Adhyaya 40

Verse 1

सूत उवाच । एवमुक्तानि तीर्थानि विष्णुदेहानि सुव्रताः । एषामन्यतमा संगान्मुक्तो भवति मानवः

સૂતજી બોલ્યા—હે સુવ્રતજનોએ! આ રીતે વર્ણવાયેલા તીર્થો સాక్షાત્ વિષ્ણુના દેહરૂપ છે. એમમાંથી કોઈ એકના પણ સાન્નિધ્ય-સંગથી માનવ મુક્તિ પામે છે.

Verse 2

तीर्थानुश्रवणं धन्यं धन्यं तीर्थनिषेवणम् । पापराशिनिपाताय नान्योपायः कलौयुगे

તીર્થોના શ્રવણ કરવું ધન્ય છે અને તીર્થસેવન પણ ધન્ય છે. કલિયુગમાં પાપરાશિના નાશ માટે આ સિવાય બીજો ઉપાય નથી.

Verse 3

वासं कुर्यामहं तीर्थे तीर्थस्पर्शमहं तथा । एवं योऽनुदिनं ब्रूते स याति परमं महत्

“હું તીર્થમાં નિવાસ કરું અને તીર્થસ્પર્શ (સ્નાન) પણ કરું”—જે આ રીતે રોજ બોલે છે, તે પરમ મહાન પદને પામે છે.

Verse 4

पापानि तस्य नश्यंति तीर्थालापनमात्रतः । तीर्थानि खलु धन्यानि धन्यसेव्यानि सुव्रताः

માત્ર તીર્થનું નામ ઉચ્ચારવાથી જ તેના પાપો નાશ પામે છે. હે સુવ્રતજનોએ! તીર્થો ખરેખર ધન્ય છે અને ધન્યજનોએ સેવવા યોગ્ય છે.

Verse 5

तीर्थानां सेवनादेव सेवितो भवति प्रभुः । नारायणो जगत्कर्ता नास्ति तीर्थात्परं पदम्

તીર્થોની સેવા કરવાથી જ પ્રભુની સેવા થાય છે. જગત્કર્તા નારાયણ માટે તીર્થથી પર કોઈ ઉચ્ચ પદ નથી.

Verse 6

ब्राह्मणस्तुलसी चैव अश्वत्थस्तीर्थसंचयः । विष्णुश्च परमेशानः सेव्य एव सदा नृभिः

બ્રાહ્મણ, તુલસી અને અશ્વત્થ (પીપળ)—આ બધું તીર્થોનું સંચય છે; અને વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે. તેથી મનુષ્યોએ સદા તેમની સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 7

ब्राह्मणानां विशेषेण सेवनं मुनिपुंगवाः । सर्वतीर्थावगाहादेरधिकं विदुरग्रजाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા, હે વિદુરના અગ્રજ, સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન વગેરે કરતાં પણ વધુ ફળદાયી માનવામાં આવે છે.

Verse 8

तस्माद्द्विजपदं साक्षात्सर्वतीर्थमयं शुभम् । भजेतानुदिनं विद्वांस्तत्र तीर्थाधिकं भवेत्

અતએવ વિદ્વાને દરરોજ તે શુભ ‘દ્વિજ-પદ’નું ભજન-પૂજન કરવું જોઈએ; તે સాక్షાત્ સર્વતીર્થમય છે. આમ કરવાથી તીર્થસેવન કરતાં પણ અધિક પુણ્ય મળે છે.

Verse 9

अश्वत्थस्य तुलस्याश्च गवां कुर्यात्प्रदक्षिणम् । सर्वतीर्थफलंप्राप्य विष्णुलोके महीयते

જે અશ્વત્થ વૃક્ષ, તુલસી છોડ અને ગાયોનું પ્રદક્ષિણ કરે છે, તે સર્વ તીર્થફળ પ્રાપ્ત કરીને વિષ્ણુલોકમાં માન પામે છે.

