Adhyaya 14

Verse 1

नारद उवाच । नर्मदा तु नदीश्रेष्ठा पुण्या पुण्यतमा त्रिषु । मुनिभिस्तु महाभागैर्विभक्ता धर्मकांक्षिभिः

નારદ બોલ્યા— નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; પવિત્ર છે અને ત્રણેમાં પરમ પવિત્ર છે. ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતા મહાભાગ મુનિઓએ તેને પવિત્ર ક્ષેત્રરૂપે વિભાજિત કરી છે.

Verse 2

यज्ञोपवीतमात्राणि प्रविभक्तानि पांडव । तेषु स्नात्वा तु राजेंद्र सर्वपापैः प्रमुच्यते

હે પાંડવ, હે રાજેન્દ્ર, યજ્ઞોપવીતના પ્રમાણ જેટલા આ તીર્થસ્થાનો વિભાજિત કરાયા છે. તેમાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 3

जलेश्वरं च यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु पांडवनंदन

ત્રિલોકમાં વિખ્યાત ‘જલેશ્વર’ નામના તે પવિત્ર તીર્થની ઉત્પત્તિ-કથા હું કહું છું; હે પાંડવનંદન, સાંભળો.

Verse 4

पुरा मुनिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः । स्तुवंति ते महात्मानं देवदेवं महेश्वरम्

પ્રાચીન કાળે સર્વ મુનિગણો, ઇન્દ્ર સહિત અને મરુદ્ગણો સાથે, દેવોના દેવ મહાત્મા મહેશ્વરની સ્તુતિ કરતા હતા.

Verse 5

स्तुवमानास्तु संप्राप्ता यत्र देवो महेश्वरः । विज्ञापयंति देवेशं सेंद्राश्चैव मरुद्गणाः । भयोद्विग्नान्विरूपाक्ष परित्रायस्व नः प्रभो

સ્તુતિ કરતાં કરતાં તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં દેવ મહેશ્વર હતા. ત્યારે ઇન્દ્ર અને મરુદ્ગણોએ દેવેશને વિનંતી કરી—“હે વિરূপાક્ષ, અમે ભયથી વ્યાકુળ છીએ; હે પ્રભુ, અમારી રક્ષા કરો.”

Verse 6

ईश्वर उवाच । स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठाः किमर्थमिह चागताः । किं दुःखं कोऽनुसंतापः कुतो वा भयमागतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—“હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સ્વાગત છે. તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો? કયું દુઃખ, કયો સંતાપ, અને ભય ક્યાંથી આવ્યું?”

Verse 7

कथयध्वं महाभागा एतदिच्छामि वेदितुम् । एवमुक्तास्तु रुद्रेणाकथयन्नमितव्रताः

“હે મહાભાગો, કહો; હું આ જાણવું ઇચ્છું છું.” રુદ્રે એમ કહ્યે પછી, તે અમિતવ્રતધારીજનોએ ત્યારે વર્ણન કરવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 8

ऋषय ऊचुः । अपि घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । बाणो नामेति विख्यातो यस्य वै त्रिपुरं पुरम्

ઋષિઓએ કહ્યું—શું સાચું છે કે બળના ગર્વથી મત્ત, ભયંકર અને મહાવીર્ય દાનવ ‘બાણ’ નામે વિખ્યાત છે, જેના નગરનું નામ ત્રિપુર છે?

