Adhyaya 26

Verse 1

नारदौवाच । ततो गच्छेत राजेंद्र कुरुक्षेत्रमभिष्टुतम् । पापेभ्यो विप्रमुच्यंते तद्गताः सर्वजंतवः

નારદે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ પ્રશંસિત કુરુક્ષેત્રે જવું જોઈએ; ત્યાં ગયેલા સર્વ જીવો પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 2

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् । य एवं सततं ब्रूयात्सर्वपापैः प्रमुच्यते

“હું કુરુક્ષેત્રે જઈશ; હું કુરુક્ષેત્રમાં વસું છું”—જે આ રીતે સતત બોલે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 3

तत्र मासं वसेद्धीरः सरस्वत्यां नराधिप । यत्र ब्रह्मादयो देवा यत्र ब्रह्मर्षिचारणाः

હે નરાધિપ! ત્યાં સરસ્વતીના તટે ધીર પુરુષે એક માસ નિવાસ કરવો—જ્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા બ્રહ્મર્ષિ અને ચારણગણ વિચરે છે।

Verse 4

गंधर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्च महीपते । ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यमभिगच्छंति भारत

હે મહીપતે, હે ભારત! ગંધર્વ-અપ્સરાઓ, યક્ષો અને પન્નગો (નાગો) પણ તે મહાપુણ્ય બ્રહ્મક્ષેત્રને અભિગમ કરે છે।

Verse 5

मनसाप्यभिकामस्य कुरुक्षेत्रे युधिष्ठिर । पापानि विप्रणश्यंति ब्रह्मलोकं च गच्छति

હે યુધિષ્ઠિર, કુરુક્ષેત્ર જવાની માત્ર મનમાં ઇચ્છા થાય તોય પાપો સંપૂર્ણ નાશ પામે છે અને તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह । वाजपेयाश्वमेध्याभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः

હે કુરુશ્રેષ્ઠ, જે મનુષ્ય શ્રદ્ધા સાથે કુરુક્ષેત્ર જાય છે, તે વાજપેય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન ફળ પામે છે।

Verse 7

ततो मत्तर्णकं राजन्द्वारपालं महाबलम् । यं वै समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत्

પછી, હે રાજન, મહાબલી દ્વારપાલ મત્તર્ણકને માત્ર વંદન કરવાથી જ સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે।

Verse 8

ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णोः स्थानमनुत्तमम् । सततं नाम राजेंद्र यत्र सन्निहितो हरिः

પછી, હે ધર્મજ્ઞ, હે રાજેન્દ્ર, ‘સતત’ નામે ઓળખાતું વિષ્ણુનું તે અનુત્તમ સ્થાન જાઓ, જ્યાં હરિ સદા સન્નિહિત છે।

Verse 9

तत्र स्नात्वा च दृष्ट्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् । अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति

ત્યાં સ્નાન કરીને અને ત્રિલોકના પ્રભવ હરિના દર્શન કરીને, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને વિષ્ણુલોકને જાય છે।

Verse 10

ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः

ત્યારબાદ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ પારિપ્લવ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં મનુષ્યને અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞોના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 11

पृथिव्यां तीर्थमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् । ततः शाल्विकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप

પૃથ્વી પર તે તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને હજાર ગાયોના દાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે. ત્યારબાદ, હે રાજન, તીર્થસેવામાં રત યાત્રિકે શાલ્વિકિની તરફ જવું જોઈએ.

Verse 12

दशाश्वमेधिके स्नात्वा तदेव लभते फलम् । सर्पनीविं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम्

દશાશ્વમેધિકમાં સ્નાન કરવાથી એ જ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને નાગોના પરમ તીર્થ સર્પનીવીને પ્રાપ્ત કરીને (અતિ ઉત્તમ ફળ મળે છે).

Verse 13

अग्निष्टोममवाप्नोति नागलोकं च गच्छति । ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालमतर्णकम्

તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરીને નાગલોકમાં પણ જાય છે. ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ, તેને અતર્ણક નામના દ્વારપાળ પાસે જવું જોઈએ.

Verse 14

तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् । ततःपंचनदंगत्वानियतोनियताशनः

ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરવાથી હજાર ગાયોના દાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે. ત્યારબાદ પંચનદમાં જઈ, સંયમી અને નિયમિત આહારવાળો બની (વ્રત-આચરણ કરવું).

Verse 15

कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् । अश्विनीतीर्थमागम्य रूपवानभिजायते

કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને અશ્વિનીતીર્થમાં જઈ મનુષ્ય રૂપવાન બની જન્મે છે.

