Adhyaya 3
Qualities of the Five Great Elements; Description of Sudarśana-dvīpa and Mount Meru
ઋષિઓ સૂતને વિનંતી કરે છે કે નદીઓ, પર્વતો, જનપદો અને પૃથ્વીના વિસ્તારનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરો. તેના ઉત્તરરૂપે પ્રથમ તત્ત્વચિંતન સ્થાપિત થાય છે—પંચમહાભૂત જગતમાં વ્યાપક છે અને તેમના ગુણ ક્રમે જણાવાય છે: પૃથ્વી પાંચ ગુણોથી યુક્ત (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ), જળમાં ગંધનો અભાવ, અને પછી અગ્નિ, વાયુ તથા આકાશમાં ગુણો ક્રમશઃ ઘટે છે. જ્યારે સત્તાઓ પોતાના માર્ગને ન લાંઘે ત્યારે સમતા અને વ્યવસ્થા રહે છે; લાંઘવાથી વૈષમ્ય, દેહધારીઓમાં સંઘર્ષ અને જન્મ-મૃત્યુનો ક્રમ ચાલે છે. સૂત ચેતવે છે કે અચિંત્ય વિષયોને માત્ર તર્કથી નિશ્ચિત ન કરવાં. પછી ભૂગોળવર્ણન આવે છે—સુદર્શન-દ્વીપનું વર્તુળાકાર સ્વરૂપ, સમુદ્રો અને પર્વતસીમાઓ, પિપ્પલ વૃક્ષ તથા શશચિહ્નનો પ્રસંગ. મેરુને કેન્દ્ર માની વર્ષો, પર્વતો, દિવ્ય સમાજોની રચના અને ગંગાના અનેક પ્રવાહોમાં પ્રકટ થવાનું વર્ણન કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि सर्वशः । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः
ઋષિઓએ કહ્યું—નદીઓ અને પર્વતોનાં નામો સર્વ રીતે, તેમજ જનપદોનાં નામો, અને પૃથ્વી પર સ્થિત અન્ય સ્થાનો પણ અમને કહો।
Verse 2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्याः किल सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च सत्तम
હે પ્રમાણજ્ઞ, હે સત્તમ! સર્વ દિશાઓથી પૃથ્વીનું પ્રમાણ (વિસ્તાર) મને સંપૂર્ણ રીતે અને વિગતે કહો, તેમજ તેના વનોનું પણ યથાવત્ વર્ણન કરો।
Verse 3
सूत उवाच । पंचेमानि महाप्राज्ञ महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः
સૂત બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ! આ પંચ મહાભૂત સમૂહરૂપે જગતમાં સર્વત્ર સ્થિત છે; મનીષીઓ કહે છે કે ભૂતલલોકમાં જે કંઈ છે તેનું આ સામાન્ય આધાર છે।
Verse 4
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः
પૃથ્વી, જળ, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશ—આ બધામાં ગુણો ક્રમે ક્રમે વધતા જાય છે; છતાં તેમામાં પૃથ્વીને મુખ્ય ગણવામાં આવે છે।
Verse 5
शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च पंचमः । भूमेरेतेगुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ—આ પૃથ્વીના ગુણો કહેવાયા છે; તત્ત્વજ્ઞ ઋષિઓએ એમ જ નિરૂપિત કર્યું છે।
Verse 6
चत्वारोप्सुगुणा विप्रा गंधस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोथ गुणास्त्रयः
હે વિપ્રો! જળમાં ચાર ગુણ હોય છે; ત્યાં ગંધ નથી. અને તેજ (અગ્નિ)ના ગુણ—શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ છે।
Verse 7
शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च । एते पंच गुणा विप्रा महाभूतेषु पंचसु
વાયુમાં શબ્દ અને સ્પર્શ ગુણ છે, અને આકાશમાં માત્ર શબ્દ જ છે. હે વિપ્રો, પંચ મહાભૂતોમાં આ પંચ ગુણો સ્થિત છે.
