Adhyaya 56
Rules of Edible and Inedible Foods
આ અધ્યાયમાં અન્નને શુદ્ધિ અને ધર્મફળનું વાહન માનીને આહાર-નિયમો સુવ્યવસ્થિત રીતે જણાવ્યા છે. દ્વિજોને આપત્કાળ સિવાય શૂદ્રનું અન્ન ન ખાવાની કડક ચેતવણી છે; નિંદિત ભોજનથી કર્મદોષ, સામાજિક પતન અને પુનર્જન્માદિ દુઃખફળો થાય છે એમ કહે છે. નિષિદ્ધ દાતાઓ અને નિંદિત વ્યવસાયોનું વર્ણન કરીને અન્ન અશુદ્ધ થવાના કારણો જણાવે છે—પશુસ્પર્શ, અશૌચાવસ્થાવાળાનો સંસર્ગ, બાસીપણું, કીડા પડવું અને અન્ય દૂષણ. કેટલાક શૂદ્ર-સંબંધિત અન્ન/વસ્તુઓની મર્યાદિત સ્વીકાર્યતા બતાવી પછી તીખા/ખમીરિત પદાર્થો, ચોક્કસ વનસ્પતિઓ, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના નિષેધનો વિસ્તાર કરે છે. માંસાહાર પર કઠોર નિયંત્રણ છે; યજ્ઞાર્પણ અથવા અત્યાવશ્યકતા જેવી સંકુચિત અપવાદ-સ્થિતિઓ જ સૂચિત છે. મદ્યપાન દ્વિજ માટે સર્વથા વર્જિત; ઉલ્લંઘનથી રૌરવ નરકપ્રાપ્તિ અને ધર્માધિકારનો નાશ થાય છે એમ ઉપસંહાર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । नाद्याच्छूद्रस्य विप्रोन्नं मोहाद्वा यदि कामतः । स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुंक्ते त्वनापदि
વ્યાસે કહ્યું—બ્રાહ્મણે શૂદ્રનું અન્ન મોહથી કે કામનાથી પણ ન ખાવું; અનાપદમાં જે તે ખાય છે તે શૂદ્રયોનિમાં જાય છે।
Verse 2
षण्मासान्यो द्विजो भुंक्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् । जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
જે દ્વિજ છ માસ સુધી શૂદ્રનું નિંદિત અન્ન ખાય છે, તે જીવતાંજ શૂદ્ર બની જાય છે; અને મૃત્યુ પછી કૂતરા રૂપે જન્મે છે।
Verse 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः । यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
હે મુનીશ્વરો! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર—જેના અન્નનું અજીર્ણિત અંશ ઉદરમાં રહેતાં જ કોઈ મરે, તે તે અન્નના સ્વામીની યોનિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 4
राजान्नं वर्तकान्नं च षंढान्नं चर्म्मकारिणाम् । गणान्नं गणिकान्नं च षडन्नं च विवर्जयेत्
રાજા પાસેથી મળેલું અન્ન, વાર્તક/દૂત-સેવકનું અન્ન, ષંઢનું અન્ન, ચર્મકારનું અન્ન, ગણ (પરિચારક-વર્ગ)નું અન્ન, ગણિકાનું અન્ન તથા ‘ષડન્ન’—આ બધું અન્ન ત્યજવું જોઈએ।
Verse 5
चक्रोपजीवि रजक तस्करध्वजिनां तथा । गांधर्वलोहकारान्नं मृतकान्नं विवर्जयेत्
ચક્રોપજીવી (ચક્રકર્મથી જીવિકા કરનાર)નું અન્ન, રજક (ધોબી)નું અન્ન, ચોર અને ધ્વજધારી (સૈનિક)નું અન્ન; તેમજ ગાંધર્વ (ગાયક/નર્તક) અને લોહકારનું અન્ન, તથા મૃતક-સંબંધિત અન્ન—આ બધું વર્જ્ય છે।
Verse 6
कुलाल चित्रकारान्नं वार्धुषेः पतितस्य च । पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशप्तस्य चैव हि
કુલાલ (કુંભાર)નું અન્ન, ચિત્રકારનું અન્ન, વાર্ধુષના વંશમાં પડિતનું અન્ન; તેમજ પૌનર્ભવ (પુનર્વિવાહજન્ય) અને છત્રિક (છત્રધારી)નું અન્ન, તથા અભિશપ્તનું અન્ન—આ બધું ત્યજવું જોઈએ।
Verse 7
सुवर्णकार शैलूष व्याध वंध्यातुरस्य च । चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दंडकस्य च
