Adhyaya 62
Viṣṇu as the Embodied Purāṇas and the Merit of Hearing the Svarga-khaṇḍa
અધ્યાયના આરંભે સૂત વિષ્ણુની તારક મહિમા પ્રગટ કરે છે. ત્યારબાદ પુરાણોનું એક દિવ્ય “દેહ-વિન્યાસ” વર્ણવાય છે—વિષ્ણુ જ પુરાણ-પ્રકાશનું સમગ્ર શરીર છે; પદ્મપુરાણને તેમનું હૃદય કહેવામાં આવ્યું છે અને અન્ય મહાપુરાણોને તેમના અંગ, ત્વચા, મજ્જા અને અસ્થિરૂપે નિરૂપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ રીતે પદ્મપુરાણને હરિનું સాక్షાત્ પાવન પ્રકટ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. પછી ફલશ્રુતિ—એક અધ્યાયનું પણ શ્રવણ કે ઉપદેશ પાપનાશ કરે છે; ખાસ કરીને સ્વર્ગખંડનું શ્રવણ મહાપાતકીઓને પણ શુદ્ધ કરે છે. ક્રમે દેવલોકાદિ ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ, અંતે બ્રહ્મલોક, તત્ત્વજ્ઞાન અને નિર્વાણનું ફળ વચનબદ્ધ છે. ઉપસંહારમાં સત્સંગ, તીર્થસ્નાન, ઉત્તમ ધર્મકથા અને હરિનામ દ્વારા ગોવિંદભક્તિ કરવાની શીખ આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं यन्महिमा लोके लोकनिस्तारकारणम् । तस्य विष्णोः परेशस्य नानाविग्रहधारिणः
સૂત બોલ્યા—આ રીતે પરમેશ્વર વિષ્ણુની મહિમા લોકમાં પ્રગટ છે; તે જ જીવોના ઉદ્ધારનું કારણ છે અને અનેક વિગ્રહ ધારણ કરનાર છે।
Verse 2
एकं पुराणं रूपं वै तत्र पाद्मं परं महत् । ब्राह्मं मूर्धा हरेरेव हृदयं पद्मसंज्ञितम्
ત્યાં પદ્મપુરાણ એક જ પરમ અને અતિ મહાન પુરાણરૂપ છે. બ્રાહ્મખંડ તેનું મસ્તક છે, અને હરિનું હૃદય જ ‘પદ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 3
वैष्णवं दक्षिणो बाहुः शैवं वामो महेशितुः । ऊरू भागवतं प्रोक्तं नाभिः स्यान्नारदीयकम्
મહેશ્વરના જમણા બાહુને વૈષ્ણવ કહેવાયો છે અને ડાબા બાહુને શૈવ. તેમની જાંઘો ભાગવત (પુરાણ) તરીકે પ્રોક્ત છે અને નાભિ નારદીય (પુરાણ) કહેવાય છે.
Verse 4
मार्कंडेयं च दक्षांघ्रिर्वामो ह्याग्नेयमुच्यते । भविष्यं दक्षिणो जानुर्विष्णोरेव महात्मनः
માર્કંડેય (પુરાણ) તેમનો જમણો પગ છે; ડાબો ભાગ આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) કહેવાય છે. ભવિષ્ય (પુરાણ) તે મહાત્મા વિષ્ણુનું જમણું ઘૂંટણ છે.
Verse 5
ब्रह्मवैवर्तसंज्ञं तु वामजानुरुदाहृतः । लैंगं ह गुल्फकं दक्षं वाराहं वामगुल्फकम्
બ્રહ્મવૈવર્ત નામનું (પુરાણ) તેમનું ડાબું ઘૂંટણ કહેવાયું છે. લિંગ (પુરાણ) ખરેખર જમણો ટખો છે અને વારાહ (પુરાણ) ડાબો ટખો છે.
Verse 6
स्कांदं पुराणं लोमानि त्वगस्य वामनं स्मृतम् । कौर्मं पृष्ठं समाख्यातं मात्स्यं मेदः प्रकीर्तितम्
સ્કંદ પુરાણ તેમના રોમ (દેહવાળ) છે; વામન પુરાણ તેમની ત્વચા તરીકે સ્મૃત છે. કૂર્મ પુરાણ તેમની પીઠ તરીકે સમાખ્યાત છે અને માટ્સ્ય પુરાણ તેમનું મેદ (ચરબી) તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 7
मज्जा तु गारुडं प्रोक्तं ब्रह्मांडमस्थि गीयते । एवमेवाभवद्विष्णुः पुराणावयवो हरिः
ગારુડ પુરાણ તેમનું મજ્જા તરીકે પ્રોક્ત છે અને બ્રહ્માંડ પુરાણ તેમનું અસ્થિ તરીકે ગાય છે. આ રીતે હરિ વિષ્ણુ પુરાણોના અવયવ-રૂપ બની ગયા.