Verse 8
वर्तंते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तंते साम्यं भवति वै तदा
સર્વ લોકોમાં જ્યાં ભૂતતત્ત્વો પ્રતિષ્ઠિત છે, ત્યાં તે પોતપોતાના નિયમથી વર્તે છે. જ્યારે તે પરસ્પર અતિક્રમણ નથી કરતા, ત્યારે જ સમ્યક્ સમતા થાય છે.
Verse 9
यदा तु विषमीभावमाविशंति परस्परम् । तदा देहैर्देहवंतो व्यतिरोहंति नान्यथा
પરંતુ જ્યારે તે પરસ્પર વિષમભાવમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે દેહધારી જીવો દેહ દ્વારા જ એકબીજા સાથે અથડાય છે; અન્ય પરિણામ નથી.
Verse 10
आनुपूर्व्या विनश्यंति जायंते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
તે ક્રમથી નાશ પામે છે અને ક્રમથી જ જન્મે છે. તે સર્વે અપરિમેય છે—આ જ તેમનું ઐશ્વર્યમય દિવ્ય સ્વરૂપ છે.
Verse 11
यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
જ્યાં જ્યાં પંચભૌતિક પદાર્થો ગતિમાં દેખાય છે, ત્યાં મનુષ્યો તર્ક દ્વારા તેમના માટે પ્રમાણોને પ્રગટ કરે છે.
Verse 12
अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः
જે ભાવો અચિંત્ય છે, તેમને માત્ર તર્કથી સિદ્ધ ન કરવાં જોઈએ. હે મુનિપુંગવો, હવે હું ‘સુદર્શન’ નામના દ્વીપનું વર્ણન કરું છું।
Verse 13
परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः
હે મહાભાગ, તે દ્વીપ પરિમંડળાકાર છે, ચક્રની જેમ સ્થિત છે; તે નદીના જળથી ઘેરાયેલો છે અને સમુદ્રસમાન વિશાળ પર્વતોથી પણ સીમિત છે।
Verse 14
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्
તે વિવિધ આકારના નગરો અને રમ્ય જનપદોથી યુક્ત હતો; પુષ્પ-ફળથી ભરેલા વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ, ધન-વૈભવ અને અન્ન-ધાન્યથી પરિપૂર્ણ હતો।
Verse 15
लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
તે સર્વ તરફથી લવણસમુદ્રથી ઘેરાયેલો હતો—જેમ માણસ દર્પણમાં પોતાનું મુખ જુએ છે।
Verse 16
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
આ રીતે ‘સુદર્શન’ દ્વીપ ચક્રમંડળની જેમ દેખાય છે. તેના એક ભાગમાં પવિત્ર પિપ્પળ વૃક્ષ છે અને બીજા ભાગમાં એક મહાન શશ (મોટો સસલો) છે।
Verse 17
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
સર્વ ઔષધિઓ એકત્ર કરીને અને સર્વ તરફથી પરિઘેરાયેલો રહી, જે કહ્યું છે તેમાંથી જ બાકીનું પણ સમજવું; હવે શેષ સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવે છે।
Verse 18
ऋषय ऊचुः । उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ઋષિઓએ કહ્યું—તમે બુદ્ધિપૂર્વક અને વિધિવત્ તેનું સંક્ષેપ કહ્યું છે. તમે સર્વ તત્ત્વોના જ્ઞાતા છો, હે સૂત! અમને તેનું વિસ્તૃત વર્ણન કહો।
Verse 19
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
હે શશચિહ્નધારી! જેટલો આ ભૂમિનો વિસ્તાર દેખાય છે, તેનું પ્રમાણ મને કહો; ત્યાર પછી પિપ્પલ (અશ્વત્થ) વૃક્ષ વિષે કહેશો।
Verse 20
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच । प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
આ રીતે પૂછતાં સૂતે કહ્યું—“હે મહાપ્રાજ્ઞો! પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલા છે આ છ રત્નસમાન પર્વતો.”