સુવર્ણકાર (સોનાર)નું અન્ન, શૈલૂષ (નટ/અભિનેતા)નું અન્ન, વ્યાધ (શિકારી)નું અન્ન, વંધ્યા અથવા રોગગ્રસ્તનું અન્ન; વૈદ્યનું અન્ન, પુંશ્ચલી (વ્યભિચારિણી)નું અન્ન અને દંડક (જલ્લાદ)નું અન્ન—આ બધું ત્યજવું જોઈએ।
Verse 8
स्तेन नास्तिकयोरन्नं देवतानिंदकस्य च । सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
ચોરનું અન્ન, નાસ્તિકનું અન્ન, દેવતાઓની નિંદા કરનારનું અન્ન; તેમજ સોમ વેચનારનું અન્ન—અને વિશેષ કરીને શ્વપાક (ચાંડાલ)નું અન્ન—આ બધું વર્જ્ય છે।
Verse 9
भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे । उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
પત્નીના વશમાં રહેલા પુરુષનું અન્ન, જેના ઘરમાં ઉપપતિ (પરપુરુષ) રહે તેનું અન્ન; તેમજ દાનયોગ્ય વસ્તુ અટકાવનાર કદર્યનું અન્ન અને ઉચ્છિષ્ટ (જઠ્ઠું) ભોજન કરનારનું અન્ન—આ બધું ત્યાજ્ય છે।
Verse 10
पापीयोन्नं च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि । भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षतम्
પાપીનું અન્ન, સંઘ/સમૂહમાંથી મળેલું (સામૂહિક) અન્ન, અને શસ્ત્રથી જીવિકા કરનારનું અન્ન; ભયભીત અથવા રડનારનું અન્ન, નિંદિત અન્ન તથા ક્ષતિગ્રસ્ત અન્ન—આ બધું વર્જ્ય છે।
Verse 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं मृतकस्य च । वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं चातुरस्य च
બ્રાહ્મણદ્વેષીનું અન્ન, પાપમાં રુચિ ધરાવનારનું અન્ન, શ્રાદ્ધનું અન્ન અને મૃતકસંબંધિત અન્ન; તેમજ વ્યર્થ રાંધેલું અન્ન, શવસંબંધિત અન્ન અને ચોરનું અન્ન—આ બધું વર્જ્ય છે।
Verse 12
अप्रजानां तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव च । कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
સંતાનહીન સ્ત્રીઓનું અન્ન, કૃતઘ્નનું અન્ન; વિશેષ કરીને કારુક/કારીગરનું અન્ન અને શસ્ત્ર વેચનારનું અન્ન—આ અન્ન વર્જ્ય ગણાય છે।
Verse 13
शौंडान्नं घांटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च । विद्वत्प्रजननस्यान्नं परिवेत्रन्नमेव च
મદ્યપ (શૌંડ) નું અન્ન, ઘંટા વગાડનારનું અન્ન અને વૈદ્ય/ચિકિત્સકનું અન્ન; અન્ય માટે સંતાન ઉત્પન્ન કરીને જીવિકા કરનારનું અન્ન અને મોટા ભાઈ પહેલાં લગ્ન કરનાર (પરિવેत्ता) નું અન્ન—આ બધું વર્જ્ય છે।
Verse 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः । अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम्
વિશેષ કરીને તેણે પુનર્વિવાહિત સ્ત્રીને તથા તેવી જ રીતે પુનર્વિવાહિતાના પતિને પણ અવમાનના અને ઉપેક્ષાથી તિરસ્કૃત કર્યા; તે ક્રોધથી ભરાઈ આશ્ચર્યયુક્ત થયો।
Verse 15
गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम् । दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम्
ગુરુ પાસેથી પણ જો અન્ન સંસ્કાર-શુદ્ધિ વિહોણું હોય તો તે ભક્ષણ ન કરવું; કારણ કે મનુષ્યના દુષ્કર્મ સર્વ રીતે અન્નમાં જ સ્થિત હોય છે એમ કહેવાય છે।
Verse 16
