Adhyaya 15
The Burning of Tripura and the Sacred Greatness of Amarakāṇṭaka (Jvāleśvara on the Narmadā)
નર્મદા-તટના હરેશ્વર ક્ષેત્રે રુદ્ર ત્રિપુર-વિનાશની તૈયારી કરે છે. દેવતાઓ અને વૈદિક તત્ત્વોથી રચાયેલો દિવ્ય રથ તથા આયુધ-વ્યવસ્થા ગોઠવાય છે; પછી શરથી વિદ્ધ થયેલું ત્રિપુર પ્રલયાગ્નિ સમું ફાટી નીકળે છે. દિશાઓ દહે છે, અપશકુનો થાય છે; પીડિત પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ, અગ્નિને દોષ આપે છે. વૈશ્વાનર/અગ્નિ કહે છે—હું ઈશ્વરની આજ્ઞાથી જ કાર્ય કરું છું, સ્વઇચ્છાથી નહીં. આ સંહારમાં દાનવ બાણ શિવની અનન્ય સર્વોચ્ચતા ઓળખે છે. તે મસ્તક પર લિંગ ધારણ કરીને ટોટક છંદમાં સ્તોત્ર અર્પે છે અને શરણ માગે છે; પ્રસન્ન શંકર તેને અભય, રક્ષા અને અવધ્યતાનો વર આપે છે. પછી આ મહાઘટના તીર્થ-માહાત્મ્યમાં રૂપાંતરિત થાય છે—ત્રિપુરપતન સાથે જોડાયેલા અંશો/પ્રાકટ્યો શ્રીશૈલ અને અમરકાંટકમાં શૈવ સન્નિધિરૂપે સ્થિર થાય છે. નર્મદા પર અમરકાંટકમાં તે જ્વલિત સ્મૃતિ ‘જ્વાલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ગ્રહણકાળે સ્નાન અને અમરકાંટક યાત્રાથી મહાપુણ્ય તથા રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ કહેવાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । यन्मां पृच्छसि कौंतेय तन्निबोध च तच्छृणु । एतस्मिन्नंतरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः
નારદ બોલ્યા—હે કૌંતેય! તું મને જે પૂછે છે તે સમજ અને સાંભળ. આ વચ્ચે રુદ્ર નર્મદા-તટ પર નિવાસ કરતા હતા.
Verse 2
नाम्ना हरेश्वरं स्थानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिन्स्थाने महादेवश्चिंतयंस्त्रैपुरं वधम्
હરેશ્વર નામનું પવિત્ર સ્થાન ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. એ જ સ્થાને મહાદેવ ત્રિપુર-વધનું ચિંતન કરતા હતા.
Verse 3
गांडीवं मंदरं कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम्
ગાંડીવને મંદર પર્વત બનાવી, વાસુકિને ધનુષ્યની જ્યા બનાવી; વૈશાખને આધાર (અવસર) બનાવી, અને વિષ્ણુને શ્રેષ્ઠ બાણ બનાવી (તેણે સંકલ્પ કર્યો).
Verse 4
अग्रे चाग्निं प्रतिष्ठाप्य मुखे वायुः समर्पितः । हयाश्च चतुरो वेदाः सर्वदेवमयं रथम्
અગ્રે અગ્નિ પ્રતિષ્ઠિત હતી અને મુખે વાયુ અર્પિત હતો; તે રથ સર્વદેવમય હતો, અને તેના ચાર અશ્વ ચાર વેદ હતા.
Verse 5
चक्रगौ चाश्विनौ देवावक्षं चक्रधरः स्वयम् । स्वयमिंद्रश्च चापांते बाणे वैश्रवणः स्थितः
બન્ને ચક્રો પર અશ્વિનીકુમાર દેવો સ્થિત હતા; અક્ષ પર સ્વયં ચક્રધારી વિષ્ણુ વિરાજમાન હતા. ધનુષ્યના અંતે સ્વયં ઇન્દ્ર ઊભા રહ્યા અને બાણ પર વૈશ્રવણ (કુબેર) સ્થિત રહ્યા.
Verse 6
यमस्तु दक्षिणे हस्ते वामे कालस्तु दारुणः । चक्राणामारके न्यस्ता गंधर्वा लोकविश्रुताः
જમણા હાથમાં યમ સ્થિત હતા અને ડાબા હાથમાં ભયંકર કાળ. ચક્રના કિનારે લોકવિખ્યાત ગંધર્વો સ્થાપિત કરાયા હતા.