Verse 10

तस्माद्दुष्कृतकर्माणि नाशयेत्तीर्थसेवनात् । अन्यथा नरकं याति कर्म्मभोगाद्धि शाम्यति

અતએવ તીર્થસેવાનો આશ્રય લઈને દુષ્કૃત કર્મોનો નાશ કરવો જોઈએ; નહીંતર મનુષ્ય નરકમાં જાય છે, કારણ કે કર્મ તો ભોગવવાથી જ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 11

पापिनां नरके वासः सुकृती स्वर्गमश्नुते । तस्मात्पुण्यं निषेवेत तीर्थं खलु विचक्षणः

પાપીઓનો નિવાસ નરકમાં થાય છે અને સુકૃત કરનાર સ્વર્ગને પામે છે. તેથી વિવેકી પુરુષે પુણ્યનું સેવન કરવું અને નિશ્ચયે તીર્થોનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 12

ऋषय ऊचुः । श्रुतानि किल तीर्थानि समाहात्म्यानि सुव्रत । इदानीं श्रोतुमिच्छामः प्रयागस्य विशेषकम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સુવ્રત! તીર્થોના સંકલિત માહાત્મ્યો અમે ખરેખર સાંભળ્યા છે. હવે અમને પ્રયાગનું વિશેષ માહાત્મ્ય સાંભળવાની ઇચ્છા છે.

Verse 13

प्रयागं तु पुरा प्रोक्तं संक्षेपात्सूत यत्त्वया । विशेषाच्छ्रोतुमिच्छामः सूत नः कथ्यतामिति

હે સૂત! તમે અગાઉ પ્રયાગનું વર્ણન સંક્ષેપમાં કર્યું હતું. હવે અમે તેને વિશેષ રીતે વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; તેથી, હે સૂત, અમને કહો.

Verse 14

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभागाः प्रयागं प्रति सुव्रताः । हंताहं तत्प्रवक्ष्यामि प्रयागस्योपवर्णनम्

સૂતે કહ્યું—હે મહાભાગ્યશાળી સુવ્રતો! પ્રયાગ વિષે તમે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. આવો, હવે હું પ્રયાગનું વિસ્તૃત ઉપવર્ણન કહું છું.

Verse 15

मार्कंडेयेन कथितं यत्पुरा पांडुसूनवे । भारते तु यदा वृत्ते प्राप्तराज्ये पृथासुते

આ વાત પૂર્વે માર્કંડેયે પાંડુપુત્રને કહી હતી; જ્યારે ભારતની ઘટનાઓ પૂર્ણ થઈ હતી અને પૃથાપુત્રે રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

Verse 16

एतस्मिन्नंतरे राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । भ्रातृशोकेन संतप्तः चिंतयंस्तु पुनः पुनः

એ દરમિયાન કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર ભાઈઓના શોકથી દગ્ધ થઈ વારંવાર મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા.

Verse 17

आसीद्दुर्योधनो राजा एकादशचमूपतिः । अस्मान्संतप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः

દુર્યોધન રાજા હતો અને અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાનો અધિપતિ હતો. અમને વારંવાર સતાવી તેઓ બધા અંતે મૃત્યુને પામ્યા.

Verse 18

वासुदेवं समाश्रित्य पंचशेषास्तु पांडवाः । कथं द्रोणं च भीष्मं च कर्णं चैव महाबलम्

વાસુદેવનો આશ્રય લઈને બાકી રહેલા પાંચ પાંડવો—દ્રોણ, ભીષ્મ અને મહાબલી કર્ણને તેઓ કેવી રીતે જીતે?

Verse 19

दुर्योधनं च राजानं भ्रातृपुत्रसमन्वितम् । राजानो निहताः सर्वे ये चान्ये शूरमानिनः

ભાઈઓ અને પુત્રો સહિત રાજા દુર્યોધન પણ મારાયો; અને બધા રાજાઓ તથા અન્ય જે પોતાને શૂર માનતા હતા, તેઓ સૌ નાશ પામ્યા.