Verse 21
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
બન્ને બાજુ—પૂર્વ અને પશ્ચિમ—સમુદ્રો ઊંડા વિસ્તરેલા છે. (ત્યાં) હિમવાન, હિમકૂટ અને નિષધ—આ ઉત્તમ પર્વતો છે।
Verse 22
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः
શૃંગવાન નામનો એક પર્વત છે—તે નીલ વર્ણનો, વૈડૂર્યમણિમય; શ્વેત અને ચંદ્ર સમાન તેજવાળો, તથા સર્વ પ્રકારની ધાતુઓથી આવૃત છે।
Verse 23
एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः
હે વિપ્રો! આ જ તે પર્વતો છે, જેને સિદ્ધો અને ચારણો સેવિત કરે છે; તેમના વચ્ચેનું અંતર હજારો યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે।
Verse 24
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
ત્યાંના જનપદો અને દેશો પુણ્યમય છે—તે ખરેખર ઉત્તમ વર્ષો છે; તેમાં સર્વત્ર અનેક જાતિના પ્રાણીઓ વસે છે।
Verse 25
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते
આ જ ભારતવર્ષ છે; તેના પરે હૈમવતવર્ષ છે; અને હેમકૂટના પરે, એમ કહે છે, હરિવર્ષ છે।
Verse 26
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाभागा माल्यवान्नाम पर्वतः
નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તરમાં, પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલો, મહાભાગ્યશાળી માલ્યવાન નામનો પર્વત છે।
Verse 27
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गंधमादनः । परिमंडलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः
તે પછી માલ્યવત પર્વત અને ત્યારબાદ ગંધમાદન પર્વત છે. એ બંનેની વચ્ચે પરિમંડલાકાર સુવર્ણમય મેરુ પર્વત સ્થિત છે.
Verse 28
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः
તે સૂર્યના યુવાન તેજ સમાન પ્રકાશિત છે, ધુમ્રરહિત અગ્નિ જેવી કાંતિ ધરાવે છે. તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે.
Verse 29
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति
હે દ્વિજોત્તમો! તે નીચે તરફ પણ ચોર્યાસી યોજન સુધી વિસ્તરે છે; અને ઉપર, નીચે તથા તિર્યક દિશાઓમાં ફેલાઈ લોકોને આવરીને સ્થિત રહે છે.
Verse 30
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता द्विजाः । भद्राश्वः केतुमालश्च जंबूद्वीपश्च सत्तमाः
હે દ્વિજોએ! તેના પાર्श્વોમાં આ ચાર દ્વીપો સ્થિત છે—ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ અને જંબૂદ્વીપ; હે સત્તમો!
Verse 31
उत्तराश्चैव कुरुवः कृतपुण्य प्रतिश्रयाः । विहंगसुमुखो यस्तु सुपार्श्वस्यात्मजः किल
અને ઉત્તરકુરુઓ પણ સંચિત પુણ્યના આશ્રયસ્થાન છે. ત્યાં ‘વિહંગસુમુખ’ નામે એક છે એમ કહેવાય છે; તે નિશ્ચયે સુપાર્શ્વનો પુત્ર છે.