Verse 7
प्रजापती रथश्रेष्ठे ब्रह्मा चैव तु सारथिः । एवं कृत्वा तु देवेशः सर्वदेवमयं रथम्
શ્રેષ્ઠ રથ પર પ્રજાપતિ સ્થાપિત થયા અને સ્વયં બ્રહ્મા સારથિ બન્યા. આ રીતે દેવેશએ સર્વ દેવમય રથ રચ્યો.
Verse 8
सोतिष्ठत्स्थाणुभूतो हि सहस्रं परिवत्सरान् । यदा त्रीणि समेतानि अंतरिक्षचराणि च
તે સ્તંભ સમાન અચળ બની સહસ્ર વર્ષો સુધી ઊભો રહ્યો, જ્યાં સુધી આકાશમધ્યમાં વિચરતા ત્રણ સત્તાઓ એકત્ર ન થયા.
Verse 9
त्रिपुराणि त्रिशल्येन तदा तानि बिभेद सः । शरः प्रचोदितस्तत्र रुद्रेण त्रिपुरं प्रति
ત્યારે તેણે ત્રિશૂલસમાન ત્રિશલ્ય અસ્ત્રથી તે ત્રણ પુરોને ભેદી નાખ્યા. ત્યાં રુદ્ર દ્વારા પ્રેરિત બાણ ત્રિપુર તરફ વેગથી દોડ્યું.
Verse 10
भ्रष्टतेजा स्त्रियो जाता बलं तेषां व्यशीर्यत । उत्पाताश्च पुरे तस्मिन्प्रादुर्भूता सहस्रशः
સ્ત્રીઓ તેજોહીન બની ગઈ અને તેમનું બળ ક્ષીણ થઈ ગયું; તે નગરમાં સહસ્રો અપશકુનરૂપ ઉત્પાતો પ્રગટ થયા।
Verse 11
त्रिपुरस्य विनाशाय कालरूपोभवत्तदा । अट्टहासं प्रमुंचंति रूपाः काष्ठमयास्तथा
ત્રિપુરના વિનાશ માટે તે ત્યારે કાળરૂપ થયો; અને કાષ્ઠમય તે રૂપો પણ અট্টહાસ સાથે ઘોર હાસ્ય પ્રગટ કરવા લાગ્યા।
Verse 12
निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वंति चित्रकर्मणा । स्वप्ने पश्यंति चात्मानं रक्तांबरविभूषितम्
તેમની અદ્ભુત ચિત્રકલા-શક્તિથી તેઓ નિમેષ-ઉન્મેષ પણ કરાવે છે; અને સ્વપ્નમાં પોતાને રક્તવસ્ત્રોથી વિભૂષિત જુએ છે।
Verse 13
स्वप्ने पश्यंति ते चैवं विपरीतानि यानि तु । एतान्पश्यति उत्पातांस्तत्र स्थाने तु ये जनाः
તેઓ સ્વપ્નમાં પણ આવી જ વિપરીત અને અસ્વાભાવિક બાબતો જુએ છે; અને ત્યાં રહેલા લોકો આ ઉત્પાતોને પ્રત્યક્ષ જુએ છે।
Verse 14
तेषां बलं च बुद्धिश्च हरक्रोधेन नाशितम् । संवर्तको नाम वायुर्युगांतप्रतिमो महान्
હર (શિવ)ના ક્રોધથી તેમનું બળ અને બુદ્ધિ નાશ પામ્યાં; ત્યારબાદ ‘સંવર્તક’ નામનો મહાવાયુ ઊઠ્યો, યುಗાંત સમો ભયંકર।
Verse 15
समीरितोनलश्रेष्ठ उत्तमांगेषु बाधते । ज्वलंति पादपास्तत्र पतंति शिखराणि च
પવનથી પ્રેરિત શ્રેષ્ઠ અગ્નિ પ્રચંડ રીતે દહન થઈ ઉપરના પ્રદેશોને પીડિત કરવા લાગ્યો. ત્યાં વૃક્ષો ધગધગ્યા અને તેમના શિખરો પણ ધરાશાયી થયા.
Verse 16
सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारमचेतनम् । भग्नोद्यानानि सर्वाणि क्षिप्रं तु प्रज्वलंति च
બધું જ અત્યંત વ્યાકુળ બની ‘હાય હાય’ના આર્તનાદથી ભરાઈ, જાણે અચેતન થઈ ગયું. તૂટેલા બધા ઉદ્યાનો પણ તુરંત જ પ્રજ્વલિત થયા.
Verse 17
तेनैव दीपितं सर्वं ज्वलते विशिखैः शिखैः । द्रुमा आरामगंडानि गृहाणि विविधानि च
એ જ અગ્નિથી સર્વત્ર પ્રજ્વલન થયું; અલગ અલગ જિહ્વા વિનાની જ્વાળાઓથી તે દહન થવા લાગ્યું. વૃક્ષો, આરામ-ઉદ્યાનના પ્રદેશો અને વિવિધ પ્રકારનાં ગૃહો પણ બળતા હતા.
