Adhyaya 50

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भवता कथितं सर्वं यत्किंचित्पृष्टमेव च । इदानीमपि पृच्छाम एकं वद महामते

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે જે કંઈ પૂછ્યું હતું અને જે અન્ય રીતે પણ પૂછાયું હતું તે બધું તમે કહી દીધું. હવે પણ અમે એક વાત વધુ પૂછીએ છીએ—હે મહામતિ, તે કહો.

Verse 2

एतेषां खलु तीर्थानां सेवनाद्यत्फलं लभेत् । सर्वेषां किल कृत्वैकं कर्म केन च लभ्यते

આ તીર્થોનું આશ્રય લઈને સેવા કરવાથી ખરેખર કયો ફળ મળે છે? અને કયું એકમાત્ર કર્મ કરીને સર્વ તીર્થોના સંયુક્ત પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય?

Verse 3

एतन्नो ब्रूहि सर्वज्ञ कर्मैवं यदि वर्तते । सूत उवाच । कर्मयोगः किल प्रोक्तो वर्णानां द्विजपूर्वशः

હે સર્વજ્ઞ, જો કર્મ આ રીતે જ આચરવાનું હોય તો અમને કહો. સૂત બોલ્યા—વર્ણો માટે, દ્વિજોથી આરંભ કરીને, કર્મયોગ વિહિત તરીકે ઉપદેશાયેલો છે.

Verse 4

नानाविधो महाभागास्तत्र चैकं विशिष्यते । हरिभक्तिः कृता येन मनसा वचसा गिरा

ઘણા પ્રકારના મહાભાગોમાં એક વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે—જેણે મનથી, વાણીથી અને ઉચ્ચારથી હરિભક્તિ આચરી છે.

Verse 5

जितं तेन जितं तेन जितमेव न संशयः । हरिरेव समाराध्यः सर्वदेवेश्वरेश्वरः

એથી જ વિજય મળે છે, તેથી જ વિજય મળે છે—નિઃસંદેહ એ જ સાચો વિજય છે. સર્વ દેવોના દેવેશ્વર, શ્રીહરિ જ આરાધ્ય છે.

Verse 6

हरिनाममहामंत्रैर्नश्येत्पापपिशाचकम् । हरेः प्रदक्षिणं कृत्वा सकृदप्यमलाशयाः

હરિનામના મહામંત્રથી પાપરૂપ પિશાચ નાશ પામે છે. શ્રીહરિની એકવાર પણ પ્રદક્ષિણા કરવાથી અંતઃકરણ નિર્મળ થાય છે.

Verse 7

सर्वतीर्थसमाप्लावं लभंते यन्न संशयः । प्रतिमां च हरेर्दृष्ट्वा सर्वतीर्थफलं लभेत्

નિઃસંદેહ સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. અને શ્રીહરિની પ્રતિમા દર્શનથી સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે.

Verse 8

विष्णुनामपरं जप्त्वा सर्वमंत्रफलं लभेत् । विष्णुप्रसादतुलसीमाघ्राय द्विजसत्तमाः

વિષ્ણુના પરમ નામનો જપ કરવાથી સર્વ મંત્રોનું ફળ મળે છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, વિષ્ણુપ્રસાદથી પવિત્ર થયેલી તુલસીની સુગંધ ગ્રહણ કરો.

Verse 9

प्रचंडं विकरालं तद्यमस्यास्यं न पश्यति । सकृत्प्रणामी कृष्णस्य मातुः स्तन्यं पिबेन्नहि

જે એકવાર પણ શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કરે છે, તે યમનું પ્રચંડ અને વિકરાળ મુખ નથી જોતો. નિશ્ચયે તે ફરી કૃષ્ણમાતાનું સ્તન્ય પીતા નથી.

