Adhyaya 44

Verse 1

मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન્, પ્રયાગનું માહાત્મ્ય ફરીથી સાંભળો; તેને સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 2

मानसं नाम तत्तीर्थं गंगायामुत्तरे तटे । त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ગંગાના ઉત્તર કાંઠે ‘માનસા’ નામનું તે તીર્થ છે; ત્યાં ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરવાથી સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 3

गोभूहिरण्यदानेन यत्फलं प्राप्नुयान्नरः । एतत्फलमवाप्नोति तत्तीर्थं स्मरते पुनः

ગાય, ભૂમિ અને સોનાના દાનથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ તે તીર્થનું સ્મરણ માત્ર કરવાથી ફરી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 4

अकामो वा सकामो वा गंगायां यो विपद्यते । मृतस्तु भवति स्वर्गे नरकं न च पश्यति

નિષ્કામ હોય કે સકામ—જે ગંગામાં દેહત્યાગ કરે છે, તે મરણ પછી સ્વર્ગમાં વસે છે અને નરકને નથી જોતો।

Verse 5

अप्सरोगणसंगीतैः सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते । हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति

અપ્સરાગણના ગીત-સંગીતથી તે સુપ્ત અવસ્થામાંથી જાગે છે; અને હંસ તથા સારસ-યુક્ત વિમાનમાં તે પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 6

बहुवर्षाणि राजेन्द्र षट्सहस्राणि भुंजते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः

હે રાજેન્દ્ર! તેઓ અનેક વર્ષો સુધી—છ હજાર વર્ષો સુધી—સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે. ત્યારબાદ પુણ્ય ક્ષીણ થતાં સ્વર્ગથી ભ્રષ્ટ થઈ દિવ્યલોકમાંથી નીચે પડી જાય છે.

Verse 7

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये जायते स महाकुले । षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टितीर्थशतानि च

તે સોનું, મણિ અને મુક્તાથી સમૃદ્ધ એવા મહાકુળમાં જન્મે છે; અને તેને સાઠ સહસ્ર તીર્થો તથા સાઠ સો તીર્થોનું પણ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 8

माघेमासि गमिष्यंति गंगायमुनसंगमे । गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम्

માઘ માસમાં ગંગા-યમુના સંગમમાં જનારને, યોગ્ય રીતે એક લાખ ગાયોનું દાન આપવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

प्रयागे माघमासे तु त्र्यहंस्नानस्य तत्फलम् । गंगायमुनयोर्मध्ये पंचाग्निं यस्तु साधयेत्

પ્રયાગમાં માઘ માસે ગંગા-યમુનાના મધ્યમાં જે પંચાગ્નિ સાધના કરે છે, તેને ત્રણ દિવસના સ્નાનનું સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 10

अहीनांगो ह्यरोगश्च पंचेन्द्रियसमन्वितः । यावंति रोमकूपाणि तस्य गात्रस्य देहिनः

તે અંગહિનતા વિનાનો, નિરોગી અને પંચેન્દ્રિયોથી યુક્ત બને છે; અને તે દેહીના અંગોમાં જેટલા રોમકૂપ છે, એટલા (પુણ્યફળ/લાભ) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 11

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जंबूद्वीपपतिर्भवेत्

એટલાં જ વર્ષસહસ્રો સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત રહે છે; પછી પુણ્ય ક્ષય થતાં સ્વર્ગથી પતિત થઈ જંબૂદ્વીપનો નૃપતિ બને છે.

Verse 12

स भुक्त्वा विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं भजते नरः । जलप्रवेशं यः कुर्यात्संगमे लोकविश्रुते

તે મનુષ્ય વિશાળ ભોગો ભોગવીને તે તીર્થને પ્રાપ્ત કરે છે; જે લોકવિખ્યાત સંગમમાં જળપ્રવેશ કરે છે, તે તેનું પુણ્યફળ મેળવે છે.

Verse 13

राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः । सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते

જેમ રાહુગ્રસ્ત ચંદ્ર મુક્ત થઈ પાપબંધનથી છૂટે છે, તેમ (ભક્ત) સર્વ પાતકોથી મુક્ત થઈ સોમલોકને પામે છે અને સોમ સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 14

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । स्वर्गलोकमवाप्नोति ऋषिगंधर्वसेवितः

તે સાઠ હજાર વર્ષો અને વધુ છસો વર્ષો સુધી સ્વર્ગલોકને પામે છે; ત્યાં ઋષિ અને ગંધર્વો તેની સેવા તથા સન્માન કરે છે.

Verse 15

परिभ्रष्टस्तु राजेंद्र समृद्धे जायते कुले । अधःशिरास्तु यो ज्वालामूर्ध्वपादः पिबेन्नरः

હે રાજેન્દ્ર! જે પોતાની સ્થિતિથી ચ્યૂત થાય છે તે સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મે છે; પરંતુ જે મનુષ્ય માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખી, જ્વાલાને મસ્તક માનીને પીવે છે, તે ઘોર દુઃખને પામે છે.

Verse 16

शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । परिभ्रष्टस्तु राजेंद्र अग्निहोत्री भवेन्नरः

તે સ્વર્ગલોકમાં એક લાખ વર્ષ સુધી પૂજિત થાય છે. પરંતુ હે રાજેન્દ્ર, જો તે ધર્મમાર્ગથી ભ્રષ્ટ થાય, તો તે પુરુષ અગ્નિહોત્ર કર્મમાં બંધાયેલો અગ્નિહોત્રી બને છે.

Verse 17

भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं भजते नरः । यस्तु देहं विकर्तित्वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति

વિપુલ ભોગો ભોગવીને મનુષ્ય તે તીર્થનો આશ્રય લે છે. અને જે પોતાનું જ શરીર કાપી-છાંટી શકુની પક્ષીઓને (ગિધ્રાદિ) અર્પણ કરે છે…

Verse 18

विहंगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम् । शतं वर्षसहस्राणां सोमलोके महीयते

પક્ષીઓ દ્વારા ઉપભોગાયેલ તે કર્મનું ફળ પણ સાંભળો—તે સોમલોકમાં એક લાખ વર્ષ સુધી માન પામે છે.

Verse 19

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः । गुणवान्रूपसंपन्नो विद्वान्सुप्रियदेहवान्

પછી સ્વર્ગથી ચ્યૂત થઈ તે ધર્મિક રાજા બને છે—ગુણવાન, રૂપસંપન્ન, વિદ્વાન અને મનોહર દેહવાળો.

Verse 20

भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं भजते पुनः । यामुने चोत्तरे कूले प्रयागस्य तु दक्षिणे

વિપુલ ભોગો ભોગવીને તે ફરી તે જ તીર્થનો આશ્રય લે છે—યમુનાના ઉત્તર કાંઠે અને પ્રયાગના દક્ષિણ ભાગે.

Verse 21

ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तत्परमं स्मृतम् । एकरात्रोषितो भूत्वा ऋणैः सर्वैः प्रमुच्यते

‘ઋણપ્રમોચન’ નામનું આ તીર્થ પરમ ઉત્તમ માનવામાં આવ્યું છે. ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરવાથી મનુષ્ય સર્વ ઋણોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 22

सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणी च सदा भवेत्

તે સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને સદા અનૃણી—ઋણમુક્ત—રહે છે.

Verse 44

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં ‘પ્રયાગ-માહાત્મ્ય’નો ચુમ્માલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.