Adhyaya 21

Verse 1

नारद उवाच । ततो गच्छेत राजेंद्र विहगेश्वरमुत्तमम् । दर्शनात्तस्यराजेंद्र मुच्यते सर्वपातकैः

નારદે કહ્યું—પછી, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ વિહગેશ્વર પાસે જવું જોઈએ. હે રાજેન્દ્ર, તેમના દર્શનમાત્રથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે.

Verse 2

ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदेश्वरमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोके महीयते

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ નર્મદેશ્વર તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી, હે રાજન, મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે.

Verse 3

अश्वतीर्थं ततो गच्छेत्स्नानं तत्र समाचरेत् । सुभगो दर्शनीयश्च भोगवान्जायते नरः

પછી અશ્વતીર્થમાં જઈ ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ. તેથી મનુષ્ય સૌભાગ્યવાન, દર્શનીય અને ભોગસમ્પન્ન બની જન્મે છે.

Verse 4

पितामहं ततो गच्छेद्ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पितृपिंडं तु दापयेत्

પછી પિતામહ તીર્થમાં જવું જોઈએ, જે પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ રચ્યું હતું. ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને પિંડદાન કરવું જોઈએ.

Verse 5

तिलदर्भविमिश्रं तु उदकं तु प्रदापयेत् । तस्य तीर्थप्रभावेण सर्वं भवति चाक्षयम्

તલ અને દર્ભથી મિશ્રિત જળ અર્પણ કરવું જોઈએ. તે તીર્થના પ્રભાવથી અર્પિત સર્વે વસ્તુ અક્ષય બને છે.

Verse 6

सावित्री तीर्थमासाद्य यस्तु स्नानं समाचरेत् । विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते

જે સાવિત્રી તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોને દૂર કરીને બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે.

Verse 7

मनोहरं च तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्पितृलोके महीयते

અને ત્યાં જ એક મનોહર, પરમ શોભાયમાન તીર્થ છે. હે રાજન્, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પિતૃલોકમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 8

ततो गच्छेत राजेंद्र मानसं तीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्रुद्रलोके महीयते

પછી, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ ‘માનસ-તીર્થ’ તરફ જવું જોઈએ. હે રાજન્, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય રુદ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 9

ततो गच्छेत राजेंद्र क्रतुतीर्थमनुत्तमम् । विख्यातं सर्वलोकेषु सर्वपापप्रणाशनम्

પછી, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ ‘ક્રતુ-તીર્થ’ તરફ જવું જોઈએ. તે સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 10

यान्यान्प्रार्थयते कामान्पशुपुत्रधनानि च । प्राप्नुयात्तानि सर्वाणि तत्र स्नात्वा नराधिप

હે નરાધિપ, મનુષ્ય જે જે કામનાઓ—પશુ, પુત્ર, ધન વગેરે—પ્રાર્થના કરે છે, ત્યાં સ્નાન કરીને તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 11

ततो गच्छेत राजेंद्र त्रिदशद्योति विश्रुतम् । तत्र ता ऋषिकन्यास्तु तपस्तप्यंति सुव्रताः

પછી, હે રાજેન્દ્ર, ‘ત્રિદશદ્યોતિ’ નામે વિખ્યાત સ્થાને જવું જોઈએ. ત્યાં સુવ્રતા ઋષિકન્યાઓ તપશ્ચર્યા કરે છે.

Verse 12

भर्त्ता भवतु सर्वासामीश्वरः प्रभुरव्ययः । प्रीतस्तेषां महादेवश्चंडरूपधरो हरः

અવ્યય પ્રભુ, જે સર્વનો સ્વામી અને રક્ષક છે, તે જ તેમનો પતિ થાઓ. તેમ પર પ્રસન્ન થઈ ચંડરૂપધારી મહાદેવ હર એવું જ કરે.

Verse 13

विकृतानन बीभत्सस्तच्च तीर्थमुपागतः । तत्र कन्या महाराज वराय परमेश्वरः

વિકૃત મુખ અને ભયાનક સ્થિતિમાં તે તે તીર્થમાં આવ્યો. ત્યાં, હે મહારાજ, પરમેશ્વરના વિવાહ માટે એક કન્યા હાજર હતી.