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् । अर्द्धका कुलं मित्रं च गोपालो वाहनापि तौ
જે જેનું અન્ન ખાય છે, તે ખરેખર તેનું પાપ પણ ખાય છે; તેનો અડધો ભાગ કુળ અને મિત્રોને લાગે છે, અને બાકી બે ભાગ ગોપાલ તથા વાહનને મળે છે।
Verse 17
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् । कुशीलवः कुंभकश्च क्षेत्रकर्मक एव च
શૂદ્રોમાં ભોજ્ય અન્નવાળા—જે સેવા માટે પોતાને અર્પે, કુશીલવ (ગાયક/નટ), કુંભક (કુંભાર), અને ક્ષેત્રકર્મક (ખેતમજૂર)।
Verse 18
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दृष्ट्वा स्वल्पगुणं बुधैः । पायसं स्नेहपक्वं च गोरसश्चैव सक्तवः
શૂદ્રોમાં ભોજ્ય અન્નનું ગુણફળ અલ્પ છે એમ જોઈને, વિદ્વાનો ઘીમાં પકાવેલું પાયસ, તેમજ દૂધ અને સત્તુ (લોટના પદાર્થો)ને પ્રશંસનીય કહે છે।
Verse 19
पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद्ग्राह्यं द्विजातिभिः । वृंताकं नालिकाशाकं कुसुंभं भस्मकं तथा
શૂદ્ર પાસેથી દ્વિજાતિઓ પિણ્યાક અને તેલ ગ્રહણ કરી શકે છે; તેમજ રીંગણ, નાલિકા-શાક, કુસુંભ અને ભસ્મક પણ ગ્રાહ્ય છે।
Verse 20
पलांडुं लशुनं शुक्तं निर्य्यासं चैव वर्जयेत् । छत्राकं विड्वराहं च स्विन्नं पीयूषमेव च
ડુંગળી, લસણ, ખાટાં/ફર્મેન્ટેડ પદાર્થો અને નિર્યાસ (રેઝિન) ત્યજવા; તેમજ છત્રાક (મશરૂમ), મલભોજી વરાહનું માંસ, વરાળમાં રાંધેલું ભોજન અને દૂધથી જમેલા પદાર્થો પણ વર્જ્ય છે।
Verse 21
विलयं विमुखं चैव कोरकाणि विवर्जयेत् । गृंजनं किंशुकं चैव कूष्मांडं च तथैव च
વિલય, વિમુખ અને કોરકાણીનો ત્યાગ કરવો; તેમજ ગૃંજન, કિંશુક અને કૂષ્માંડ (કુમળો) પણ વર્જ્ય ગણવા।
Verse 22
उदुंबरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः । तथा कृसरसंयावौ पायसापूपमेव च
ઉદુંબર અને માલાબુ ખાધા પછી દ્વિજ નિશ્ચિતપણે પતિત થાય છે; તેમજ કૃસર, સંયાવ, પાયસ અને આપૂપ (પૂઆ) ખાવાથી પણ દોષ થાય છે।
Verse 23
अनुपाकृत मांसं च देवान्नानि हवींषि च । यवागूं मातुलिगं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान्
અપક્વ માંસ, દેવોને અર્પિત અન્ન અને હવિષ્ય (યજ્ઞાહુતિ), યવાગૂ (પાતળી ખીચડી/કાંજી), માતુલિંગ (બિજોરા) અને અપક્વ માછલીઓ પણ (વર્જ્ય ગણાય છે)।
Verse 24
नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् । पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्यं तथैव च
નીપ, કપિત્થ અને પ્લક્ષ વૃક્ષનો ઉપયોગ પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવો; તેમજ પિણ્યાક (ખળી), કાઢી લેવાયેલો સ્નેહ/ચરબી અને દેવધાન્ય પણ વर्ज્ય છે।
Verse 25
रात्रौ च तिलसंबंधं प्रयत्नेन दधि त्यजेत् । नाश्नीयात्पयसा तक्रं नाभक्ष्यानुपयोजयेत्
રાત્રે તલસંબંધિત વસ્તુઓ પ્રયત્નપૂર્વક ત્યાગવી અને દહીં પણ ન લેવું; દૂધ સાથે છાશ ન પીવી, તથા અભક્ષ્ય આહારનો ઉપયોગ ન કરવો।
Verse 26
कृमिदुष्टं भावदुष्टं मृत्संसर्गं च वर्जयेत् । कृमिकीटावपन्नं च सुहृत्क्लेदं च नित्यशः
કૃમિથી દુષિત, સ્થિતિથી બગડેલું અને માટીના સંપર્કથી અશુદ્ધ થયેલું ત્યાગવું; તેમજ કૃમિ-કીટથી ગ્રસ્ત અને ભેજથી ભીનું થયેલું પણ હંમેશા વર્જ્ય કરવું।