Verse 32
स वै विचिंतयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् । मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्
સુવર્ણવર્ણ કાગડાંને જોઈ તેણે વિચાર કર્યો—પક્ષીઓમાં પણ ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ હોય છે; જેમ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ મેરુ પર્વત પ્રધાનરૂપે તેજે છે।
Verse 33
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् । तमादित्योनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः
જે યોગ્ય ભેદ નથી કરતો, તેથી હું તેને ત્યજી દઉં છું. જ્યોતિઓમાં શ્રેષ્ઠ આદિત્ય (સૂર્ય) તેને સદા અનુસરે છે।
Verse 34
चंद्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः । स पर्वतो महाप्राज्ञा दिव्यपुष्पसमन्वितः
ચંદ્રમા નક્ષત્રો સહિત અને વાયુ પણ શુભ પ્રદક્ષિણા કરતાં પરિભ્રમણ કરે છે. હે મહાપ્રાજ્ઞ! તે પર્વત દિવ્ય પુષ્પોથી સમન્વિત છે।
Verse 35
भवनैरावृतैः सर्वैः र्जांबूनदमयैः शुभैः । तत्र देवगणा विप्रा गंधर्वासुरराक्षसाः
ચારેય તરફ શુભ જાંબૂનદ-સુવર્ણમય ભવનો વડે તે સ્થાન આવૃત હતું. ત્યાં, હે વિપ્રો, દેવગણો સાથે ગંધર્વ, અસુર અને રાક્ષસો હાજર હતા।
Verse 36
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडंति सर्वदा । तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः
અપ્સરાઓના ગણો સાથે જોડાઈ તેઓ તે પર્વત પર સદા ક્રીડા કરે છે. ત્યાં બ્રહ્મા, રુદ્ર અને દેવેશ્વર શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ છે।
Verse 37
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजंतेऽनेक दक्षिणैः । तुंबुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हाहा हूहूः
તેઓ સર્વે એકત્ર થઈ વિવિધ યજ્ઞો અનેક પ્રકારની દક્ષિણાઓ સાથે કરે છે—તુંબુરુ, નારદ, તેમજ વિશ્વાવસુ, હાહા અને હૂહૂ।
Verse 38
अभिगम्यामरश्रेष्ठं स्तुवंति विविधैः स्तवैः । सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः
અમરોમાં શ્રેષ્ઠ દેવને સમીપ જઈ મહાત્મા સપ્તર્ષિઓ તથા પ્રજાપતિ કશ્યપે વિવિધ સ્તવો દ્વારા તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 39
तत्र गच्छंति भद्रं वः सदा पर्वणि पर्वणि । तस्यैव मूर्द्धन्युशना काव्यो दैत्यैर्महीयते
તમારું કલ્યાણ થાઓ—તેઓ ત્યાં સદા પર્વે પર્વે જાય છે. એ જ શિખરે ઉશના કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય) દૈત્યો દ્વારા પૂજિત થાય છે।
Verse 40
तस्य हैमानि रत्नानि तस्यैते रत्नपर्वताः । तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते
તેનાં જ સુવર્ણમય રત્નો છે, તેની જ આ રત્નપર્વતો છે; તેથી ભગવાન કુબેર તે ધનનો ચોથો ભાગ ભોગવે છે।
Verse 41
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति । पर्वतस्यांतरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम्
પછી તે પોતાના ધનનો એક અંશ મનુષ્યોને અર્પે છે. પર્વતની અંદર એક દિવ્ય સ્થાન છે, જે સર્વ ઋતુના પુષ્પોથી શોભિત છે।
Verse 42
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुच्छ्रितम् । तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यभूतैः समावृतः
ત્યાં કર્ણિકાર વૃક્ષોનું રમ્ય વન હતું, શિલાઓના જાળ સમા ઊંચા શિખરો વચ્ચે તે ઊભરાતું હતું. ત્યાં સాక్షાત્ પશુપતિ શિવ દિવ્ય ભૂતગણોથી ઘેરાઈને વિરાજમાન હતા.
Verse 43
उमासहायोभगवान्रमते भूतभावनः । कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रदापादलंबिनीम्
ઉમાસહિત ભગવાન ભૂતભાવન આનંદથી રમે છે. તેઓ કર્ણિકાર પુષ્પોની માળા ધારણ કરે છે, જે તેમના પગ સુધી લટકે છે.
Verse 44
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः । तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः
તે ત્રિનેત્રોના તેજથી પ્રકાશિત હતા, જાણે ત્રણ ઉદિત સૂર્ય. ઉગ્ર તપથી સિદ્ધ થયેલા, સુવ્રતી અને સત્યવાદી સિદ્ધ ઋષિઓએ તેમને દર્શન કર્યા (અને નજીક ગયા).
Verse 45
पश्यंति नहि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः । तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा द्विजोत्तमाः
દુર્વૃત્ત લોકો તેમને નથી જોતા; દુષ્ટો માટે મહેશ્વરનું દર્શન અશક્ય છે. હે દ્વિજોત્તમો, તે પર્વતના શિખર પરથી ક્ષીરધારા વહે છે.