Verse 20

विना राज्येन कर्तव्यं किं भोगैर्जीवितेनवा । धिक्कष्टमिति संचिंत्य राजा विह्वलतां गतः

“રાજ્ય વિના શું કરવું—ભોગોનો શું ઉપયોગ, કે જીવનનું જ શું મૂલ્ય?” ‘ધિક્, કેટલું કષ્ટ!’ એમ વિચારી રાજા અત્યંત વ્યાકુળ થયો.

Verse 21

निश्चेष्टोऽथ निरुत्साहः किं चित्तिष्ठत्यधोमुखः । लब्धसंज्ञो यदा राजा चिंतयानः पुनः पुनः

પછી તે નિશ્ચેષ્ટ અને ઉત્સાહવિહોણો બની થોડો સમય મુખ નીચે કરીને રહ્યો. રાજાને ફરી સંજ્ઞા આવતાં તે વારંવાર વિચાર કરવા લાગ્યો.

Verse 22

कं चरे विधिना योगं नियमं तीर्थमेव वा । येनाहं शीघ्रमामुच्ये महापातककिल्बिषात्

હું વિધિપૂર્વક કયો આચાર કરું—યોગ, નિયમ-વ્રત, કે તીર્થયાત્રા—જેનાથી હું મહાપાતકના કલ્મષથી ઝડપથી મુક્ત થાઉં?

Verse 23

यत्र स्नात्वा नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् । कथं पृच्छामि वै कृष्णं येनेदं कारितं महत्

જે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અનુત્તમ વિષ્ણુલોકને પામે છે. આ મહાન કાર્ય કરાવનાર શ્રીકૃષ્ણને હું કેવી રીતે પૂછું?

Verse 24

धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्रशतं हतम् । व्यासं कथमहं पृच्छे यस्य गोत्रक्षयः कृतः

જેનાં સો પુત્રો માર્યા ગયા છે એવા ધૃતરાષ્ટ્રને હું કેવી રીતે પૂછું? અને જેમના કારણે વંશક્ષય થયો એવા વ્યાસને હું કેવી રીતે પ્રશ્ન કરું?

Verse 25

एवं वैक्लव्यमापन्नो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । रुदंतः पांडवाः सर्वे भ्रातृशोकपरिप्लुताः

આ રીતે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર અશક્ત વ્યાકુલતામાં પડી ગયો. અને બધા પાંડવો રડતા રડતા ભ્રાતૃશોકમાં સંપૂર્ણપણે ડૂબી ગયા.

Verse 26

ये च तत्र महात्मानः समेताः पांडवाश्रिताः । कुंती च द्रौपदी चैव ये च तत्र समागताः

ત્યાં પાંડવોને આશ્રય કરેલા મહાત્માઓ એકત્ર થયા; કુંતી અને દ્રૌપદી પણ, તથા ત્યાં ભેગા થયેલા અન્ય સૌ પણ।

Verse 27

भूमौ निपतिताः सर्वे रोदमानाः समंततः । वाराणस्यां तु मार्कंडस्तेन ज्ञातो युधिष्ठरः

બધા જ ચારે તરફ રડતા રડતા ધરતી પર પડી ગયા. પરંતુ વારાણસીમાં માર્કંડેય હતા; તેમના દ્વારા યુધિષ્ઠિરની ઓળખ પ્રગટ થઈ.

Verse 28

यथाविक्लवमापन्नो रोदमानः सुदुःखितः । अचिरेणैव कालेन मार्कंडस्तु महातपाः

આ રીતે તે અત્યંત નિર્વળ બની, રડતો રડતો ભારે દુઃખમાં હતો; થોડા જ સમયમાં મહાતપસ્વી માર્કંડેય ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 29

हस्तिनापुर संप्राप्तो राजद्वारे स तिष्ठति । द्वारपालोऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान्द्रुतम्

હસ્તિનાપુર પહોંચીને તે રાજદ્વારે ઊભો રહ્યો. તેને જોઈ દ્વારપાલે તરત જ રાજાને વાત કરી.