Verse 10

हरिपादे मनो येषां तेभ्यो नित्यं नमोनमः । पुल्कसः श्वपचो वापि ये चान्ये म्लेच्छजातयः

જેનાં મન હરિના ચરણોમાં સ્થિર છે, તેમને નિત્ય વારંવાર નમસ્કાર. તેઓ પુલ્કસ હોય, શ્વપચ (અંત્યજ) હોય, કે અન્ય મ્લેચ્છ જાતિમાં જન્મેલા હોય તોય।

Verse 11

तेऽपि वंद्या महाभागा हरिपादैकसेवकाः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा

તેઓ પણ વંદનીય છે—હરિના ચરણોના એકમાત્ર સેવક એવા મહાભાગ. તો પછી પુણ્યવાન બ્રાહ્મણો, ભક્તજન અને રાજર્ષિઓ તો કેટલા વધુ પૂજ્ય!

Verse 12

हरौ भक्तिं विधायैव गर्भवासं न पश्यति । हरेरग्रे स्वनैरुच्चैर्नृत्यंस्तन्नामकृन्नरः

હરિમાં ભક્તિ સ્થાપિત કરનાર મનુષ્ય ફરી ગર્ભવાસ નથી જોતો. હરિ સમક્ષ નૃત્ય કરતાં ઊંચા સ્વરે તેનું નામકીર્તન કરનાર પુનર્જન્મબંધનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 13

पुनाति भुवनं विप्रा गंगादि सलिलं यथा । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य आलापादपि भक्तितः

હે વિપ્રો! જેમ ગંગા વગેરેનું જળ જગતને પવિત્ર કરે છે, તેમ તે મહાત્મા ભક્તિના પ્રભાવથી માત્ર દર્શન, સ્પર્શ અથવા વાતચીતથી પણ પાવન કરે છે।

Verse 14

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । हरेः प्रदक्षिणं कुर्वन्नुच्चैस्तन्नामकृन्नरः

હરિની પ્રદક્ષિણા કરતાં અને ઊંચા સ્વરે તેનું નામ જપતાં/કીર્તન કરતાં મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 15

करतालादिसंधानं सुस्वरं कलशब्दितम् । ब्रह्महत्यादिकं पापं तेनैव करतालितम्

કરતાલ વગેરેનું સમયોચિત સંગત મધુર અને સુસ્વર નાદયુક્ત બને છે; એ જ કરતાલધ્વનિથી બ્રહ્મહત્યા વગેરે મહાપાપ પણ નાશ પામે છે.

Verse 16

हरिभक्तिकथामुक्त्वा ख्यायिकां शृणुयाच्च यः । तस्य संदर्शनादेव पूतो भवति मानवः

જે હરિભક્તિની કથા કહીને એ જ આખ્યાનને સાંભળે પણ છે, તેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્ય પવિત્ર થાય છે.

Verse 17

किं पुनस्तस्य पापानामाशंका मुनिपुंगवाः । तीर्थानां च परं तीर्थं कृष्णनाम महर्षयः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! તો પછી તેના પાપોની આશંકા જ શું? હે મહર્ષિઓ! કૃષ્ણનામ સર્વ તીર્થોથી પણ પરમ તીર્થ છે.

Verse 18

तीर्थीकुर्वंति जगतीं गृहीतं कृष्णनाम यैः । तस्मान्मुनिवराः पुण्यं नातः परतरं विदुः

જેઓએ કૃષ્ણનામ ગ્રહણ કર્યું છે, તેઓ સમગ્ર ધરતીને તીર્થરૂપ બનાવે છે; તેથી હે મુનિવરો, આથી પરે પુણ્ય તેઓ જાણતા નથી.

Verse 19

विष्णुप्रसादनिर्माल्यं भुक्त्वा धृत्वा च मस्तके । विष्णुरेव भवेन्मर्त्यो यमशोकविनाशनः

જે વિષ્ણુપ્રસાદ-નિર્માલ્ય ભોગવીને તેને મસ્તક પર ધારણ કરે છે, તે મર્ત્ય જાણે વિષ્ણુ સ્વરૂપ બની યમશોકનો નાશ કરે છે.

Verse 20

अर्चनीयो नमस्कार्यो हरिरेव न संशयः । ये महाविष्णुमव्यक्तं देवं वापि महेश्वरम्

પૂજનીય અને નમસ્કારયોગ્ય તો નિઃસંદેહ માત્ર હરિ જ છે. જે લોકો મહાવિષ્ણુને ‘અવ્યક્ત’ પરમ માને છે, અથવા મહેશ્વરને પણ એ અર્થમાં પરમ દેવ માને છે…

Verse 21

एकीभावेन पश्यंति न तेषां पुनरुद्भवः । तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम्

તેઓ એકત્વભાવથી તેને જુએ છે; તેમને ફરી જન્મ નથી. તેથી વિષ્ણુને આત્મસ્વરૂપ—અનાદિ, અનંત અને અવ્યય—રૂપે જાણવો જોઈએ.