Verse 18
दशदिक्षु प्रवृत्तोयं समिद्धो हव्यवाहनः । ततः शिलाः प्रमुंचंति दिशो दश विभागशः
પ્રજ્વલિત હવ્યવાહન અગ્નિ દસેય દિશાઓમાં પ્રસરી ગયો. ત્યારબાદ દસેય દિશાઓમાંથી અલગ અલગ રીતે શિલાઓ (પથ્થરો) ફેંકાવા લાગ્યા.
Verse 19
शिखासहस्रैरत्युग्रैः प्रज्वलंति हुताशनैः । सर्वं किंशुकसंप्रख्यं ज्वलितंदृश्यते पुरम्
અત્યંત ઉગ્ર હજારો જ્વાળાઓ સાથે હુતાશન અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત થયા. સમગ્ર નગર દહન પામીને લાલ કિংশુક પુષ્પ સમાન તેજસ્વી દેખાતું હતું.
Verse 20
गृहाद्गृहांतरे नैव गंतुं धूमैश्च शक्यते । हरकोपानलादग्धं क्रंदमानं सुदुःखितम्
ધુમાડાના કારણે એક ઘરથી બીજા ઘરમાં જવું પણ સર્વથા શક્ય નથી. હરનાં ક્રોધાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા લોકો અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ કરુણ રોદન કરે છે।
Verse 21
प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं पुरम् । प्रासादशिखराग्राणि विशीर्यंति सहस्रशः
ચારેય દિશામાં પ્રજ્વલિત થઈ ત્રિપુર નગર અગ્નિથી દહાઈ રહ્યું છે; પ્રાસાદોના ઊંચા શિખરાગ્રો હજારોની સંખ્યામાં તૂટી ચૂરચૂર થઈ પડે છે।
Verse 22
नानारत्नविचित्राणि विमानान्यप्यनेकधा । गृहाणि चैव रम्याणि दह्यंते दीप्तिवह्निना
નાનારત્નોથી અનેક રીતે વિચિત્ર રીતે શોભિત વિમાનો પણ, અને રમ્ય ગૃહો પણ—બધાં જ પ્રજ્વલિત અગ્નિથી દહાઈ રહ્યાં છે।
Verse 23
बाधंते द्रुमखंडेषु जनस्थाने तथैव च । देवागारेषु सर्वेषु प्रज्वलंते ज्वलंत्यपि
તે વૃક્ષવનમાં પણ અને માનવ વસાહતમાં પણ પીડા ઉપજાવે છે; સર્વ દેવાલયોમાં પણ તે પ્રજ્વલિત થઈ—અતિ તીવ્ર રીતે દહે છે।
Verse 24
सीदंति चानलस्पृष्टाः क्रंदंति विविधै स्वरैः । गिरिकूटनिभास्तत्र दृश्यंतेंऽगारराशयः
અગ્નિસ્પર્શથી તેઓ ઢળી પડે છે અને વિવિધ સ્વરોમાં વિલાપ કરે છે; ત્યાં પર્વતશિખર સમાન અંગારના ઢગલા દેખાય છે।
Verse 25
स्तुवंति देवदेवेशं परित्रायस्व मां प्रभो । अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनप्रपीडिताः
અગ્નિથી પીડિત થઈ તેઓ દેવોના દેવેશની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને આર્ત સ્વરે બોલ્યા—“પ્રભુ, અમને બચાવો!”—દુઃખમાં પરસ્પર એકબીજાને ચાંપીને રહ્યા.
Verse 26
दह्यंते दानवास्तत्र शतशोथ सहस्रशः । हंसकारंडवाकीर्णा नलिनी सह पंकजा
ત્યાં દાનવો સૈકડાઓ અને પછી હજારોની સંખ્યામાં દહન પામે છે. હંસ અને કારંડવ પક્ષીઓથી ભરેલી નલિની સરોવરો કમળ અને કુમુદથી સમૃદ્ધ છે.
Verse 27
दह्यंतेनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पंकजैश्छन्ना विस्तीर्णा योजनैः शतैः
એ રીતે દહન થતાં ત્યાંનાં પૂર્વ ઉદ્યાનો અને લાંબા તળાવો ઝળસી ગયા; તે સૈકડો યોજન વિસ્તરેલા હતા અને ન મલિન થતા કમળોથી ઢંકાયેલા હતા.