Verse 9

गगने तु वसद्दिव्यं भ्रमते तस्य तेजसा । तस्माद्भीता विरूपाक्ष त्वामेव शरणं गताः

આકાશમાં વસતો દિવ્ય પ્રકાશ તેના તેજથી ભ્રમણ કરે છે; તેથી ભયભીત થઈ, હે વિરূপાક્ષ, અમે માત્ર તમારી જ શરણમાં આવ્યા છીએ।

Verse 10

त्रायस्व महतो दुःखाद्देवत्वं हि परा गतिः । एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि

આ મહાદુઃખમાંથી અમને બચાવો; કારણ કે દેવત્વ જ પરમ ગતિ છે. હે દેવેશ, સૌ પર આવી કૃપા કરવી તમને યોગ્ય છે।

Verse 11

येन देवाः सुप्रसन्नाः सुखमेधंति शंकर । परां निर्वृतिमायांति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि

હે શંકર, જે ઉપાયથી દેવો સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થઈ સુખમાં સમૃદ્ધ થાય અને પરમ નિર્વૃતિ-શાંતિને પામે—હે પ્રભુ, તે જ કરો।

Verse 12

देव उवाच । एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं करिष्यथ । अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्

દેવે કહ્યું—આ બધું હું કરીશ; તમે શોક ન કરો. થોડા જ સમયમાં હું તમારું સુખ વધારનાર કાર્ય કરી દઈશ।

Verse 13

आश्वासयित्वा तान्सर्वान्नर्मदातटमास्थितः । चिंतयामास सर्वेशस्तद्वधं प्रति पांडव

તેમ સૌને આશ્વાસન આપી, હે પાંડવ! સર્વેશ્વર નર્મદા-તટે ઊભા રહી, તે શત્રુના વધ વિષે મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા।

Verse 14

कथं केन प्रकारेण हंतव्यस्त्रिपुरो मया । एवं संचिंत्य भगवान्नारदं स्मरते तदा । स्मरणादेव संप्राप्तो नारदः समुपस्थितः

‘હું કેવી રીતે, કયા ઉપાયથી ત્રિપુરનો વધ કરું?’ એમ વિચારી ભગવાને ત્યારે નારદનું સ્મરણ કર્યું; સ્મરણમાત્રથી જ નારદ તરત જ આવીને ઉપસ્થિત થયા।

Verse 15

नारद उवाच । आज्ञापय महादेव किमर्थं संस्मृतो ह्यहम् । किं कार्यं तु मया देव कर्तव्यं कथयस्व मे

નારદ બોલ્યા—“આજ્ઞા આપો, હે મહાદેવ! કયા હેતુથી મને સ્મરવામાં આવ્યો છે? હે દેવ, મારા દ્વારા કયું કાર્ય કરવાનું છે? મને કહો।”

Verse 16

ईश्वर उवाच । गच्छ नारद तत्रैव यत्र तत्त्रिपुरं पुरम् । बाणस्य दानवेन्द्रस्य शीघ्रं गच्छाथ तत्कुरु

ઈશ્વરે કહ્યું—“જા, નારદ! જ્યાં તે ત્રિપુર નગર છે ત્યાં જા. દાનવોના અધિપતિ બાણના નગરમાં ઝડપથી જઈ તે કાર્ય કર।”

Verse 17

भर्तारो देवताभाश्च स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । तासां वै तेजसा विप्र भ्रमते त्रिपुरं दिवि

તેમના પતિ દેવતાઓ સમા તેજસ્વી છે અને તેમની સ્ત્રીઓ અપ્સરાઓ જેવી છે. હે વિપ્ર! તેમના તેજથી ત્રિપુર ખરેખર સ્વર્ગમાં ભ્રમણ કરે છે।

Verse 18

तत्र गत्वा तु विप्रेंद्र मंत्रमन्यं प्रचोदय । देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनिस्त्वरितविक्रमः

હે વિપ્રેન્દ્ર! ત્યાં જઈને તમે અન્ય મંત્રનો પ્રયોગ કરો. દેવના વચન સાંભળીને મુનિ ત્વરિત ગતિએ આગળ વધ્યા.

Verse 19

स्त्रीणां हृदयनाशाय प्रविष्टस्तं पुरं प्रति । शोभते तत्पुरं दिव्यं नानारत्नोपशोभितम्

સ્ત્રીઓના હૃદયને મોહિત કરવા માટે તેમણે તે નગરમાં પ્રવેશ કર્યો. તે દિવ્ય નગર નાના પ્રકારના રત્નોથી સુશોભિત થઈ રહ્યું હતું.

