Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । आदिसर्गमहं तावत्कथयामि द्विजोत्तमाः । ज्ञायते येन भगवान्परमात्मा सनातनः

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, હવે હું આદિસર્ગનું વર્ણન કરું છું; જેને જાણવાથી સનાતન પરમાત્મા ભગવાન્ જાણી શકાય છે।

Verse 2

इति श्रीपाद्मेमहापुराणेस्वर्गखंडेद्वितीयोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મમહાપુરાણના સ્વર્ગખંડનો દ્વિતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 3

नित्यं निरंजनं शांतं निर्मलं नित्यनिर्मलम् । आनंदसागरंस्वच्छं यत्कांक्षंति मुमुक्षवः

તે નિત્ય, નિરંજન, શાંત, નિર્મળ—સદા નિર્મળ; આનંદનો સ્વચ્છ સાગર—મુમુક્ષુઓ જેને જ ઇચ્છે છે।

Verse 4

सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वादनंतमजमव्ययम् । अविनाशि सदास्वच्छमच्युतं व्यापकं महत्

તે સર્વજ્ઞ છે, કારણ કે તેનું સ્વરૂપ જ જ્ઞાન છે; અનંત, અજ, અવ્યય; અવિનાશી, સદા સ્વચ્છ-નિર્મળ; અચ્યુત, સર્વવ્યાપક, પરમ મહાન।

Verse 5

सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वा तं ज्ञानरूपकम् । आत्मलीनं विकारं च तत्स्रष्टुमुपचक्रमे

સર્જનકાળ આવી પહોંચ્યો ત્યારે, તે તત્ત્વને જ્ઞાનસ્વરૂપ જાણીને, અને આત્મામાં લીન રહેલા તે વિકારને સમજીને, તેણે તેની સૃષ્ટિ કરવાનો આરંભ કર્યો।

Verse 6

तस्मात्प्रधानमुद्भूतं ततश्चापि महानभूत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्

તે મૂળ કારણમાંથી પ્રધાન પ્રગટ થયું અને તેમાંથી મહત્તત્ત્વ (મહાન્) ઉત્પન્ન થયું. તે મહત્તત્ત્વ ત્રિવિધ છે—સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ।

Verse 7

प्रधानेनावृतो ह्येव त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

આ પ્રધાનથી આવૃત છે, જેમ બીજ તેની છાલથી ઢંકાયેલું હોય. તે પ્રધાનમાંથી અહંકાર ત્રિવિધ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે—વૈકારિક (સાત્ત્વિક), તૈજસ (રાજસ) અને ભૂતાદિ (તામસ)।

Verse 8

त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादजायत । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः

મહત્તત્ત્વમાંથી આ ત્રિવિધ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. જેમ મહત્તત્ત્વ પ્રધાનથી આવૃત છે, તેમ આ અહંકાર પણ મહત્તત્ત્વથી ઢંકાયેલો છે।

Verse 9

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्

પછી ભૂતાદિ (તામસ અહંકાર) વિકૃતિ પામી શબ્દ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન કરે છે; અને તે શબ્દ-તન્માત્રામાંથી શબ્દ-લક્ષણવાળું આકાશ સર્જે છે।

Verse 10

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः सममावृणोत् । शब्दमात्रं तथाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

ત્યારે ભૂતાદિએ શબ્દમાત્ર-સ્વરૂપ આકાશને સંપૂર્ણ રીતે આવરી લીધું; અને તે શબ્દમાત્ર-લક્ષણવાળા આકાશમાંથી સ્પર્શ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન કરી।

Verse 11

बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

ત્યારે વાયુ બળવાન થયો; તેનો ગુણ સ્પર્શ માનવામાં આવે છે. અને માત્ર શબ્દસ્વરૂપ આકાશ જાણે વાયુના કેવળ સ્પર્શથી આવૃત થઈ ગયું.

Verse 12

ततो वायुविकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

પછી વાયુ તત્ત્વ વિકૃત થઈ માત્ર રૂપ ઉત્પન્ન કર્યું. વાયુમાંથી જ્યોતિ પ્રગટે છે; એ જ રૂપ-ગુણ કહેવાય છે.

