Adhyaya 42
The Greatness of Prayāga: Fruits of Pilgrimage, Remembrance, and Cow-Gift
આ અધ્યાયમાં પ્રયાગનું પરમ માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ગંગા–યમુના સંગમ પર જઈ સ્નાન કરવાથી પાપક્ષય થાય છે; દુઃખથી પીડિત લોકો પણ ત્યાં વસવા જાય તો તેમનો ધર્મલાભ નષ્ટ થતો નથી—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. સંગમમાં દેહત્યાગ કરનારાંના પરલોકફળો જણાવાયા છે—દિવ્ય વિમાનપ્રાપ્તિ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓમાં આનંદભોગ, અને પુણ્ય ક્ષીણ થયા પછી સમૃદ્ધ કુળોમાં પુનર્જન્મ. વિશેષ કરીને ‘સ્મરણ’નું મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે: માત્ર પ્રયાગનું સ્મરણ પણ તીર્થફળ આપે છે; મૃત્યુ સમયે પ્રયાગસ્મરણ કરનાર બ્રહ્મલોકને પામે છે. પછી દાનધર્મનો વિષય આવે છે, ખાસ કરીને સંગમ પર યોગ્ય બ્રાહ્મણને ગોદાન કરવાની વિધિ અને તેનું મહાફળ. ગોદાનથી સ્વર્ગમાં મહાન સન્માન, નરકથી રક્ષા, અને સર્વ દાનોમાં ગોદાન શ્રેષ્ઠ હોવાનું ઘોષિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । यं गत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન, પ્રયાગનું માહાત્મ્ય ફરી સાંભળો. ત્યાં જવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; તેમાં શંકા નથી.
Verse 2
आर्तानां च दरिद्राणां निश्चितव्यवसायिनाम् । स्थानं मुक्त्वा प्रयागं तु नाक्षयं तु कदाचन
આર્તો, દરિદ્રો અને દૃઢનિશ્ચયવાળા—પોતાનું સ્થાન છોડીને પ્રયાગ આવે તો તેમનો પુણ્યલાભ ક્યારેય ક્ષય પામતો નથી.
Verse 3
गंगायमुनमासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । दीप्तकांचनवर्णाभे विमाने सूर्यवर्चसि
જે ગંગા‑યમુનાને પ્રાપ્ત કરીને પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે દહકતા સુવર્ણવર્ણ સમ, સૂર્યતેજથી દીપ્ત દિવ્ય વિમાનને પામે છે।
Verse 4
गंधर्वाप्सरसां मध्ये स्वर्गे मोदति मानवः । ईप्सितांल्लभतेकामान्वदंति ऋषिपुंगवाः
સ્વર્ગમાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની વચ્ચે તે માનવ આનંદ કરે છે; ઋષિશ્રેષ્ઠો કહે છે કે તે ઇચ્છિત ભોગોને પામે છે।
Verse 5
सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः । वरांगना समाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणैः
સર્વ રત્નમય દિવ્ય પ્રાસાદોથી શોભિત, નાનાવિધ ધ્વજોથી ભરપૂર, અને શુભલક્ષણાવાળી વરાંગનાઓથી પરિપૂર્ણ થઈ તે વૈભવમાં રમે છે।
Verse 6
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । यावन्न स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते
ગીત અને વાદ્યોના નાદથી સુતો તે જાગે છે; જ્યાં સુધી તે પૂર્વજન્મ સ્મરે નહીં, ત્યાં સુધી સ્વર્ગમાં મહિમાવાન રહે છે।
Verse 7
तत्र स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्म्मा दिवश्च्युतः । हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले
ત્યાં સ્વર્ગથી પતિત થઈ—પુણ્ય ક્ષીણ થતાં અને દિવલોકથી ચ્યૂત થઈ—તે સુવર્ણ‑રત્નોથી પરિપૂર્ણ સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મે છે।
Verse 8
तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात्तत्र गच्छति । देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे
તે જ તીર્થનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી સ્મરણબળે જ ત્યાં પહોંચાય છે—પોતાના દેશમાં હોય, વનમાં હોય, વિદેશમાં હોય કે ઘરમાં હોય તોય.
Verse 9
प्रयागं स्मरमात्रोपि यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति वदंति ऋषिपुंगवाः
જે માત્ર પ્રયાગનું સ્મરણ કરીને પ્રાણ ત્યાગે, તે બ્રહ્મલોકને પામે છે—એવું ઋષિશ્રેષ્ઠો કહે છે.
Verse 10
सर्वकामफलावृत्ता मही यत्र हिरण्मयी । ऋषयो मुनयः सिद्धा यत्र लोके प्रगच्छति
જ્યાં ધરતી સ્વર્ણમય છે અને સર્વ કામનાઓના ફળોથી પરિપૂર્ણ છે—તે લોકમાં ઋષિ, મુનિ અને સિદ્ધજન વિહરે છે.
Verse 11
स्त्रीसहस्रा कुले रम्ये मंदाकिन्यास्तटे शुभे । मोदते ऋषिभिः सार्द्धं स्वकृतेनेह कर्मणा
મંદાકિનીના શુભ તટે, રમ્ય કુળમાં, હજારો સ્ત્રીઓથી પરિવૃત થઈ, તે ઋષિઓ સાથે આનંદ કરે છે—આ અહીં પોતે કરેલા કર્મનું ફળ છે.