Verse 46
विश्वरूपात्परमिता भीमनिर्घातनिस्वना । पुण्यापुण्यतमैर्जुष्टा गंगा भागीरथी शुभा
શુભ ભાગીરથી ગંગા વિશ્વરૂપોમાં સર્વોત્તમ છે અને તેનો નાદ ભયંકર વજ્રઘાત સમો છે. પરમ પુણ્યવાન અને પરમ પાપી—બન્ને તેને સેવન કરે છે.
Verse 47
प्लवंती च प्रवेगेन ह्रदे चंद्रमसः शुभे । तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः
પછી તે મહાવેગે વહેતી શુભ ચંદ્રહ્રદમાં પ્રવેશી; તેના દ્વારા જ તે પુણ્ય હ્રદ ઉત્પન્ન થયો—સમુદ્ર સમાન વિશાળ।
Verse 48
तां धारयामास तदा दुर्द्धरां पर्वतैरपि । शतं वर्षसहस्राणि शिरसैव पिनाकधृक्
ત્યારે પિનાકધારી શિવે—જે પર્વતો માટે પણ દુર્ધર હતી—તેણે માત્ર પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરી એક લાખ વર્ષ સુધી ધારણ રાખી।
Verse 49
मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो द्विजोत्तमाः । जंबूखंडे तु तत्रैव महाजनपदो द्विजाः
હે દ્વિજોત્તમો, મેરુ પર્વતના પશ્ચિમ પાર्श્વે કેતુમાલ દેશ છે; અને એ જ સ્થળે જંબૂખંડમાં મહાજનપદ છે, હે બ્રાહ્મણો।
Verse 50
आयुर्दशसहस्राणि वर्षाणां तत्र सत्तमाः । सुवर्णवर्णाश्च नरा स्त्रियश्चाप्सरसां समाः
હે સત્તમો, ત્યાં આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષનું હોય છે; પુરુષો સુવર્ણવર્ણના અને સ્ત્રીઓ અપ્સરાઓ સમાન હોય છે।
Verse 51
अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः । जायंते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः
ત્યાં મનુષ્યો રોગરહિત, શોકરહિત અને સદા પ્રસન્નચિત્ત જન્મે છે; તેમની કાંતિ સારી રીતે તપાવેલા શુદ્ધ સોનાની સમાન હોય છે।
Verse 52
गंधमादनशृंगेषु कुबेरः सह राक्षसैः । संवृतोप्सरसां संघैर्मोदते गुह्यकाधिपः
ગંધમાદનના શિખરો પર ગુહ્યકોના અધિપતિ કુબેર રાક્ષસો સાથે અને અપ્સરાઓના સમૂહોથી ઘેરાઈ આનંદથી વિહાર કરે છે।
Verse 53
गंधमादनपार्श्वे तु परे विगतपातकाः । एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः
પરંતુ ગંધમાદનના પરપારના ભાગમાં પાપમુક્ત જન વસે છે; તેમની પરમ આયુષ્ય અગિયાર હજાર વર્ષ છે।
Verse 54
तत्र कृष्णा नरा विप्रास्तेजोयुक्ता महाबलाः । स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः
ત્યાં કૃષ્ણવર્ણ બ્રાહ્મણ પુરુષો તેજસ્વી અને મહાબળવાન હતા; અને સ્ત્રીઓ ઉત્પલપત્રસમાન કાંતિ ધરાવતી, સર્વે અતિ મનોહર હતી।
Verse 55
नीलोत्पलधरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं वरम् । वर्षमैरावतं विप्रा नानाजनपदावृतम्
હે વિપ્રો! ઐરાવત-વર્ષ નીલ ઉત્પલોથી શોભિત, શ્વેત પ્રભાથી દીપ્ત અને તે શ્વેતતાથી પણ શ્રેષ્ઠ સ્વર્ણિમ તેજવાળું છે; તે અનેક જનપદોથી આવૃત છે।
Verse 56
धनुखंडेः महाभागा द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । इलावृत्तं मध्यगं तु पंचवर्षाणि चैव हि