Verse 13

स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

સ્પર્શમાત્ર સ્વરૂપ વાયુએ રૂપમાત્રને આવૃત કર્યું. અને જ્યોતિરૂપ અગ્નિ પણ વિકૃત થઈ રસમાત્ર ગુણ ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 14

संभवंति ततोंभांसि रसमात्राणि तानि तु । रसमात्राणिचांभांसि रूपमात्रं समावृणोत्

તેથી જળ ઉત્પન્ન થયા, જે રસમાત્ર સ્વરૂપ હતા. અને એ રસમાત્ર જળ પણ રૂપમાત્ર તત્ત્વને આવૃત કરવા લાગ્યા.

Verse 15

विकुर्वाणानिचांभांसिगंधमात्रंससर्जिरे । तस्माज्जाता मही चेयं सर्वभूतगुणाधिका

જળ વિકૃત થતાં ગંધમાત્ર ગુણ પ્રગટ થયો. તેમાંથી આ પૃથ્વી જન્મી, જે સર્વ ભૂતગુણોથી વિશેષ સમૃદ્ધ છે.

Verse 16

ससंघातो यतस्तस्मात्तस्य गंधो गुणो मतः । तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रात्तेन तन्मात्रता स्मृता

આ સંઘાતરૂપ (સમૂહથી બનેલું) હોવાથી તેનો ગુણ ‘ગંધ’ માનવામાં આવે છે. અને દરેક સ્થાને પોતાના તન્માત્રમાંથી જ તન્માત્રતા (સૂક્ષ્મ-સ્વરૂપતા) સ્મરાય છે.

Verse 17

तन्मात्राण्यविशेषाणि विशेषाः क्रमशो पराः । भूततन्मात्रसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

તન્માત્રો અવિશેષ (અવિભક્ત) હોય છે; ત્યારબાદ ક્રમશઃ વિશેષ (ભેદયુક્ત) તત્ત્વો પ્રગટ થાય છે. ભૂત અને તન્માત્રોની આ સૃષ્ટિ તામસ અહંકારથી થાય છે.

Verse 18

कीर्तितस्तु समासेन मुनिवर्यास्तपोधनाः । तैजसानींद्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश

હે તપોધન મુનિવર્યઓ! સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું—સત્ત્વ (વૈકારિક) તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન દસ દેવતાઓ તૈજસ ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવો કહેવાય છે.

Verse 19

एकादशं मनश्चात्र कीर्तितं तत्त्वचिंतकैः । ज्ञानेंद्रियाणि पंचात्र पंचकर्मेंद्रियाणि च

તત્ત્વચિંતકોએ અહીં મનને અગિયારમું તત્ત્વ કહ્યું છે; અને અહીં પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો તથા પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો પણ છે.

Verse 20

तानि वक्ष्यामि तेषां च कर्माणि कुलपावनाः । श्रवणं त्वक्चक्षुर्जिह्वा नासिका चैव पंचमी

હે કુલપાવનોઃ હું તે (ઇન્દ્રિયો) અને તેમના કર્મો કહું છું—શ્રવણ, ત્વચા (સ્પર્શ), ચક્ષુ, જિહ્વા અને પાંચમી નાસિકા.

Verse 21

शब्दादिज्ञानसिद्ध्यर्थं बुद्धियुक्तानि पंच वै । पायूपस्थं हस्तपादौ कीर्तिता वाक्चपंचमी

શબ્દાદિ જ્ઞાનસિદ્ધિ માટે બુદ્ધિસંયુક્ત પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે—પાયુ, ઉપસ્થ, હાથ, પગ; અને વાણી પાંચમી તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 22

विसर्गानंदनादानगत्युक्तिकर्मतत्स्मृतम् । आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा

વિસર્ગ, આનંદ, ગ્રહણ, ગતિ અને ઉક્તિ—આ પંચવિધ કર્મ તરીકે સ્મૃત છે; તેમજ આકાશ, વાયુ, તેજ, જલ અને પૃથ્વી પણ જણાવાયા છે।

Verse 23

शब्दादिभिर्गुणैर्विप्राः संयुक्ता उत्तरोत्तरैः । नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना

હે વિપ્રો! ભૂતો શબ્દાદિ ગુણોથી યુક્ત છે અને ઉત્તરોત્તર ક્રમે વધુ ગુણો જોડાય છે. તેથી તેમની શક્તિઓ ભિન્ન અને તેઓ અલગ રહે છે; સંહતિ વિના સમગ્રતા થતી નથી।