Verse 20

शतयोजनविस्तीर्णं ततो द्विगुणमायतम् । ततः पश्यति तत्रैव बाणं तु बलदर्पितम्

તે નગર સો યોજન પહોળું અને તેનાથી બમણું લાંબુ હતું. ત્યાં તેમણે બળના ગર્વમાં ચકચૂર બાણાસુરને જોયો.

Verse 21

मालाकुंडलकेयूरैर्मुकुटेन विराजितम् । हाररत्नैश्च संछन्नं चंद्रकांतिविभूषितम्

તે માળા, કુંડળ, બાજુબંધ અને મુકુટથી સુશોભિત હતો. તે રત્નજડિત હારોથી ઢંકાયેલો અને ચંદ્રકાંતિ સમાન ચમકી રહ્યો હતો.

Verse 22

ललनास्तस्य रत्नाढ्याः नराः कनकमंडिताः । उत्थितो नारदं दृष्ट्वा दानवेंद्रो महाबलः

તેની સ્ત્રીઓ રત્નોથી લદાયેલી હતી અને પુરુષો સુવર્ણથી અલંકૃત હતા. નારદજીને જોઈને મહાબલી દાનવરાજ ઊભો થયો.

Verse 23

बाण उवाच । स देवर्षिः स्वयं प्राप्तो मद्गृहं प्रति संप्रति । अर्घं पाद्यं यथान्यायं क्रियतां द्विजसत्तम

બાણે કહ્યું—તે દેવર્ષિ હવે સ્વયં મારા ગૃહે આવ્યા છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વિધિ મુજબ અર્ઘ્ય અને પાદ્ય અર્પણ કરો.

Verse 24

चिरात्समागतो विप्र स्थीयतामिदमासनम् । एवं संभावयित्वा तु नारदं समुपस्थितम्

હે વિપ્ર, ઘણાં સમય પછી તમે આવ્યા છો; કૃપા કરીને આ આસન પર બેસો. આમ નારદનું યથાવિધિ સન્માન કરીને તે તેમની પાસે જઈ સેવા કરવા લાગ્યો.

Verse 25

तस्य भार्या महादेवी अनौपम्या तु नामतः

તેણીની પત્ની મહાદેવી હતી; નામથી તે ‘અનૌપમ્યા’ (અતુલ્ય) તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 26

अनौपम्योवाच । भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यंति केन वै । व्रतेन नियमेनापि दानेन तपसाथवा

અનૌપમ્યાએ કહ્યું—હે ભગવન, માનવલોકમાં દેવતાઓ કિસથી પ્રસન્ન થાય છે—વ્રતથી, નિયમપાલનથી, દાનથી કે તપથી?

Verse 27

नारद उवाच । तिलधेनुं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । ससागरा नवद्वीपा दत्ता भवति मेदिनी

નારદે કહ્યું—જે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને તિલધેનુનું દાન આપે છે, તેના માટે સાગરો સહિત નવદ્વીપવાળી આ પૃથ્વી જાણે દાન કરાઈ હોય તેમ ગણાય છે.

Verse 28

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामिकैः । मोदते चाक्षयं कालं सुचिरं कृतशासनः

સ્થાપિત શાસનથી રાજ્ય કરનાર તે, કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સર્વકામદાયક વિમાનોમાં અતિ દીર્ઘ, અક્ષય કાળ આનંદ કરે છે।

Verse 29

आम्रातककपित्थानि कदलीवनमेव च । कदंब चंपकाशोका अनेक विविधद्रुमाः

ત્યાં આમ્રાતક અને કપિત્થનાં વૃક્ષો છે, કેળાંનાં વનો પણ છે; કદંબ, ચંપક, અશોક—અને અનેક પ્રકારનાં બહુ વૃક્ષો છે।