Verse 27
श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चंडालावेक्षितं तथा । उदक्यया च पतितैर्गवा संघ्रातमेव च
કૂતરાએ સૂંઘેલું, ફરીથી રાંધેલું, ચાંડાલે જોયેલું; તેમજ રજસ્વલા સ્ત્રી કે પતિતોએ સ્પર્શેલું, અથવા ગાયે સૂંઘેલું અન્ન પણ અશુદ્ધ માનવામાં આવે છે।
Verse 28
असंगतं पर्य्युषितं पर्यस्तान्नं च नित्यशः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संगतम्
અયોગ્ય, બાસી અથવા વારંવાર રાખેલું અન્ન; તેમજ કાગડો અને કૂકડાએ સ્પર્શેલું અને કૃમિયુક્ત—આવું અન્ન હંમેશા ત્યાગવું।
Verse 29
मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च । न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोगया
મનુષ્યોએ સુઘ્યું હોય અથવા કુષ્ઠીએ સ્પર્શ્યું હોય તો પણ (વસ્તુ) ગ્રહ્ય ગણાય; પરંતુ રજસ્વલા સ્ત્રીએ આપેલું તથા રોગયુક્ત પુંશ્ચલી/વ્યભિચારિણીનું દાન કદી સ્વીકારવું નહિ।
Verse 30
मलवद्वाससा वापि परवासोथ वर्जयेत् । विवत्सायाश्च गोक्षीरं मेषस्यानिर्दशस्य च
મેલાં વસ્ત્રો પહેરવા અને પરકાં વસ્ત્રો ધારણ કરવાનું ટાળવું જોઈએ. તેમ જ વાછરડાવિહોણી ગાયનું દૂધ અને દસ દિવસ ન દોહાયેલી (અનુમોદિત ન હોય તેવી) ભેંસ/મેષનું દૂધ પણ ત્યાજ્ય છે।
Verse 31
आविकं संधिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत् । बलाकं हंसदात्यूहं कलविंकं शुकं तथा
મનુએ કહ્યું છે કે મેષ (ભેંસ/ઘેટાં)નું દૂધ અને સંધિની (નવપ્રસૂતા) ગાયનું દૂધ પીવાનું નથી. તેમ જ બલાકા, હંસ, દાત્યૂહ, કલવિંક અને શુક (પોપટ) વગેરે પક્ષીઓ પણ ભક્ષણમાં વર્જ્ય છે।
Verse 32
कुरुरं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम् । वायसान्खंजरीटांश्च श्येनं गृध्रं तथैव च
કુરુર, ચકોર, જાલપાદ અને કોકિલ; તેમજ કાગડા અને ખંજરિટ; એ જ રીતે શ્યેન (બાજ) અને ગૃધ્ર (ગિધ) પણ (વર્જ્ય પક્ષીઓમાં) આવે છે।
Verse 33
उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतं तथा । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
ઉલૂક (ઘુવડ), ચક્રવાક, ભાસ (ચીલ) અને પારાવત (કબૂતર); તેમજ કપોત, ટિટ્ટિભ અને ગ્રામકુક્કુટ (ઘરનો મોરગો) પણ (વર્જ્ય) છે।
Verse 34
सिंहं व्याघ्रं च मार्जारं श्वानं सूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्द्दभं न च भक्षयेत्
સિંહ, વ્યાઘ્ર, બિલાડી, કૂતરો, સૂવર, શિયાળ, વાંદરો અને ગધેડાનું માંસ ન ભક્ષવું।
Verse 35
न भक्षयेत्सर्पमृगाञ्छिखिनोन्यान्वनेचरान् । जलेचरान्स्थलचरान्प्राणिनश्चेति धारणा
સર્પ, મૃગ, મયૂર તથા અન્ય વનચર પ્રાણીઓનું માંસ ન ભક્ષવું; જલચર, સ્થલચર અને સર્વ પ્રાણીઓનું ભક્ષણ સામાન્ય રીતે વर्जિત—આ જ ધારણા છે।
Verse 36
गोधा कूर्मः शशः खड्गः सल्लकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्यान्पंचनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः
ગોધા, કૂર્મ, શશક, ખડ્ગ (ગેંડો) અને સલ્લક (સાહી)—હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ! આ પંચનખ પ્રાણીઓ ભક્ષ્ય છે; એમ પ્રજાપતિ મનુએ કહ્યું।
Verse 37