Verse 14

कन्याऋद्धिं च यः सेवेत्कन्यादानं प्रयच्छति । तीर्थं तत्र महाराज दशकन्येति विश्रुतम्

જે ‘કન્યાઋદ્ધિ’નું અનુષ્ઠાન કરે અને કન્યાદાન આપે—ત્યાં, હે મહારાજ, તે તીર્થ ‘દશકન્યા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 15

तत्र स्नात्वार्च्चयेद्देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो गच्छेत राजेंद्र स्वर्गबिंदुरिति श्रुतम्

ત્યાં સ્નાન કરીને દેવનું પૂજન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. પછી, હે રાજેન્દ્ર, ‘સ્વર્ગબિંદુ’ તરીકે શ્રુત એવા સ્થાને જવું જોઈએ.

Verse 16

तत्र स्नात्वा नरो राजन्दुर्गतिं च न पश्यति । अप्सरेशं ततो गच्छेत्स्नानं तत्र समाचरेत्

હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય દુર્ગતિને નથી જોતો. પછી ત્યાંથી ‘અપ્સરેશ’ પાસે જઈ ત્યાં પણ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું.

Verse 17

क्रीडते नागलोकस्थोऽप्सरोभिः सह मोदते । ततो गच्छेत राजेंद्र नरकं तीर्थमुत्तमम्

નાગલોકમાં નિવાસ કરીને તે અપ્સરાઓ સાથે ક્રીડા કરે છે અને આનંદ માણે છે. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તેને ‘નરક’ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ.

Verse 18

तत्र स्नात्वार्च्चयेद्देवं नरकं च न गच्छति । भारभूतं ततो गच्छेदुपवासपरायणः

ત્યાં સ્નાન કરીને દેવની આરાધના કરે તો તે નરકમાં જતો નથી. પછી ઉપવાસપરાયણ બની ત્યાંથી ‘ભારભૂત’ તીર્થે જવું જોઈએ.

Verse 19

एतत्तीर्थं समासाद्य अवतारं तु शांभवम् । अर्चयित्वा विरूपाक्षं रुद्रलोके महीयते

આ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને શાંભવ અવતારનું દર્શન કરી જે વિરূপાક્ષની પૂજા કરે છે, તે રુદ્રલોકમાં માન પામે છે.

Verse 20

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा भारभूते महात्मनः । यत्रतत्र मृतस्यापि ध्रुवं गाणेश्वरी गतिः

તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને—મહાત્માના પુણ્યથી ‘ભારભૂત’ મહિમાવંત બનેલા ત્યાં—મનુષ્ય જ્યાં ક્યાંય મરે તોય નિશ્ચિત રીતે ગણેશ્વર-ગતિને પામે છે.

Verse 21

कार्तिकस्य तु मासस्य अर्चयित्वा महेश्वरम् । अश्वमेधाच्छतगुणं प्रवदंति मनीषिणः

કાર્તિક માસમાં મહેશ્વરની પૂજા કરવાથી, મનીષીઓ કહે છે કે તેનું પુણ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞથી સોગણું થાય છે.

Verse 22

दीपकानां शतं कृत्वा घृतपूर्णं तु दापयेत् । विमानैः सूर्यसंकाशैर्व्रजते यत्र शंकरः

જે સો દીવડા ગોઠવી ઘીથી પરિપૂર્ણ કરીને અર્પણ કરાવે છે, તે સૂર્યપ્રભ વિમાનોમાં ચઢી શંકર (શિવ) નિવાસ કરે તે લોકમાં જાય છે।

Verse 23

वृषभं यः प्रयच्छेत शंखकुंदेंदु संनिभम् । वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति

જે શંખ, કુંદ અને ચંદ્ર સમાન શ્વેત વૃષભ દાન કરે છે, તે વૃષભયુક્ત રથમાં આરુઢ થઈ રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 24

चरुमेकं तु यो दद्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । पायसं मधुसंयुक्तं भक्ष्याणि विविधानि च

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં એક ચરુ અર્પણ કરે છે, તેમજ મધુયુક્ત પાયસ અને વિવિધ ભક્ષ્યો પણ નિવેદન કરે છે।

Verse 25

यथाशक्त्यनुराजेंद्र भोजयेत्सहदक्षिणम् । तस्यतीर्थप्रभावेण सर्वं कोटिगुणं भवेत्

હે રાજેન્દ્ર! યથાશક્તિ યોગ્યજનને દક્ષિણાસહ ભોજન કરાવવું જોઈએ; તે તીર્થના પ્રભાવથી સર્વે પુણ્ય કરોડગણું થાય છે।

Verse 26

नर्मदाया जलं सिक्त्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम् । दुर्गतिं च न पंश्यंति तस्य तीर्थप्रभावतः

નર્મદાના જળથી (લિંગને) સિંચન કરીને વૃષધ્વજ (શિવ)ની અર્ચના કરવાથી, તે તીર્થના પ્રભાવથી તેઓ દુર્ગતિને નથી જોતા।

Verse 27

एतत्तीर्थं समासाद्य यस्तुप्राणान्परित्यजेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा व्रजते यत्र शंकरः

જે આ તીર્થને પામી ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ શંકર (શિવ) જ્યાં નિવાસ કરે છે તે લોકને પામે છે.