Verse 24

नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागत्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परमथाश्रयात्

સંપૂર્ણપણે અલગ અને અસંમાગત રહીને તેઓ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી શકતા ન હતા. ત્યારબાદ પરસ્પર આશ્રય લઈને તેઓ એકત્ર થયા અને એકબીજા સાથે સંયોગ કર્યો।

Verse 25

एकसंघास्सलक्ष्याश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च प्रधानानुग्रहेण च

આ બધાં એક સંઘ બની, એક જ લક્ષણ ધરાવી, સંપૂર્ણ એકત્વને પામ્યાં—પુરુષના અધિષ્ઠાનથી અને પ્રધાનના અનુગ્રહથી પણ।

Verse 26

महदादयो विशेषांता अंडमुत्पादयंति ते । तत्क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत्सदा

મહત્ વગેરે તત્ત્વોથી લઈને વિશેષ તત્ત્વો સુધી તેઓ બ્રહ્માંડરૂપ અંડ ઉત્પન્ન કરે છે; અને તે ક્રમશઃ સદા જળ પરના બબ્બલાની જેમ વિસ્તરે છે।

Verse 27

भूतेभ्योंडं महाप्राज्ञा वृद्धं तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्

હે મહાપ્રાજ્ઞ! ભૂતોથી જ બ્રહ્માંડ-અંડ ઉત્પન્ન થયું, પૂર્ણ વિકસીને જળ પર શયનસ્થ રહ્યું; એ પ્રાકૃત લોક બ્રહ્મરૂપ વિષ્ણુનું અનુત્તમ ધામ છે।

Verse 28

तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ विष्णुर्विश्वेश्वरः प्रभुः । ब्रह्मरूपं समास्थाय स्वयमेव व्यवस्थितः

ત્યાં અવ્યક્ત સ્વરૂપવાળા વિશ્વેશ્વર પ્રભુ વિષ્ણુએ બ્રહ્મરૂપ ધારણ કરીને સ્વયં જ તે સ્થાને સ્થિર થયા।

Verse 29

स्वेदजांडमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्याभून्महदात्मनः

તે મહાત્માથી સ્વેદજ અંડો ઉત્પન્ન થયા; જરાયુમાંથી પર્વતો થયા અને ગર્ભોદકમાંથી સમુદ્રો પ્રગટ થયા।

Verse 30

साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नंडेभवत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

પર્વતો, દ્વીપો અને સમુદ્રો સહિત, તેમજ જ્યોતિર્મય લોકસમૂહ સહિત—તે બ્રહ્માંડમાં દેવ, અસુર અને માનવ સહિત આ સર્વ ઉત્પન્ન થયું।

Verse 31

अनादिनिधनस्यैव विष्णोर्नाभेः समुत्थितम् । यत्पद्मं तद्धैममंडमभूच्छ्रीकेशवेच्छया

અનાદિ-અનંત વિષ્ણુની નાભિમાંથી જે કમળ ઉત્પન્ન થયું, તે શ્રીકેશવની ઇચ્છાથી સુવર્ણમય મંડળ બની ગયું।

Verse 32

रजोगुणधरो देवः स्वयमेव हरिः परः । ब्रह्मरूपंसमास्थाय जगत्स्रष्टुं प्रवर्तते

પરમ હરિ સ્વયં રજોગુણ ધારણ કરીને બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરે છે અને જગતની સૃષ્ટિ કરવા પ્રવર્તે છે।

Verse 33

सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । नारसिंहादिरूपेण रुद्ररुपेण संहरेत्

સૃષ્ટિ કરીને તે યುಗે યುಗે, જ્યાં સુધી કલ્પચક્ર ચાલે છે, તેનું પાલન કરે છે; અને અંતે નરસિંહાદિ રૂપે તથા રુદ્રરૂપે તેનો સંહાર કરે છે।

Verse 34

सब्रह्मरूपं विसृजन्महात्मा जगत्समस्तं परिपातुमिच्छन् । रामादिरूपं स तु गृह्य याति बभूव रुद्रो जगदेतदत्तुम्

તે મહાત્મા બ્રહ્મારૂપ પ્રસરાવી, સમગ્ર જગતનું રક્ષણ કરવા ઇચ્છીને, રામાદિ રૂપ ધારણ કરે છે; અને આ જગતને ભસ્મ કરવા રુદ્ર પણ બને છે।