Verse 22

हरिं चैकं प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि । ये समानं प्रपश्यंति हरिं वै देवतांतरम्

માત્ર હરિને જ જુઓ અને નિશ્ચયે તેની જ પૂજા કરો. જે હરિને અન્ય દેવતાઓ સમાન માને છે, તેઓ ભ્રમિત છે.

Verse 23

ते यांति नरकान्घोरांन्न तांस्तु गणयेद्धीरः । मूर्खं वा पंडितं वापि ब्राह्मणं केशवप्रियम्

તેઓ ભયંકર નરકોમાં જાય છે; તેથી ધીર પુરુષ તેમને યોગ્યમાં ગણવો નહીં. તે મૂર્ખ હોય કે પંડિત—જે બ્રાહ્મણ કેશવપ્રિય છે, તે જ માન્ય છે.

Verse 24

श्वपाकं वा मोचयति नारायणः स्वयं प्रभुः । नारायणात्परो नास्ति पापराशि दवानलः

સ્વયં પ્રભુ નારાયણ શ્વપાકને પણ મુક્ત કરે છે. નારાયણથી પર કોઈ નથી—તે પાપરાશિને ભસ્મ કરનાર દાવાનલ છે.

Verse 25

कृत्वापि पातकं घोरं कृष्णनाम्ना विमुच्यते । स्वयं नारायणो देवः स्वनाम्नि जगतां गुरुः

ઘોર પાપ કર્યું હોય તોય કૃષ્ણનામથી મુક્તિ મળે છે. કારણ કે સ્વયં નારાયણ દેવ પોતાના નામ દ્વારા જગતના ગુરુ છે.

Verse 26

आत्मनोऽभ्यधिकां शक्तिं स्थापयामास सुव्रताः । अत्र ये विवदंते वै आयासलघुदर्शनात्

સુવ્રતજનોએ પોતાની શક્તિથી પણ અધિક એવી શક્તિ સ્થાપી. પરંતુ અહીં જે વિવાદ કરે છે, તેઓ માત્ર પરિશ્રમ અને સહેલાઈને ઉપર ઉપરથી જોઈને જ કરે છે.

Verse 27

फलानां गौरवाच्चापि ते यांति नरकं बहु । तस्माद्धरौ भक्तिमान्स्याद्धरिनामपरायणः

ફળોના ગૌરવમાં અતિ આસક્તિથી તેઓ અનેક નરકોમાં પડે છે. તેથી હરિમાં ભક્તિ રાખી હરિનામમાં પરાયણ થવું જોઈએ.

Verse 28

पूजकं पृष्ठतो रक्षेन्नामिनं वक्षसि प्रभुः । हरिनाममहावज्रं पापपर्वतदारणे

પ્રભુ પૂજકને પાછળથી રક્ષે છે અને નામજપ કરનારને વક્ષસ્થળે (આગળથી) રક્ષે છે. હરિનામ પાપપર્વતને ચીરનાર મહાવજ્ર છે.

Verse 29

तस्य पादौ तु सफलौ तदर्थं गतिशालिनौ । तावेव धन्यावाख्यातौ यौ तु पूजाकरौ करौ

તેના પગ જ સફળ છે, જે તે પવિત્ર લક્ષ્ય તરફ ગતિ કરે છે. અને જે હાથ પૂજાકર્મ કરે છે, તે જ હાથ ધન્ય કહેવાય છે.

Verse 30

उत्तमांगमुत्तमांगं तद्धरौ नम्रमेव यत् । सा जिह्वा या हरिं स्तौति तन्मनस्तत्पदानुगम्

જે મસ્તક હરિના ચરણોમાં નમ્ર થઈને નમે તે જ સાચું ઉત્તમ મસ્તક છે. જે જિહ્વા હરિનું સ્તવન કરે તે જ સાચી જિહ્વા; અને જે મન તેમના ચરણપથનું અનુસરણ કરે તે જ સાચું મન.