Verse 28

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । हंसयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં જળપ્રવેશ કરે છે, તે હંસયુક્ત વિમાન દ્વારા રુદ્રલોકને જાય છે.

Verse 29

यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च हिमवांश्च महोदधिः । गंगाद्याः सरितो यावत्तावत्स्वर्गे महीयते

જ્યાં સુધી ચંદ્ર-સૂર્ય, હિમવાન અને મહાસાગર, તથા ગંગા આદિ નદીઓ રહે—ત્યાં સુધી તે સ્વર્ગમાં મહિમાવંત ગણાય છે.

Verse 30

अनाशनं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । गर्भवासे तु राजेंद्र न पुनर्जायते नरः

હે નરાધિપ, હે રાજેન્દ્ર! જે તે તીર્થમાં અનશન (ઉપવાસ) કરે છે, તે ફરી ગર્ભવાસ માટે પુનર્જન્મ લેતો નથી.

Verse 31

ततो गच्छेत राजेंद्र अटवीतीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्निंद्रस्यार्द्धासनंलभेत्

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! ઉત્તમ અટવી-તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી, હે રાજન, મનુષ્ય ઇન્દ્રના આસનનો અર્ધભાગ પામે છે.

Verse 32

शृंगतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम् । तत्रापि स्नातमात्रस्य ध्रुवं गाणेश्वरी गतिः

ત્યારબાદ સર્વપાપનાશક શ્રૃંગતીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી પણ નિશ્ચિતપણે ગાણેશ્વરોની કલ્યાણમય ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

एरंडीनर्मदायाश्च संगमं लोकविश्रुतम् । तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

એરંડી અને નર્મદાનો સંગમ લોકવિખ્યાત છે. ત્યાં મહાપુણ્યદાયક તીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

Verse 34

उपवासपरो भूत्वा नित्यं ब्रह्मपरायणः । तत्र स्नात्वा तु राजेंद्र मुच्यते ब्रह्महत्यया

ઉપવાસમાં તત્પર રહી અને નિત્ય બ્રહ્મપરાયણ બની, હે રાજેન્દ્ર, ત્યાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 35

ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् । जमदग्निरिति ख्यातं सिद्धो यत्र जनार्दनः

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, નર્મદા અને સમુદ્રના સંગમસ્થાને જવું જોઈએ, જે ‘જમદગ્નિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; જ્યાં જનાર્દન સિદ્ધરૂપે વિરાજે છે.

Verse 36

यत्रेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैरिंद्रो देवाधिपोभवत् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नर्मदोदधिसंगमे

હે રાજન, જ્યાં અનેક યજ્ઞો કરીને ઇન્દ્ર દેવાધિપતિ બન્યા, તે જ નર્મદા-સમુદ્ર સંગમમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 37

त्रिगुणस्याश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः । पश्चिमोदधिसायुज्यं मुक्तिद्वारविघाटनम्

માનવ ત્રિગુણ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે—પશ્ચિમ સમુદ્ર સાથે સાયુજ્ય અને મોક્ષદ્વારનું ઉદ્ઘાટન।

Verse 38

तत्र देवाः सगंधर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । आराधयंति देवेशं त्रिसंध्यं विमलेश्वरम्

ત્યાં દેવો ગંધર્વો સહિત, તેમજ ઋષિ, સિદ્ધ અને ચારણ—દિવસની ત્રિસંધ્યાએ દેવેશ વિમલેશ્વરની આરાધના કરે છે।

Verse 39

सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते । विमलेश्वरपरं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

સર્વ પાપોથી શુદ્ધ આત્મા રુદ્રલોકમાં માન પામે છે; વિમલેશ્વરથી પરમ તીર્થ ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે।

Verse 40

तत्रोपवासं कृत्वा ये पश्यंति विमलेश्वरम् । सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं व्रजंति ते

જે ત્યાં ઉપવાસ કરીને વિમલેશ્વરના દર્શન કરે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 41

ततो गच्छेत राजेंद्र केशिनीतीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नुपवासपरायणः

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ કેશિની તીર્થને જવું જોઈએ; ત્યાં સ્નાન કરીને, હે રાજન, મનુષ્ય ઉપવાસમાં પરાયણ રહે।