Verse 8
हृदयं तत्र वै पाद्मं यच्छ्रुत्वामृतमश्नुते । पाद्ममेतत्पुराणं तु स्वयं देवोभवद्धरिः
ત્યાં નિશ્ચયે પદ્મપુરાણ જ હૃદયસ્વરૂપ છે; તેને શ્રવણ કરતાં મનુષ્ય અમૃતરસનો ભાગી બને છે. આ પદ્મપુરાણ એવું છે કે સ્વયં ભગવાન હરિએ જ તેને દિવ્ય રીતે પ્રગટ કર્યું.
Verse 9
यस्यैकाध्यायमध्याप्य सर्वैः पापैः प्रमुच्यते । तत्रादिमं स्वर्गमिदं सर्वपाद्मफलप्रदम्
આ પુરાણનો એક અધ્યાય પણ પાઠ કરાવવાથી કે શ્રવણ કરાવવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. તેથી આ આદ્ય ‘સ્વર્ગ’ સમાન છે—પદ્મપુરાણના સર્વ ફળો આપનારું।
Verse 10
स्वर्गखंडं समाकर्ण्य महापातकिनोपि ये । मुच्यंते तेपि पापेभ्यस्त्वचो जीर्णाद्यथोरगाः
સ્વર્ગખંડનું શ્રવણ કરવાથી મહાપાતકી પણ—જે કોઈ હોય—પાપોથી મુક્ત થાય છે; જેમ સર્પ જૂની કાત ત્યજી મુક્ત થાય છે।
Verse 11
अपि चेत्सुदुराचारः सर्वधर्म्मबहिष्कृतः । आदिस्वर्गं समाकर्ण्य यत्फलं समवाप्नुयात्
કોઈ અત્યંત દુર્વર્તનવાળો હોય, સર્વ ધર્મોથી બહિષ્કૃત પણ હોય—તો પણ આદિસ્વર્ગનું માત્ર શ્રવણ કરીને કહેલું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 12
आदिस्वर्गमिदं श्रुत्वा तत्फलं लभते नरः । माघेमासे प्रयागे तु स्नात्वा प्रतिदिनं नरः
આ આદિસ્વર્ગનું વર્ણન શ્રવણ કરીને મનુષ્ય તેનું ફળ મેળવે છે—જેમ માઘ માસમાં પ્રયાગમાં પ્રતિદિન સ્નાન કરવાથી મહાપુણ્યફળ મળે છે।
Verse 13
यथा पापात्प्रमुच्येत तथा हि श्रवणाद्भवेत् । दत्ता तेन स्वर्णतुला दत्ता चैव धराखिला
જેમ પાપમાંથી મુક્તિ થાય છે, તેમ જ આ કથા શ્રવણથી પણ ફળ થાય છે. તેણે જાણે સ્વર્ણતુલા દાન કરી, અને જાણે સમગ્ર ધરતી જ દાન કરી દીધી.
Verse 14
कृतं वितरणं तेन द्ररिद्रे यत्कृतमृणम् । हरेर्नामसहस्राणि पठितानि ह्यभीक्ष्णशः
તેણે ઉદારતાથી દાન કર્યું અને ગરીબો પ્રત્યે જે ઋણ હતું તે ચૂકવી દીધું. તેમજ તેણે વારંવાર હરિના સહસ્ર નામોનું પાઠ કર્યું.
Verse 15
सर्वेवे दास्तथाधीतास्तत्तत्कर्मकृतं तथा । अध्यापकाश्च बहवः स्थापिता वृत्तिदानतः
તેણે સર્વ વેદોનું અધ્યયન કર્યું અને નિર્ધારિત કર્મો યથાવિધી કર્યા. તેમજ જીવનવૃત્તિ-દાનથી અનેક અધ્યાપકોને સ્થાપિત કરી પોષ્યા.
Verse 16
अभयं भयलोकेभ्यो दत्तं तेन तथा द्विजाः । गुणवंतो ज्ञानवंतो धर्मवंतोनुमानिताः
હે દ્વિજોએ! તેણે ભયના લોકોથી પણ અભયદાન આપ્યું. અને જે ગુણવાન, જ્ઞાનવાન તથા ધર્મવાન હતા, તેમનો યથોચિત સન્માન થયો.