Verse 30

अष्टमी च चतुर्थी च द्वादशी च तथा उभे । संक्रांतिर्विषुवं चैव दिनच्छिद्रमुखं तथा

અષ્ટમી, ચતુર્થી, દ્વાદશી તથા બન્ને—અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમા; સંક્રાંતિ, વિષુવ અને ‘દિનચ્છિદ્રમુખ’ (કાળસંધિ) પણ।

Verse 31

पुण्यान्येतानि सर्वाणि उपवासंति याः स्त्रियः । तासां तु धर्म्मयुक्तानां स्वर्गे वासो न संशयः

આ બધાં પુણ્યપ્રદ આચારો છે; જે સ્ત્રીઓ તેમાં ઉપવાસ કરે છે, તે ધર્મપરાયણ સ્ત્રીઓનો સ્વર્ગમાં નિવાસ નિઃસંદેહ છે।

Verse 32

कलिकालात्तु निर्मुक्ताः सर्वपापविवर्जिताः । उपवासरता नार्यो नोपसर्पंति तापसाः

કલિયુગના પ્રભાવથી મુક્ત અને સર્વ પાપોથી રહિત—ઉપવાસરત સ્ત્રીઓને તાપસો પણ નજીક આવતાં નથી (કોઈ ઉપદ્રવ થતો નથી)।

Verse 33

एवं श्रुत्वा तु सुश्रोणि यथेष्टं कर्तुमर्हसि । नारदस्य वचः श्रुत्वा राज्ञी वचनमब्रवीत्

આ રીતે સાંભળીને, હે સુશ્રોણિ, તને યથેચ્છા જે યોગ્ય લાગે તે કરવું જોઈએ. નારદના વચન સાંભળી રાણીએ પછી વચન કહ્યું.

Verse 34

प्रसादं कुरु विप्रेंद्र दानं गृह्ण यथेप्सितम् । सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राण्याभरणानि च

હે વિપ્રેન્દ્ર, પ્રસન્ન થાઓ; તમારી ઇચ્છા મુજબ દાન સ્વીકારો—સુવર્ણ, મણિ-રત્નો, વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ.

Verse 35

तत्ते दास्याम्यहं विप्र यच्चान्यदपि दुर्ल्लभम् । प्रतिगृह्ण द्विजश्रेष्ठ प्रीयेतां हरिशंकरौ

હે વિપ્ર, તે હું તમને આપીશ—અને બીજું જે કંઈ દુર્લભ હોય તે પણ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સ્વીકારો, જેથી હરિ અને શંકર પ્રસન્ન થાય.

Verse 36

नारद उवाच । अन्यस्मै दीयतां भद्रे क्षीणवृतिश्च यो द्विजः । वयं तु शीलसंपन्ना भक्तिस्तु क्रियते मया

નારદ બોલ્યા—હે ભદ્રે, આ દાન બીજા એવા દ્વિજને આપો જેના જીવનોપાય ક્ષીણ થયા છે. અમે તો શીલસંપન્ન છીએ; મારી તરફથી તો ભક્તિ જ અર્પણ છે.

Verse 37

एवं तासां मनो हृत्वा सर्वासामुपदिश्य वा । जगाम भरतश्रेष्ठ स्वकीयं स्थानकं पुनः

આ રીતે તેમની સૌની મનોભાવના જીતીને અને સર્વને ઉપદેશ આપી, ભરતશ્રેષ્ઠ ફરી પોતાના સ્થાનને ગયા.

Verse 38

अत्राकृष्टमनास्तास्तु अन्यत्रगतमानसाः । पुरि छिद्रं समुत्पन्नं बाणस्य तु महात्मनः

તેમનાં મન અહીં ખેંચાયા છતાં ચિત્ત અન્યત્ર જ હતું; અને નગરમાં મહાત્મા બાણનું એક ભેદ (છિદ્ર) ઉત્પન્ન થયું.