Verse 28
गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादारत्नभूषिताः । पतंत्यनलनिर्दग्धा निस्तोया जलदा इव
ત્યાં પર્વતશિખર સમાન, રત્નોથી શોભિત પ્રાસાદો અગ્નિથી દગ્ધ થઈ, પાણી વિનાના વાદળોની જેમ ધરાશાયી થયા.
Verse 29
सह स्त्रीबालवृद्धेषु गोषु पक्षिषु वाजिषु । निर्दयो दहते वह्निर्हरकोपेन प्रेरितः
સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો સાથે—ગાયો, પક્ષીઓ અને ઘોડાઓ સહિત—હરનાં કોપથી પ્રેરિત નિર્દય અગ્નિ સૌને દહે છે.
Verse 30
सपत्नीकाश्चैव सुप्ताः संसुप्ता बहवो जनाः । पुत्रमालिंग्यते गाढं दह्यंते त्रिपुरारिणा
ઘણા લોકો પત્નીઓ સાથે ઘોર નિદ્રામાં સૂતા હતા; પુત્રને દૃઢ રીતે આલિંગન કરીને પડેલા તેઓ ત્રિપુરારિ શિવ દ્વારા દગ્ધ થયા।
Verse 31
अथ तस्मिन्पुरे दीप्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । अग्निज्वालाहतास्तत्र पतंति धरणीतले
પછી તે પ્રજ્વલિત નગરમાં અપ્સરાઓ જેવી સ્ત્રીઓ અગ્નિજ્વાળાઓથી આઘાત પામી ત્યાં જ ધરતી પર પડી ગઈ।
Verse 32
काचिद्बाला विशालाक्षी मुक्तावलि विभूषिता । धूमेनाकुलिता सा तु प्रतिबुद्धा शिखार्द्दिता
મુક્તાહારથી શોભિત વિશાળનેત્રવાળી એક બાળા ધુમાડાથી ઘેરાઈ ગઈ; પછી તે જાગી અને જ્વાળાઓથી દાઝી ગઈ।
Verse 33
सुतं संचिंत्यमाना सा पतिता धरणीतले । काचित्सुवर्णवर्णाभा नीलरत्नैर्विभूषिता
તે પુત્રનું જ ચિંતન કરતી ધરતી પર પડી ગઈ. બીજી એક સ્ત્રી સુવર્ણવર્ણ કાંતિ ધરાવતી, નીલ રત્નોથી વિભૂષિત હતી।
Verse 34
धूमेनाकुलिता सा तु पतिता धरणीतले । अन्या गृहीतहस्ता तु सखी दहति बालकैः
ધુમાડાથી વ્યાકુળ થઈ તે ધરતી પર પડી ગઈ. બીજી સ્ત્રી—સખી—તેનો હાથ પકડી બાળકો સાથે દહાતી હતી।
Verse 35
अनेन दिव्यरूपान्यादृष्टा मदविमोहिता । शिरसा प्रांजलिं कृत्वा विज्ञापयति पावकम्
અપૂર્વ દિવ્ય રૂપો જોઈ તે હર્ષથી મોહિત થઈ. મસ્તક નમાવી, કરજોડે, વિનયપૂર્વક પાવક (અગ્નિદેવ)ને પ્રાર્થના કરી।
Verse 36
यदि त्वमिच्छसे वैरं पुरुषेष्वपकारिषु । स्त्रियः किमपराध्यंते गृहपंजरकोकिलाः
જો તું વૈર ઇચ્છે તો અપકાર કરનારા પુરુષો પ્રત્યે વૈર રાખ; ઘર-રૂપ પાંજરામાં બંધ કોયલ જેવી સ્ત્રીઓએ શું અપરાધ કર્યો છે?
Verse 37
पापनिर्दय निर्ल्लज्ज कस्ते कोपः स्त्रियोपरि । न दाक्षिण्यं न ते लज्जा न सत्यं शौचवर्जितः
હે પાપી, નિર્દય, નિર્લજ્જ! સ્ત્રી પર તારો ક્રોધ કેમ? ન તારી પાસે દાક્ષિણ્ય છે, ન લાજ; તું સત્ય અને શૌચથી રહિત છે।
Verse 38
अनेकरूपवर्णाढ्या उपलभ्या वदस्व ह । किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वयोषितः
સ્ત્રીઓ અનેક રૂપ અને વર્ણોથી યુક્ત હોય છે—તો કહો: ‘બધી સ્ત્રીઓ અવધ્ય છે’ એવું તું લોકમાં સાંભળ્યું નથી શું?