હે મહાભાગો! ધનુખંડમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર એમ બે વર્ષ છે; અને મધ્યસ્થ ઇલાવૃત્ત પાંચ વર્ષોથી યુક્ત કહેવાય છે।
Verse 57
उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः । आयुः प्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः
આના પછીના દરેક પ્રદેશમાં ભૂમિ ગુણોથી ઉત્તરોત્તર વધુ ઉત્તમ બને છે—આયુષ્ય, યોગ્ય પ્રમાણ (દેહબળ) અને આરોગ્ય વધે છે; તેમજ ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિ થાય છે।
Verse 58
समन्वितानि भूतानि तेषु सर्वेषु सत्तमाः । एवमेषा महाभागाः पर्वतैः पृथिवी चिता
તે બધામાં સર્વ ભૂતોને એકત્રિત કરવામાં આવ્યા; અને તેમાં શ્રેષ્ઠતમ પણ હાજર હતા। આ રીતે, હે મહાભાગ્યો, આ પૃથ્વી પર્વતોથી જાણે ઢગલા જેવી ગોઠવાઈ ગઈ।
Verse 59
हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः । तत्र वैश्रवणो देवो गुह्यकैः सह मोदते
હેમકૂટ તરીકે પ્રસિદ્ધ કૈલાસ નામનો અતિ મહાન પર્વત છે। ત્યાં દેવ વૈશ્રવણ (કુબેર) ગુહ્યકો સાથે આનંદ કરે છે।
Verse 60
अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति । हिरण्यशृंगः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः
કૈલાસના ઉત્તરે, મૈનાક પર્વતની દિશામાં, હિરણ્યશૃંગ નામનો અતિ મહાન પર્વત છે—દિવ્ય અને મણિમય ગિરિ।
Verse 61
तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभ्रं कांचनवालुकम् । रम्यं विष्णुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः
તેના બાજુમાં વિશાળ, દિવ્ય, શ્વેત સુવર્ણ-રેતીથી યુક્ત રમણીય સ્થાન છે—‘વિષ્ણુસર’ નામનું સરોવર—જ્યાં રાજા ભગીરથે તપ કર્યું હતું।
Verse 62
दृष्ट्वा भागीरथीं गंगामुवास बहुलाः समाः । यूपा मणिमयास्तत्र क्षेत्राश्चापि हिरण्मयाः
ભાગીરથી ગંગાનું દર્શન કરીને તે ત્યાં અનેક વર્ષો સુધી નિવાસ કર્યો. ત્યાં યજ્ઞના યૂપ મણિમય હતા અને પવિત્ર ક્ષેત્રો પણ સુવર્ણમય હતાં.
Verse 63
तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः । स्रष्टा भूतिपतिर्यत्र सर्वलोकैः सनातनः
ત્યાં ઉપાસના કરીને સહસ્રાક્ષ, મહાયશસ્વી ઇન્દ્રે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. ત્યાં જ સનાતન સ્રષ્ટા—ભૂતિપતિ અને સર્વલોકાધિપતિ—વિરાજે છે.
Verse 64
उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतः समंततः । नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पंचमः
જ્યાં તીક્ષ્ણ તેજવાળા ભગવાન સર્વત્ર ભૂતગણોથી પરિભ્રમિત થઈ ઉપાસ્ય છે. ત્યાં નર-નારાયણ, બ્રહ્મા, મનુ અને પાંચમા સ્થાણુ (શિવ) છે.
Verse 65
तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता । ब्रह्मलोकादपाक्रांता सप्तधा प्रतिपद्यते
ત્યાં જ દિવ્ય ત્રિપથગા (ગંગા) સર્વપ્રથમ પ્રતિષ્ઠિત થઈ. બ્રહ્મલોકથી અવતરિત થઈ તે સાત ધારાઓમાં પ્રગટ થાય છે.