Verse 17
मेषकर्कटयोर्मध्ये तोयं दत्तं सुशीतलम् । ब्राह्मणार्थे गवार्थे च प्राणास्त्यक्ताश्च तेन हि
મેષથી કર્કટ સુધીના સમયમાં તેણે અતિ શીતળ જળનું દાન કર્યું. અને બ્રાહ્મણો તથા ગાયોના હિત માટે તેણે પ્રાણ પણ ત્યાગ્યા.
Verse 18
अन्यानि च सुकर्माणि कृतानि तेन धीमता । येनादिखंडं सदसि श्रुतं संश्रावितं तथा
તે ધીમાન પુરુષે અન્ય પણ અનેક સુકર્મો કર્યા; જેમણે સભામાં આદિ-ખંડનું શ્રવણ કર્યું અને તેમ જ અન્યને પણ ઉચ્ચાર કરાવી સાંભળાવ્યું।
Verse 19
स्वर्गखंडं समाधीत्य नानाभोगान्समश्नुते । अंतःपुरगनारीणां सुखसुप्तः प्रबुध्यते
સ્વર્ગ-ખંડનું અધ્યયન કરીને મનુષ્ય નાનાવિધ ભોગો ભોગવે છે; જેમ અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ વચ્ચે સુખનિદ્રાથી જાગેલો પુરુષ આનંદિત થાય, તેમ તે પ્રબુદ્ધ થાય છે।
Verse 20
किंकिणीरवसन्नादैस्तथा मधुरभाषणैः । इंद्रस्यार्धासनं भुंक्ते इंद्रलोके वसेच्चिरम्
કિંકિણીના ઝણઝણતા નાદ અને મધુર વચનો વચ્ચે તે ઇન્દ્રના અર્ધાસનનો ઉપભોગ કરે છે અને ઇન્દ્રલોકમાં દીર્ઘકાલ વસે છે।
Verse 21
ततः सूर्यस्य भवनं चंद्रलोकं ततो व्रजेत् । सप्तर्षिभवने भोगान्भुक्त्वा याति ततो ध्रुवम्
પછી તે સૂર્યના ભવનમાં જાય છે, ત્યારબાદ ચંદ્રલોકમાં પ્રસ્થાન કરે છે; સપ્તર્ષિઓના ભવનમાં દિવ્ય ભોગ ભોગવી અંતે ધ્રુવલોકને પામે છે।
Verse 22
ततश्च ब्रह्मणो लोकं प्राप्य तेजोमयं वपुः । तत्रैव ज्ञानमासाद्य निर्वाणं परमृच्छति
પછી બ્રહ્મલોકને પામી તે તેજોમય દેહ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યાં જ સાચું જ્ઞાન મેળવી અંતે પરમ નિર્વાણ—મોક્ષ—ને પામે છે।
Verse 23
सद्भिः सह वसेद्धीमान्सत्तीर्थे स्नानमाचरेत् । कुर्यादेव सदालापं सच्छास्त्रं शृणुयान्नरः
બુદ્ધિમાન પુરુષે સજ્જનોની સંગતમાં વસવું, પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરવું, સદા શુભ સંવાદ કરવો અને સચ્છાસ્ત્રનું શ્રવણ કરવું।
Verse 24
तत्र पाद्मं महाशास्त्रं सर्वाम्नायफलप्रदम् । स्वर्गखंडं च तन्मध्ये महापुण्यफलप्रदम्
ત્યાં પદ્મપુરાણ મહાશાસ્ત્ર છે, જે સર્વ આમ્નાયોના ફળ આપે છે; અને તેમાંનું સ્વર્ગખંડ વિશેષ કરીને મહાપુણ્યફળ પ્રદાન કરે છે।
Verse 25
भजध्वं गोविंदं नमत हरिमेकं सुरवरं गमिष्यध्वं लोकानतिविमलभोगानतितराम् । शृणुध्वं हे लोका वदत हरिनामैकमतुलं यदीच्छावीचीनां सुखतरणमिष्टानि लभत
ગોવિંદનું ભજન કરો; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એકમાત્ર હરિને નમસ્કાર કરો. તમે અતિ નિર્મળ અને અત્યંત સમૃદ્ધ ભોગવાળા લોકોમાં ગમન કરશો. હે લોકોએ, સાંભળો—હરિનામનું એકમાત્ર અતુલ નામ ઉચ્ચારો; ઇચ્છાના તરંગો સહેલાઈથી પાર કરવા ઇચ્છો તો ઇષ્ટફળ મેળવો।
Verse 62
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे द्विषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપાદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।