Verse 39
किं तु तुभ्यं गुणा ह्येते दहनस्त्र्यर्दनं प्रति । न कारुण्यं दया वापि दाक्षिण्यं वा स्त्रियोपरि
પરંતુ આ તો તારા જ ગુણ છે—સ્ત્રીઓ પ્રત્યે દહન જેવી દાહક વૈરભાવના; સ્ત્રીઓ પર ન તારી કરુણા છે, ન દયા, ન દાક્ષિણ્ય।
Verse 40
दयां कुर्वंति म्लेच्छापि दहनं प्रेक्ष्य योषितः । म्लेच्छानामपि कष्टोसि दुर्निवार्यो ह्यचेतनः
દહતી સ્ત્રીને જોઈ મ્લેચ્છો પણ દયા કરે છે; પરંતુ તું તો મ્લેચ્છોને પણ કષ્ટદાયક છે—અચેતન હોવા છતાં અતિ દુર્નિવાર્ય છે.
Verse 41
एते चैव गुणास्तुभ्यं दहनोत्सादनं प्रति । आसामपि दुराचार स्त्रीणां किं विनिपातसे
દહન અને ઉત્સાદન વિષયે આ ગુણો તારા જ છે; આ સ્ત્રીઓ દુર્ચારી હોય તોય તું કેમ તેમના વિનાશનું કારણ બને છે?
Verse 42
दुष्ट निर्घृण निर्लज्ज हुताश मंदभाग्यक । निराशस्त्वं दुराचार बालान्दहसि निर्दय
હે દુષ્ટ, નિર્ઘૃણ, નિર્લજ્જ હુતાશ! હે મંદભાગ્ય! તું નિરાશ અને દુર્ચારી છે; નિર્દય થઈને બાળકોને પણ દહે છે.
Verse 43
एवं प्रलपमानास्ता जल्पमाना बहुस्वरम् । अन्याः क्रोशंति संक्रुद्धा बालशोकेन मोहिताः
આ રીતે તેઓ અનેક સ્વરોમાં વિલાપ અને પ્રલાપ કરતી રહી; બીજી સ્ત્રીઓ ક્રોધિત થઈને ચીસો પાડતી—બાળકના શોકથી મોહિત થઈ.
Verse 44
दहते निर्दयो वह्निः संक्रुद्धः सर्वशत्रुवत् । पुष्करिण्यां जले ज्वाला कूपेष्वपि तथैव च
નિર્દય વહ્નિ સર્વનો શત્રુ સમાન ક્રોધિત થઈ દહે છે; પુષ્કરિણીના જળમાં પણ જ્વાળા ઊઠે છે, કૂવામાં પણ તેમ જ.
Verse 45
अस्मान्संदह्य म्लेच्छ त्वं कां गतिं प्रापयिष्यसि । एवं प्रलपतां तासां वह्निर्वचनमब्रवीत्
“અમને દહન કરીને, હે મ્લેચ્છ, તું કઈ ગતિ પ્રાપ્ત કરીશ?” એમ વિલાપ કરતી તેમની વચ્ચે અગ્નિએ આ વચન કહ્યું।
Verse 46
वैश्वानर उवाच । स्ववशो नैव युष्माकं विनाशं तु करोम्यहम् । अहमादेशकर्ता वै नाहं कर्त्तास्म्यनुग्रहम्
વૈશ્વાનરે કહ્યું— “મારી સ્વઇચ્છાથી હું તમારો વિનાશ કરતો નથી; હું તો માત્ર આજ્ઞા અમલ કરનાર છું, અનુગ્રહ કરનાર નથી।”
Verse 47
अत्र क्रोधसमाविष्टो विचरामि यदृच्छया । ततो बाणो महातेजास्त्रिपुरं वीक्ष्य दीपितम्
અહીં હું ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ ઇચ્છામતે વિહરું છું. ત્યાર પછી મહાતેજસ્વી બાણે પ્રજ્વલિત ત્રિપુરને જોયું।
Verse 48
आसनस्थोऽब्रवीदेवमहं देवैर्विनाशितः । अल्पसारैर्दुराचारैरीश्वरस्य निवेदितः
આસન પર બેઠો તે બોલ્યો— “દેવોએ મને વિનષ્ટ કર્યો; અલ્પસાર દુષ્ટજનોએ મારી વાત ઈશ્વરને નિવેદિત કરી।”
Verse 49
अपरीक्ष्य ह्यहं दग्धः शंकरेण महात्मना । नान्यः शत्रुस्तु मां हंतुं वर्ज्जयित्वा महेश्वरम्
પરીક્ષા કર્યા વિના મહાત્મા શંકરે મને દહન કર્યો. મહેશ્વર સિવાય બીજો કોઈ શત્રુ મને મારી શકતો નથી.
