Adhyaya 48
Glorification of Prayāga (Prayāga Māhātmya)
પ્રયાગની પવિત્ર કથા સાંભળ્યા પછી યુધિષ્ઠિર મુક્તિ આપનાર ઉપદેશની વિનંતી કરે છે. ત્યારે માર્કંડેય ત્રિમૂર્તિનું તત્ત્વ સમજાવે છે—બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે, વિષ્ણુ પાલન કરે છે અને રુદ્ર કલ્પાંતમાં જગતનો સંહાર કરે છે; છતાં તેઓ અવ્યય અને શાશ્વત રહે છે. પછી આ તત્ત્વ પ્રયાગમાં વિશેષ રીતે પ્રતિષ્ઠિત હોવાનું કહેવામાં આવે છે—ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર નિવાસ કરે છે. પ્રયાગની તીર્થ-પરિક્રમા પાંચ યોજનાની જણાવાઈ છે અને સર્વત્ર પાપહર રક્ષક દેવતાઓની વ્યવસ્થા વર્ણવાઈ છે. અહીં ધર્મની સૂક્ષ્મતા વધુ કડક રીતે દર્શાય છે—પ્રયાગમાં કરેલું અલ્પ પાપ પણ નરકનું કારણ બને છે, એમ કહી તીર્થની વિશેષ મર્યાદા પ્રગટ થાય છે. પ્રયાગને પ્રજાપતિનું પાવન ક્ષેત્ર, શુદ્ધિ અને પુણ્ય આપનાર કહી અંતે સ્થિર રાજ્ય, એકતા અને સદાચારનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । कथा सर्वात्वियं प्रोक्ताप्रयागस्य महामुने । एवं मे सर्वमाख्याहि यथा च मम तारयेत्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામુને! તમે પ્રયાગની આ સમગ્ર પવિત્ર કથા કહી છે. હવે બધું એવું સમજાવો કે જેથી મારું ઉદ્ધાર થાય.
Verse 2
मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् । ब्रह्माविष्णुस्तथेशानो देवता प्रभुरव्ययः
માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળો; હું કહું છું કે જેમ કહેવામાં આવ્યું છે તેમ આ સમગ્ર જગત છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા ઈશાન (શિવ) એ જ પ્રભુ અને અવ્યય દેવતા છે.
Verse 3
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जंगमं च यत् । तान्येतानि परो लोके विष्णुः पालयति प्रजाः
બ્રહ્મા સ્થાવર અને જંગમ એવા સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરે છે; અને એ જ પ્રજાનું પાલન વિષ્ણુ કરે છે, જે પરલોકમાં પણ પ્રભુ છે.
Verse 4
कल्पांते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् । न ददाति च नाध्येति न कदाचिद्विनश्यति
કલ્પાંતમાં રુદ્ર જ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરે છે. તે ન આપે, ન ગ્રહણ કરે, ન કદી અધ્યયન કરે; તે કોઈ કાળે પણ નાશ પામતો નથી.
Verse 5
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति । उत्तरेण प्रतिष्ठानादिदानीं ब्रह्म तिष्ठति
જે સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત ઈશ્વરને જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે. હવે પ્રતિષ્ઠાનના ઉત્તરે બ્રહ્મા નિવાસ કરે છે.
Verse 6
महेश्वरो वटे भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः । ततो देवाः सगंधर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
પરમેશ્વર મહેશ્વર વટવૃક્ષરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં સ્થિત રહે છે. ત્યારબાદ દેવો, ગંધર્વો સહિત, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ ત્યાં એકત્ર થાય છે.
Verse 7
रक्षंति परमं नित्यं पापकर्मपरायणान् । ये तु चान्ये च तिष्ठंति न यांति परमां गतिम्
પાપકર્મમાં આસક્ત લોકોને તેઓ નિત્ય પરમ રીતે રક્ષા અને આધાર આપે છે. પરંતુ જે અન્ય લોકો એ જ રીતે ત્યાં જ રહે છે, તેઓ પરમ ગતિને પામતા નથી.
Verse 8
युधिष्ठिर उवाच । अप्याह मे यथातत्त्वं यथैषां तिष्ठते श्रुतम् । केन वा कारणेनैव तिष्ठंति लोकसंमताः
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—કૃપા કરીને મને યથાતત્ત્વ સત્ય કહો, જેમ મેં સાંભળ્યું છે કે આ સ્થિર છે. કયા કારણથી આ લોકમાં માન્ય બનીને ટકી રહે છે?
Verse 9
मार्कंडेय उवाच । प्रयागे निवसंत्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कारणं तु प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर
માર્કંડેયે કહ્યું—પ્રયાગમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર નિવાસ કરે છે. તેનું કારણ હું કહું છું; હે યુધિષ્ઠિર, તત્ત્વ સાંભળ।
Verse 10
पंचयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मंडलम् । तिष्ठंति रक्षणार्थाय पापकर्मनिवारणाः
પ્રયાગનું પવિત્ર મંડળ પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. તેની રક્ષા માટે ત્યાં પાપકર્મ-નિવારક દેવો સ્થિર રહે છે।
Verse 11
तस्मिंस्तु स्वल्पकं पापं नरके पातयिष्यति । एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः
ત્યાં તો અલ્પ પાપ પણ નરકમાં પાત કરે છે. તેથી પ્રયાગમાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, મહેશ્વર સહિત, ઉપસ્થિત છે।
Verse 12
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले । तिष्ठंति ध्रियमाणाश्च यावदाभूतसंप्लवम्
પૃથ્વીના તળ પર સાત દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતો—ધારિત થઈ—સર્વભૂત-પ્રલય સુધી સ્થિર રહે છે।
Verse 13
ये चान्ये बहवः सर्वे तिष्ठंति च युधिष्ठिर । पृथिवीस्थानमारभ्य निर्मितं दैवतैस्त्रिभिः
અને અન્ય અનેક, હે યુધિષ્ઠિર, તેઓ સૌ ત્યાં નિવાસ કરે છે—પૃથ્વીલોકથી આરંભ કરીને—જે ધામ ત્રિદેવોએ રચ્યું છે।
Verse 14
प्रजापतेरिदं क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम् । एतत्पुण्यं पवित्रं च प्रयागं तु युधिष्ठिर
આ પ્રજાપતિનું ક્ષેત્ર ‘પ્રયાગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે યુધિષ્ઠિર, આ પ્રયાગ પુણ્યદાયક અને પવિત્ર કરનાર છે.
Verse 15
स्वराज्यं कुरु राजेंद्र भ्रातृभिः सहितो भव
હે રાજેન્દ્ર, તું સ્વરાજ્ય સ્થાપ અને ભાઈઓ સાથે એકતામાં રહેજે.
Verse 48
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये । अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી પદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં ‘પ્રયાગમાહાત્મ્ય’ નામનો અડતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.