Verse 12
सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जंबुद्वीपपतिर्भवेत्
સ્વર્ગમાં સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો તથા દેવતાઓ સ્વયં તેને પૂજે છે. પછી સ્વર્ગથી ચ્યૂત થઈ તે જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ બને છે.
Verse 13
ततः शुभानि कर्माणि चिंतयानः पुनः पुनः । गुणवान्वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः
અતએવ જે વારંવાર શુભ કર્મોનું ચિંતન કરે છે, તે આ લોકમાં જ ગુણવાન અને ધનસંપન્ન બને છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 14
कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः । गंगायमुनयोर्मध्ये यस्तु दानं प्रयच्छति
જે કર્મ, મન અને વાણીથી સત્ય-ધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ ગંગા-યમુના વચ્ચેના પ્રદેશમાં દાન આપે છે—
Verse 15
सुवर्णंमणिमुक्तां वा यदि धान्यं प्रतिग्रहम् । स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चनेऽपि वा
સુવર્ણ, મણિ-મુક્તા અથવા ધાન્ય—આમાંથી જે કંઈ દાનરૂપે સ્વીકારવામાં આવે, તે સ્વકાર્ય માટે હોય, પિતૃકાર્ય માટે હોય, કે દેવતાઓની અર્ચનામાં પણ હોય—
Verse 16
निष्फलं तस्य तत्तीर्थं यावत्तत्फलमश्नुते । एवं तीर्थेन गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च
જ્યાં સુધી તે તેનું ફળ ભોગવે નહીં, ત્યાં સુધી તે તીર્થ તેના માટે નિષ્ફળ રહે છે. એ જ રીતે તીર્થયાત્રાઓથી તથા અન્ય પુણ્ય-આયતનોમાંથી પણ પુણ્ય મેળવવું જોઈએ।
Verse 17
निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत् । कपिलां पाटलावर्णां प्रयागे यः प्रयच्छति
બધા પ્રસંગોમાં દ્વિજએ અપ્રમત્ત રહેવું જોઈએ. જે પ્રયાગમાં કપિલા, પાટલવર્ણ (ગુલાબી-લાલ) ગાયનું દાન કરે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે।
Verse 18
स्वर्णशृंगीं रौप्यखुरां चैलकंठीं पयस्विनीम् । प्रयागे श्रोत्रियं साधुं ग्राहयित्वा यथाविधि
પ્રયાગમાં યથાવિધિ શ્રોત્રિય, સાધુ અને ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણને સુવર્ણશૃંગ, રજતખુર અને વસ્ત્રબંધ કણ્ઠવાળી દુગ્ધવતી ગાય દાનરૂપે સ્વીકાર કરાવવી।
Verse 19
शुक्लांबरधरं शांतं धर्मज्ञं वेदपारगम् । सा गौस्तस्मै च दातव्या गंगायमुनसंगमे
શ્વેત વસ્ત્રધારી, શાંત, ધર્મજ્ઞ અને વેદપારંગત એવા પુરુષને ગંગા-યમુના સંગમે તે ગાય દાન આપવી જોઈએ।
Verse 20
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च । यावद्रोमाणि तस्या गोः संति गात्रेषु सत्तम
હે સત્તમ પુરુષ! તે ગાયના શરીરે જેટલા રોમ છે, તેટલાં જ મહાર্ঘ વસ્ત્રો અને વિવિધ રત્નો (ફળરૂપે) પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 21
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । यत्रासौ लभते जन्म सा गौस्तत्राभिजायते
એટલાં જ સહસ્ર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે; અને જ્યાં જ્યાં તેનો પુનર્જન્મ થાય છે, ત્યાં તે જ ગાય પણ જન્મે છે।
Verse 22
न च पश्यत्यसौ घोरं नरकं तेन कर्मणा । उत्तरान्स कुरून्प्राप्य मोदते कालमक्षयम्
તે કર્મના પ્રભાવથી તે ઘોર નરકને જોતો નથી; ઉત્તર કુરુદેશને પ્રાપ્ત કરીને અક્ષય કાળ સુધી આનંદ કરે છે।
Verse 23
गवां शतसहस्रेभ्यो दद्यादेकां पयस्विनीम् । पुत्रान्दारान्तथा भृत्यान्गौरेका प्रतितारयेत्
લાખો ગાયોમાંથી એક દૂધ આપતી ગાયનું દાન કરવું જોઈએ. એ એક ગાયના દાનથી પુત્રો, પત્ની અને સેવકો પણ તારણ પામે છે.
Verse 24
तस्मात्सर्वेषु दानेषु गोदानं तु विशिष्यते । दुर्गमे विषमे घोरे महापातकसंभवे । गौरेव रक्षां कुरुते तस्माद्देया द्विजातये
અતએવ સર્વ દાનોમાં ગોદાન વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે. દુર્ગમ, વિષમ અને ભયંકર પરિસ્થિતિમાં—મહાપાતક ઊભું થવાની શક્યતા હોય ત્યાં—ગાય જ રક્ષા કરે છે; તેથી દ્વિજાતિને ગાય દાન કરવી જોઈએ.
Verse 42
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડનો બેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.