Verse 50
उत्थितः शिरसा कृत्वा लिगं त्रिभुवनेश्वरम् । निर्गतः स पुरद्वारात्परित्यज्य सुहृत्स्वयम्
તે ઊઠીને ત્રિભુવનેશ્વરના લિંગને મસ્તક પર ધારણ કરી, સ્વેચ્છાએ પોતાના સુહૃદોને પણ ત્યજી, નગરદ્વારથી બહાર નીકળી ગયો।
Verse 51
रत्नानि सुविचित्राणि स्त्रियो नानाविधास्तथा । गृहीत्वा शिरसा लिंगं न्यस्तं नगरमंडले
તે અતિ વિચિત્ર રત્નો અને નાનાવિધ સ્ત્રીઓને પણ લઈને, લિંગને મસ્તક પર ઉઠાવી નગરના મધ્યમાં સ્થાપિત કર્યું।
Verse 52
स्तुवते देवदेवेशं त्रैलोक्याधिपतिं शिवम् । हर त्वयाहं निर्दग्धो यदि वध्योसि शंकर
તે દેવદેવેશ, ત્રૈલોક્યાધિપતિ શિવની સ્તુતિ કરતાં બોલ્યો— “હે હર! તારા દ્વારા હું દગ્ધ થયો છું; જો હું વಧ್ಯ હોઉં, હે શંકર, તો મને વધ કર।”
Verse 53
त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिंगं विनश्यतु । अर्चितं हि महादेव भक्त्या परमया सदा
હે મહાદેવ! તારા પ્રસાદથી મારું લિંગ વિનાશ પામે નહીં; હે મહાદેવ, આ તો સદા પરમ ભક્તિથી અર્ચિત રહ્યું છે।
Verse 54
त्वया यद्यपि वध्योहं मा मे लिंगं विनश्यतु । प्राप्यमेतन्महादेव त्वत्पादग्रहणं मम
ભલે તારા દ્વારા મારું વધ થાય, તો પણ મારું લિંગ વિનાશ પામે નહીં. હે મહાદેવ, મારી પ્રાપ્તિ એટલી જ— તારા ચરણોને પકડી રાખવું।
Verse 55
जन्मजन्म महादेव त्वत्पादनिरतो ह्यहम् । तोटकच्छंदसा देवं स्तुत्वा तु परमेश्वरम्
હે મહાદેવ! જન્મે જન્મે હું તમારા ચરણોમાં જ નિરત રહું છું. તોṭક છંદમાં પરમેશ્વર દેવની સ્તુતિ કરીને પણ હું તમારા પાદપદ્મોમાં જ સ્થિત રહું છું.
Verse 56
ओंशिवशंकरसर्वकराय नमो भवभीममहेशशिवाय नमः । कुसुमायुध देहविनाशकर त्रिपुरांतकरांधक चूर्णकर
ॐ શિવ—શંકર, સર્વકર્તાને નમસ્કાર; ભવ, ભીમ, મહેશ, શિવને નમઃ. કুসુમાયુધ (કામ) ના દેહનો વિનાશ કરનાર, ત્રિપુરાંતક, અંધકચૂર્ણક—તમને નમઃ.
Verse 57
प्रमदाप्रियकामविभक्त नमो हि नमः सुरसिद्धगणैर्नमितः । हयवानरसिंहगजेंद्रमुखैरति ह्रस्वसुदीर्घमुखैश्च गणैः
પ્રિય સુખો અને કામનાઓ વહેંચનારને વારંવાર નમઃ; દેવો અને સિદ્ધગણો દ્વારા નમિત તમને નમઃ. ઘોડા, વાનર, સિંહ અને ગજેન્દ્રમુખવાળા, તેમજ અતિ હ્રસ્વ અને અતિ દીર્ઘ મુખવાળા ગણો દ્વારા પણ તમને નમઃ.
Verse 58
उपलब्धुमशक्यतरैरसुरैर्व्यथितो न शरीरशतैर्बहुभिः । प्रणतो भगवन्बहुभक्तिमता चलचंद्र कलाधर देव नमः
હે ભગવન! અત્યંત દુર્જય અસુરો દ્વારા પીડિત અને અનેક શરીરશતોના કષ્ટથી વ્યથિત હોવા છતાં, હું બહુ ભક્તિથી તમને પ્રણામ કરું છું. ચલ ચંદ્રકલાધર દેવ, તમને નમઃ.
Verse 59
सहपुत्रकलत्रकलापधनैः सततं जय देहि अनुस्मरणम् । व्यथितोस्मि शरीरशतैर्बहुभिर्गमिताद्य महानरकस्य गतिः
પુત્રો, પત્ની, પરિજન અને ધન સાથે—હે જયમૂર્તિ! મને તમારું સતત અનુસ્મરણ આપો. હું અનેક શરીરશતોના કષ્ટથી વ્યથિત છું; આજે હું મહાનરકની ગતિમાં ધકેલાયો છું.