Verse 30

त्वां द्रष्टुकामो मार्कंडो द्वारे तिष्ठत्यसौ मुनिः । त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परः

તમને જોવા ઇચ્છુક મુનિ માર્કંડેય દ્વારે ઊભા છે. ત્યારે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ત્વરાથી દ્વાર પાસે આવી, તત્પરતાથી બોલ્યો.

Verse 31

युधिष्ठिर उवाच । स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे पावितं कुलम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ, આપનું સ્વાગત છે; હે મહામુને, આપનું સ્વાગત છે. આજે મારું જન્મ સફળ થયું; આજે મારું કુલ પાવન થયું.

Verse 32

अद्य मे पितरस्तृप्तास्त्वयि दृष्टे महामुने । सिंहासन उपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः

હે મહામુને, આપને જોઈને આજે મારા પિતૃઓ તૃપ્ત થયા છે. આપ માટે સિંહાસન ગોઠવી, પાદપ્રક્ષાલન તથા અર્ચનાદિ ક્રિયાઓથી (હું પૂજા કરીશ).

Verse 33

युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम् । ततस्तमूचे मार्कण्डः पूजितोऽहं त्वया विभो

મહાત્મા યુધિષ્ઠિરે તે મુનિનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું. ત્યારબાદ માર્કંડેય બોલ્યા—હે વિભો, આપે મને સન્માનિત કર્યો છે.

Verse 34

आख्याहि त्वरितो राजन्किमर्थं त्वरितं त्वया । केन वा विक्लवीभूतः कथयस्व ममाग्रतः

હે રાજન, ત્વરિત કહો—તમે એટલા ઉતાવળમાં કેમ છો? કયા કારણે તમે વ્યાકુળ બન્યા છો? મારી સામે કહો.

Verse 35

युधिष्ठिर उवाच । अस्माकं चैव यद्वृत्तं राज्यस्यार्थे महामुने । एतत्सर्वं विदित्वा तु भगवानिह चागतः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામુને, રાજ્યના વિષયમાં અમારે જે કંઈ બન્યું તે સર્વ જાણીને જ ભગવાન અહીં પધાર્યા છે.

Verse 36

मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्महाबाहो यत्र धर्मो व्यवस्थितः । नैव दृष्टं रणे पापं युध्यमानस्य धीमतः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહાબાહુ રાજન, સાંભળો; જ્યાં ધર્મ દૃઢ રીતે સ્થાપિત છે, ત્યાં ધર્મકાર્ય માટે યુદ્ધ કરનાર બુદ્ધિમાનને રણમાં પાપ લાગતું નથી.

Verse 37

किं पुना राजधर्मेण क्षत्रियस्य विशेषतः । तदेवं हृदये कृत्वा तस्मात्पापं न चिंतयेत्

તો પછી રાજધર્મ વિશે તો વધુ શું કહેવું—ખાસ કરીને ક્ષત્રિય માટે! આ વાત હૃદયમાં દૃઢ રાખીને, તેના કારણે પાપની ચિંતા ન કરવી.

Verse 38

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । पृच्छामि त्वां मुनिश्रेष्ठ सदा त्रैकाल्यदर्शनम् । कथयस्व समासेन मुच्येऽहं येन किल्बिषात्

પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે મునિને શિર નમાવી પ્રણામ કરીને કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું આપને એવી સાધના વિષે પૂછું છું કે જેના દ્વારા સદા ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય—ત્રિકાળનું દર્શન થાય. કૃપા કરીને સંક્ષેપમાં કહો, જેથી હું પાપથી મુક્ત થાઉં.

Verse 39

मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत । एवं सांख्यं च योगं च तीर्थं चैव युधिष्ठिर

માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહાભાગ રાજન, હે ભારત, તું જે મને પૂછે છે તે સાંભળ. હે યુધિષ્ઠિર, હું તને સાંખ્ય અને યોગ તથા તીર્થનું વિધાન પણ કહું છું.

Verse 40

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे चत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડનો ચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.