu aa jayenge, jaldi se.

Verse 24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।

Devi, ghabrao mat, dukhi bhi mat ho. Ram mein koi buri baat nahi dikhti. Jaldi tum apne bete ko dekhoge, Sita aur Lakshman ke saath.

Verse 25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।

Devi, tum paap se door ho. Baaki sab log tumhare hawale hain, tumhe unhe samjhana hai. To ab yeh kya hai, dil mein darr kyun betha hai?

Verse 26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।

Devi, tumhe dukhi hona nahi chahiye. Tumhara beta Raghu vansh ka Ram hai. Is duniya mein Ram se bada koi nahi, jo sahi raaste par chal raha hai.

Verse 27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।

Jab tum apne bete ko dekhoge, woh doston ke saath hai aur tumhare paas aake pranam kar raha hai. Khushi ke aansu aa jayenge, jaise baarish ke baadal se paani girta hai.

Verse 28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।

Tumhara beta jaldi wapas Ayodhya aa raha hai. Woh apne haathon se tumhare paon dabayega. Haath bahut naram hai, poora pyaar bhara hai.

Verse 29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।

Jab tumhara beta tumhare paas aayega aur pranaam karega, tum khushi ke aansu bahaloge. Woh apne doston ke saath hai. Jaise baadal pahad ko geela karta hai, waise tum usko aansu se geela karoge.

Verse 30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।

Sumitra ne Ram ki maa ko bahut samjhaya. Usne bahut baat ki, dilasa di. Phir woh chup ho gayi. Sumitra bahut acchi bolne wali thi, dil bhi accha tha.

Verse 31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।

Sumitra ki baat sun ke Ram ki maa ka dukh gayab ho gaya. Jaise mausam ka baadal khali ho jata hai, waise hi uska dukh bhi chala gaya. Ab woh shant hai.