Verse 60
न निवर्तति यन्ममपापगतिः शुचिकर्म्मविशुद्धमपि त्यजति । अनुकंपति दिग्भ्रमति भ्रमति भ्रम एष कुबुद्धि निवारयति
મારી પાપ તરફની ગતિ પાછી વળતી નથી; તે શુચિ અને નિર્મળ કર્મને પણ ત્યજી દે છે. દિશાભ્રમિત થઈ કરુણાભાસ ધરાવી પણ તે ભ્રમમાં ફરતી રહે છે—આ એવો મોહ છે કે કુબુદ્ધિ તેને રોકી શકતી નથી.
Verse 61
यः पठेत्तोटकं दिव्यं प्रयतः शुचिमानसः । बाणस्यैव यथारुद्रस्तस्यैव वरदो भवेत्
જે સંયમી અને શુચિ-મનથી આ દિવ્ય તોટકનું પાઠ કરે છે, તેના માટે રુદ્ર બાણ માટે જેમ હતા તેમ પ્રસન્ન થઈ વરદાતા બને છે.
Verse 62
इमं स्तवं महादिव्यं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । प्रसन्नस्तु तदा तस्य स्वयं देवो महेश्वरः
આ મહાદિવ્ય સ્તવ સાંભળી દેવ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા; તે સમયે સ્વયં મહેશ્વર જ તેના પર કૃપાથી સંતોષ પામ્યા.
Verse 63
ईश्वर उवाच । न भेतव्यं त्वया वत्स सौवर्णे तिष्ठ दानव । पुत्रपौत्रसपत्नीनां भार्याभृत्यजनैः सह
ઈશ્વરે કહ્યું—“વત્સ, ભય ન કર. હે દાનવ, સૌવર્ણમાં જ રહેજે—પુત્ર-પૌત્રો, સપત્નીઓ તથા પત્ની, સેવકો અને પરિજનો સાથે.”
Verse 64
अद्यप्रभृति बाण त्वमवध्यस्त्रिदशैरपि । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन पांडव
“આજથી, હે બાણ, તું ત્રિદશો દ્વારા પણ અવધ્ય છે. હે પાંડવ, દેવદેવે તેને ફરી આ વર આપ્યો.”
Verse 65
अक्षयश्चाव्ययो लोके विचचार ह निर्भयः । ततो निवारयामास रुद्र सप्तशिखं तथा
અક્ષય, અવિનાશી અને અવ્યય, લોકમાં નિર્ભય થઈ વિચરતો રહ્યો. ત્યાર પછી રુદ્રે તેને રોક્યો; તેવી જ રીતે સપ્તશિખને પણ.
Verse 66
तृतीयं रक्षितं तस्य शंकरेण महात्मना । भ्रमते गगने नित्यं रुद्रतेजः प्रभावतः
તેનો તૃતીય ભાગ મહાત્મા શંકર દ્વારા રક્ષિત છે. રુદ્ર-તેજના પ્રભાવથી તે સદૈવ ગગનમાં ભ્રમણ કરે છે.
Verse 67
एवं तु त्रिपुरं दग्धं शंकरेण महात्मना । ज्वालामालाप्रदीप्तं तु पतितं धरणीतले
આ રીતે મહાત્મા શંકરે ત્રિપુરને દગ્ધ કર્યું. જ્વાલાઓની માળાઓથી પ્રદીપ્ત થઈ તે ધરણી પર પડી ગયું.
Verse 68
एकं निपातितं तस्य श्रीशैले त्रिपुरांतके । द्वितीयं पातितं तत्र पर्वतेऽमरकंटके
તેનો એક ભાગ ત્રિપુરાંતકના શ્રીશૈલ પર પડ્યો; બીજો ભાગ ત્યાં જ અમરકંટક પર્વત પર પડ્યો.
Verse 69
दग्धे तु त्रिपुरे राजन्रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता । ज्वलंतं पातितं तत्र तेन ज्वालेश्वरः स्मृतः
હે રાજન, ત્રિપુર દગ્ધ થતાં ત્યાં રુદ્રકોટિ પ્રતિષ્ઠિત થઈ. ત્યાં જ્વલંત લિંગ પડ્યું તેથી તે ‘જ્વાલેશ્વર’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 70
ऊर्ध्वेन प्रस्थिता तस्य दिव्या ज्वाला दिवं गता । हाहाकारस्तदा जातो सदेवासुरकिंनरान्
તેની દિવ્ય જ્વાળા ઊર્ધ્વ દિશામાં ઉઠી સ્વર્ગે પહોંચી. ત્યારે દેવો, અસુરો અને કિન્નરોમાં મહા હાહાકાર થયો.