Verse 66
वटोदका सा नलिनी पार्वती च सरस्वती । जंबूनदी च सीता च गंगा सिंधुश्च सप्तमी
આ (સપ્તધારા) છે—વટોદકા, નલિની, પાર્વતી, સરસ્વતી, જંબૂનદી, સીતા, ગંગા અને સાતમી સિંધુ.
Verse 67
अचिंत्या दिव्यसंज्ञा सा प्रभावैश्च समन्विता । उपास्यते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये
તે અચિંત્ય છે, દિવ્ય સંજ્ઞાથી પ્રસિદ્ધ અને અદ્ભુત પ્રભાવોથી યુક્ત છે; જ્યાં સહસ્ર યુગોની પૂર્ણતા સુધી સત્રયજ્ઞ ભક્તિપૂર્વક ઉપાસિત રહે છે.
Verse 68
दृश्यादृश्या च भवति तत्रतत्र सरस्वती । एता दिव्याः सप्तगंगास्त्रिषुलोकेषु विश्रुताः
ત્યાં ત્યાં સરસ્વતી ક્યારેક દૃશ્ય અને ક્યારેક અદૃશ્ય બને છે. આ દિવ્ય ‘સપ્તગંગા’ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 69
रक्षांसि वै हिमवती हेमकूटे च गुह्यकाः । सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम्
હિમવત પર રાક્ષસોનો નિવાસ છે અને હેમકૂટ પર ગુહ્યકો રહે છે; નિષધમાં સર્પો અને નાગો છે; અને ગોકર્ણ તપસ્યાનું પવિત્ર તપોવન છે.
Verse 70
देवासुराणां सर्वेषां श्वेतः पर्वतमुच्यते । गंधर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मर्षयस्तथा
બધા દેવો અને અસુરો માટે ‘શ્વેત પર્વત’ (આસનસ્થાન) કહેવાય છે. નિષધમાં ગંધર્વો નિત્ય વસે છે અને ‘નીલ’ પર્વત પર તેમ જ બ્રહ્મર્ષિઓ વસે છે.
Verse 71
शृंगवांस्तु महाभागा देवानां प्रतिसंचरः । इत्येतानि महाभागाः सप्तवर्षाणि भागशः
હે મહાભાગો! શૃંગવાન દેવતાઓના સંચારનો પ્રદેશ છે. આ રીતે, હે પુણ્યશાળીઓ, ભાગભાગે વિભક્ત એવા આ સાત વર્ષ (સપ્તવર્ષ) છે.
Verse 72
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमंति ध्रुवाणि च । तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते देवमानुषा
ભૂતો પોતાના-પોતાના સ્થાને સુસ્થાપિત થાય છે; કેટલાક ગતિમાન છે અને કેટલાક ધ્રુવ (સ્થિર) છે. તેમની સમૃદ્ધિ અનેક પ્રકારની દેવોમાં અને મનુષ્યોમાં પણ દેખાય છે.
Verse 73
अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धे या तु विभूषिता । यां तु पृच्छथ मां विप्रा दिव्यमेनां शशाकृतिम्
વિભૂષિત એવી શ્રદ્ધાનું પરિમાણ ગણવું અશક્ય છે. હે વિપ્રો, તમે મને ચંદ્રસમાન આકારવાળી તે દિવ્ય સત્તા વિષે પૂછો છો.
Verse 74
पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे । कर्णे तु नागद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च
શશ (ખરગોશચિહ્ન)ના બંને પાર्श્વે બે વર્ષ કહ્યાં છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર. અને તેના કાનમાં નાગદ્વીપ તથા કાશ્યપદ્વીપ પણ છે.
Verse 75
कर्णद्वीपशिलो विप्राः श्रीमान्मलयपर्वतः । एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशिसंस्थितम्
હે વિપ્રો, કર્ણદ્વીપની શિલામય ઊંચાઈ શ્રીમાન મલયપર્વત છે. આ દ્વીપનું બીજું લક્ષણ છે, જે ચંદ્રસ્થિતિ સમાન દેખાય છે.