मत्स्यान्सशल्कान्भुंजीत मांसं रौरवमेव च । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा
શલ્કવાળી માછલીઓ તથા રૌરવ (મૃગ)નું માંસ ભક્ષી શકાય; પરંતુ પહેલાં દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને નિવેદન કરીને જ, અન્યથા નહીં।
Verse 38
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिंजलम् । वार्ध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनं हंसं पराजितम्
મયૂર, તિત્તિર, કબૂતર અને કપિંજલ; વાર্ধ્રીણસ તથા બક—આ ભક્ષ્ય છે; તેમજ માછલી અને પરાજિત હંસ પણ।
Verse 39
शफरी सिंहतुंडं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणीया द्विजोत्तमाः
શફરી, સિંહતુણ્ડ તથા પાઠીન અને રોહિત—આ માછલીઓ ભક્ષણયોગ્ય તરીકે નિર્દિષ્ટ છે, હે દ્વિજોત્તમ।
Verse 40
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि प्रयुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
આનું માંસ માત્ર પ્રોક્ષણ (પવિત્રીકરણ) કર્યા પછી, બ્રાહ્મણ-તૃપ્તિની ઇચ્છાથી જ ભક્ષણ કરવું; તે પણ વિધિ મુજબ, માત્ર પ્રાણસંકટમાં।
Verse 41
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तो वा नियोगाद्यज्ञकारणात्
માસ ક્યારેય ભક્ષણ ન કરવું. પરંતુ જે માત્ર શેષ (પ્રસાદ/અવશેષ) ભોગવે છે તે લિપ્ત થતો નથી; તેમજ ઔષધાર્થે વિવશ વ્યક્તિ, અથવા યજ્ઞકારણે શાસ્ત્રીય નિયોગથી।
Verse 42
आमंत्रितश्च यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावंति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति
શ્રાદ્ધમાં કે દેવકાર્યમાં આમંત્રિત થઈને જે માંસ ત્યજી દે, તે પશુના જેટલા રોમ હોય તેટલા (વર્ષ) નરકને પામે છે।
Verse 43
अदेयं वाप्यपेयं वा तथैवास्पृश्यमेव वा । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
મદ્ય દ્વિજાતિઓ માટે સદાય અદેય, અપેય અને અસ્પૃશ્ય છે; તેમના માટે તે નિત્ય અનાલોક્ય (જોવા પણ અયોગ્ય) છે—આ જ સ્થાપિત નિયમ છે।
Verse 44
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद्द्विजः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી નિત્ય મદ્યનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. તેને પીવાથી દ્વિજ પોતાના નિયત કર્મોથી પતિત થાય છે અને સંભાષણયોગ્ય રહેતો નથી.
Verse 45
भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वाऽपेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः
દ્વિજએ અભક્ષ્ય ભક્ષણ કર્યું હોય અને અપેય પણ પીધું હોય, તો જ્યાં સુધી તે તે પાપાચાર ત્યાગતો નથી ત્યાં સુધી તેને ધર્માધિકાર મળતો નથી.
Verse 46
तस्मात्परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद्याति रौरवम्
અતએવ બ્રાહ્મણે પ્રયત્નપૂર્વક નિત્ય અભક્ષ્ય અને અપેયનો પરિહાર કરવો જોઈએ; નહિંતર તે રૌરવ નરકમાં જાય છે.
Verse 56
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे भक्ष्याभक्ष्यनियमो । नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં ‘ભક્ષ્ય-અભક્ષ્ય-નિયમ’ નામનો છપ્પનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.