Verse 42

उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः । तत्र तीर्थप्रभावेण मुच्यते ब्रह्महत्यया

એક રાત ઉપવાસ કરીને, નિયમિત અને નિયત આહારવાળો સાધક, ત્યાં તે તીર્થના પ્રભાવથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 43

सर्वतीर्थाभिषेकं च यः पश्येत्सागरेश्वरम् । योजनाभ्यंतरे तिष्ठेदावर्ते संस्थितः शिवः

જે ‘સર્વતીર્થ-અભિષેક’ સમયે સાગરેશ્વરનું દર્શન કરે, તેના એક યોજનાની અંદર તે પવિત્ર આવર્તમાં સ્વયં શિવ નિવાસ કરે છે।

Verse 44

तं दृष्ट्वा सर्वतीर्थानि दृष्टानि स्युर्न संशयः । सर्वपापविनिर्मुक्तो यत्र रुद्र सः गच्छति

તેમનું દર્શન કરતાં જ સર્વ તીર્થોના દર્શન થયાં સમાન થાય—એમાં શંકા નથી। સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે જ્યાં રુદ્ર (શિવ) છે ત્યાં જ જાય છે।

Verse 45

नर्मदासंगमं यावद्यावच्चामरकंटकम् । तत्रांतरे महाराजन्तीर्थकोट्योदकस्थिताः

નર્મદાના સંગમથી લઈને આમરકંટક સુધી, હે મહારાજ, તે સમગ્ર અંતરમાં જળમાં સ્થિત કરોડો તીર્થો વિદ્યમાન છે।

Verse 46

तीर्थात्तीर्थाटनं चर्या ऋषिकोटिनिषेविता । अग्निहोत्रैश्च दिव्यांशैः सर्वैर्ज्ञानपरायणैः

તીર્થથી તીર્થ સુધી પરિભ્રમણરૂપ આચરણ, જેને કરોડો ઋષિઓએ સેવ્યું છે, તથા અગ્નિહોત્ર અને અન્ય સર્વ દિવ્ય અનુષ્ઠાનો—જ્ઞાનપરાયણોને ખરેખર ફળદાયી છે।

Verse 47

सेवितास्तेन राजेंद्र ईप्सितार्थप्रदायिकाः । यश्चेदं वै पठेन्नित्यं शृणुयाद्वापि भक्तितः

હે રાજેન્દ્ર! આ રીતે સેવિત થતાં તેઓ ઇચ્છિત અર્થ (ફળ) આપનારાં બને છે. જે આને નિત્ય પાઠ કરે અથવા ભક્તિથી સાંભળે, તે પણ ફળ પામે છે.

Verse 48

तं तु तीर्थानि सर्वाणि अभिषिंचंति पांडव । नर्मदा च सदा प्रीता भवेद्वै नात्र संशयः

હે પાંડવ! સર્વ તીર્થો તેને અભિષેક કરે છે; અને નર્મદા નદી પણ સદા તેના પર પ્રસન્ન રહે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 49

प्रीतस्तस्य भवेद्रुद्रो मार्कंडेयो महामुनिः । वंध्या च लभते पुत्रान्दुर्भगा सुभगाभवेत्

તેના પર રુદ્ર પ્રસન્ન થાય છે અને મહામુનિ માર્કંડેય પણ અનુકૂળ થાય છે. વંધ્યા સ્ત્રી પુત્રો પામે છે અને દુર્ભાગ્યા સుభાગ્યા બને છે.

Verse 50

कुमारीं लभते भर्त्ता यच्च यो वाञ्छते फलम् । तदेव लभते सर्वं नात्र कार्या विचारणा

પતિને કુમારી (વધૂ) પ્રાપ્ત થાય છે; અને જે જે ફળ ઇચ્છે છે, તે બધું જ એ જ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 51

ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यस्तु लभते धान्यं शूद्रः प्राप्नोति सद्गतिम्

બ્રાહ્મણ વેદલાભ પામે છે, ક્ષત્રિય વિજયી બને છે, વૈશ્ય ધાન્ય-સમૃદ્ધિ મેળવે છે અને શૂદ્ર સદ્ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 52

मूर्खस्तु लभते विद्यां त्रिसंध्यं यः पठेन्नरः । नरकं च न पश्येत वियोनिं च न गच्छति

જે મનુષ્ય પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજ—ત્રિસંધ્યાએ આનું પાઠ કરે છે, તે મૂર્ખ હોય તોય સાચી વિદ્યા પામે છે. તે નરકને નથી જોતો અને હીન (અમાનુષ) યોનિમાં નથી જતો.