Verse 71
तं शरं स्तंभयेद्रुद्रो माहेश्वरपुरोत्तमे । एवं व्रजेत यस्तस्मिन्पर्वतेऽमरकंटके
માહેશ્વરના પરમ ઉત્તમ નગરમાં રુદ્ર તે બાણને અટકાવશે. તેથી અમરકંટક નામના તે પર્વત તરફ જવું જોઈએ.
Verse 72
चतुर्द्दशभुवनानि सुभुक्त्वा पांडुनंदन । वर्षकोटिसहस्रं तु त्रिंशत्कोट्यस्तथा पराः
હે પાંડુનંદન! ચૌદ ભુવનોનો સુખપૂર્વક ભોગ કરીને તે ત્યાં હજાર કરોડ વર્ષો સુધી, અને પછી વધુ ત્રીસ કરોડ વર્ષો સુધી રહે છે.
Verse 73
ततो महीतलं प्राप्य राजा भवति धार्मिकः । पृथिव्यामेकच्छत्रेण भुंक्ते नास्त्यत्र संशयः
પછી પૃથ્વી પર આવી તે ધર્મિક રાજા બને છે. એકછત્ર રાજથી પૃથ્વીનું શાસન કરે છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 74
एष पुण्यो महाराज सर्वतोऽमरकंटकः । चंद्र सूर्योपरागेषु गच्छेद्योऽमरकंटकम्
હે મહારાજ! આ અમરકંટક સર્વ રીતે પુણ્યમય છે. ચંદ્રગ્રહણ અને સૂર્યગ્રહણના સમયે અમરકંટક જવું જોઈએ.
Verse 75
अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः । स्वर्गलोकमवाप्नोति दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम्
મનીષીઓ કહે છે કે આ અશ્વમેધ યજ્ઞના પુણ્યથી દસગણું છે. ત્યાં મહેશ્વરના દર્શનથી મનુષ્ય સ્વર્ગલોકને પામે છે.
Verse 76
संनिहत्या गमिष्यंति राहुग्रस्ते दिवाकरे । तदेव निखिलं पुण्यं पर्वतेऽमरकंटके
રાહુગ્રસ્ત સૂર્ય (ગ્રહણ) સમયે લોકો એકત્ર થઈ ત્યાં જાય છે. અમરકંટક પર્વતે એ જ અવસર સર્વ પુણ્યરૂપ બને છે.
Verse 77
पुंडरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । तत्र ज्वालेश्वरो नाम पर्वतेऽमरकंटके
મનુષ્ય પુન્ડરીક યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અમરકંટક પર્વતે ત્યાં ‘જ્વાલેશ્વર’ નામે શિવસ્થાન છે.
Verse 78
तत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । ज्वालेश्वरे महाराज यस्तु प्राणान्परित्यजेत्
ત્યાં સ્નાન કરીને જે મૃત્યુ પામે છે, તેઓ સ્વર્ગે જાય છે અને પુનર્જન્મ પામતા નથી. હે મહારાજ, જે જ્વાલેશ્વરે પ્રાણ ત્યાગે…
Verse 79
चंद्र सूर्योपरागे तु भक्त्यापि शृणु तत्फलम् । अमरा नाम देवास्ते पर्वतेऽमरकंटके
ચંદ્ર અને સૂર્યગ્રહણ વિષે ભક્તિપૂર્વક તેનું ફળ સાંભળો. અમરકંટક પર્વતે ‘અમરા’ નામના દેવગણ નિવાસ કરે છે.
Verse 80
रुद्रलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् । अमरेश्वरस्य देवस्य पर्वतस्य तटे जले
તે રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને મહાપ્રલય સુધી ત્યાં નિવાસ કરે છે. અમરેશ્વર દેવના પવિત્ર પર્વતકાંઠાના જળમાં જે આ વિધિ કરે છે, તેના વિષે આ કહેવાયું છે.
Verse 81
कोटिश ऋषिमुख्यास्ते तपस्तप्यंति सुव्रताः । समंताद्योजनं राजन्क्षेत्रं चामरकंटकम्
હે રાજન, ત્યાં ઉત્તમ વ્રતધારી ઋષિમુખ્યો કરોડો સંખ્યામાં તપશ્ચર્યા કરે છે. ચારે તરફ એક યોજન સુધી ‘આમરકંટક’ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર વિસ્તરેલું છે.
Verse 82
अकामो वा सकामो वा नर्मदायां शुभे जले । स्नात्वा मुच्येत पापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
નિષ્કામ હોય કે સકામ, જે નર્મદાના શુભ જળમાં સ્નાન કરે છે તે પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.