Verse 31

तानि लोमानि चोच्यंते यानि तन्नाम्नि चोत्थितम् । कुर्वंति तच्च नेत्रांबु यदच्युतप्रसंगतः

તેનાં નામસ્મરણના સંબંધથી આનંદમાં ઊભાં થતાં રોમાં જ સાચાં ‘રોમ’ કહેવાય. અને અચ્યુત (વિષ્ણુ)ના પ્રસંગમાં લીન થતાં આંખોમાંથી જે જળ વહે, તે જ ખરેખર નેત્રાંબુ—અશ્રુ—છે.

Verse 32

अहो लोका अतितरां दैवदोषेण वंचिताः । नामोच्चारणमात्रेण मुक्तिदं न भजंति वै

અહો! દૈવદોષથી લોકો અત્યંત વંચિત અને મોહગ્રસ્ત થયા છે. માત્ર નામોચ્ચારણથી જે મુક્તિ આપે છે, તેનું પણ તેઓ ખરેખર ભજન-આશ્રય કરતા નથી.

Verse 33

वंचितास्ते च कलुषाः स्त्रीणां संगप्रसंगतः । प्रतिष्ठंति च लोमानि येषां नो कृष्णशब्दने

સ્ત્રીસંગની અતિઆસક્તિના કારણે જે લોકો વંચિત અને કલુષિત થયા છે, તેમના શરીરના રોમ કൃഷ്ണનામ ઉચ્ચારતાં પણ ઊભા થતા નથી.

Verse 34

ते मूर्खा ह्यकृतात्मानः पुत्रशोकादि विह्वलाः । रुदंति बहुलालापैर्न कृष्णाक्षरकीर्तने

તેઓ મૂર્ખ, અસંયત આત્માવાળા અને પુત્રશોક વગેરે દુઃખથી વ્યાકુળ; અનેક વિલાપવચનો સાથે રડે છે, પરંતુ કૃષ્ણનામના પવિત્ર અક્ષરોના કીર્તનમાં નથી રડતા.

Verse 35

जिह्वां लब्ध्वापि लोकेऽस्मिन्कृष्णनामजपेन्नहि । लब्ध्वापि मुक्तिसोपानं हेलयैव च्यवंति ते

આ લોકમાં જિહ્વા પ્રાપ્ત કરીને પણ જે કૃષ્ણનામનો જપ કરતા નથી, તેઓ મુક્તિનું સોપાન મળ્યા છતાં માત્ર બેદરકારીથી જ પડી જાય છે.

Verse 36

तस्माद्यत्नेन वै विष्णुं कर्मयोगेन मानवः । कर्मयोगार्च्चितो विष्णुः प्रसीदत्येव नान्यथा

અતએવ મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક કર્મયોગ દ્વારા વિષ્ણુની આરાધના કરવી જોઈએ; કર્મયોગથી અર્ચિત વિષ્ણુ જ પ્રસન્ન થાય છે—બીજો ઉપાય નથી.

Verse 37

तीर्थादप्यधिकं तीर्थं विष्णोर्भजनमुच्यते । सर्वेषां खलु तीर्थानां स्नानपानावगाहनैः

તીર્થોથી પણ અધિક તીર્થ વિષ્ણુભજન કહેવાય છે; કારણ કે સર્વ તીર્થો તો સ્નાન, પાન અને જળમાં અવગાહન દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 38

यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्फलं कृष्णसेवनात् । यजंते कर्मयोगेन धन्या एव नरा हरिम्

મર્ત્ય જે કોઈ ફળ મેળવે છે, તે જ ફળ કૃષ્ણસેવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. જે કર્મયોગથી હરિની પૂજા કરે છે, તે નર ખરેખર ધન્ય છે.

Verse 39

तस्माद्भजध्वं मुनयः कृष्णं परममंगलम्

અતએવ, હે મુનિઓ, પરમ મંગલમય શ્રીકૃષ્ણનું ભજન કરો.

Verse 50

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे विष्णुभक्तिप्रशंसनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં “વિષ્ણુભક્તિ-પ્રશંસન” નામનો પચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।