Verse 16

ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्तमम् । विष्णुर्वाराहरूपेण पुरा यत्र स्थितोऽभवत्

પછી, હે ધર્મજ્ઞ, ઉત્તમ વારાહતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં પ્રાચીનકાળે વિષ્ણુ વારાહરૂપે સ્થિત રહ્યા હતા.

Verse 17

तत्र स्थित्वा नरव्याघ्र अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततो जयिन्यां राजेंद्र सोमतीर्थं समाविशेत्

ત્યાં નિવાસ કરીને, હે નરવ્યાઘ્ર, અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે. પછી, હે રાજેન્દ્ર, જયિનીમાં સોમતીર્થમાં પ્રવેશ (દર્શન) કરવો જોઈએ.

Verse 18

स्नात्वा फलमवाप्नोति राजसूयस्य मानवः । एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને રાજસૂય યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે. એકહંસમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાન જેટલું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 19

कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह । पुंडरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेच्च सः

હે કુરુદ્વહ, તીર્થસેવામાં તત્પર રહી જે શૌચશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, તે પુંડરીક નામનું પુણ્યફળ પામે છે અને નિશ્ચયે શુદ્ધ બને છે.

Verse 20

ततो मुंजावटं नाम महादेवस्य धीमतः । तत्रोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नुयात्

ત્યારબાદ ધીમાન મહાદેવના અધિકારવાળા ‘મુંજાવટ’ નામના સ્થાને જવું જોઈએ. ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરવાથી ગણપતિની કૃપા તથા ગાણપત્ય પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

तत्रैव च महाराज जयां लोकपरिश्रुताम् । स्नात्वाभिगम्य राजेंद्र सर्वकाममवाप्नुयात्

ત્યાં જ, હે મહારાજ, લોકપ્રસિદ્ધ ‘જયા’ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરીને તેનું અભિગમન કરવાથી, હે રાજેન્દ્ર, સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

कुरुक्षेत्रस्य तद्द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ । प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समावृतः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કુરુક્ષેત્રનું તે પ્રસિદ્ધ દ્વાર—તેની પ્રદક્ષિણા કરીને—તીર્થસેવી યાત્રિક આગળ પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 23

संस्मृते पुष्कराणां तु स्नात्वार्च्य पितृदेवताः । जामदग्न्येन रामेण आहूते वै महात्मना

પુષ્કરોનું સ્મરણ થતાં જ પિતૃદેવતાઓને સ્નાન કરાવી પૂજન કરવામાં આવ્યું; અને મહાત્મા જામદગ્ન્ય રામે તેમને વિધિપૂર્વક આહ્વાન કર્યા.

Verse 24

कृतकृत्योभवेद्राजन्नश्वमेधं च विंदति । ततो रामह्रदं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप

હે રાજન! તે કૃતકૃત્ય બને છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ, હે નરાધિપ, તીર્થસેવીને રામહ્રદ તરફ જવું જોઈએ.

Verse 25

यत्र रामेण राजेंद्र तरसा दीप्ततेजसा । क्षत्रमुत्सार्य वीर्येण ह्रदाः पंच निषेविताः । पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति नः श्रुतम्

હે રાજેન્દ્ર! જ્યાં દીપ્ત તેજવાળા રામે ત્વરિત બળથી પોતાના પરાક્રમે ક્ષત્રિયોને હાંકી કાઢી પાંચ હ્રદોનો આશ્રય લીધો—હે નરવ્યાઘ્ર! અમે સાંભળ્યું છે કે તેણે તે હ્રદોને રક્તથી ભર્યા.

Verse 26

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षड्विंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડનો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 27

रामराम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव । अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च तेऽनघ

“રામ, રામ! હે મહાભાગ ભાર્ગવ! હે અનઘ! આ પિતૃભક્તિ અને તારા પરાક્રમથી અમે પ્રસન્ન છીએ।”

Verse 28

वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महामते । एवमुक्तः स राजेंद्र रामः प्रवदतां वरः

“વર પસંદ કર—તારું કલ્યાણ થાઓ. હે મહામતિ! તને શું ઇચ્છા છે?” એમ કહ્યા પછી, હે રાજેન્દ્ર, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ રામ બોલ્યો।

Verse 29

अब्रवीत्प्रांजलिर्वाक्यं पितॄन्स गगने स्थितान् । भवंतो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि

ત્યારે તેણે હાથ જોડીને આકાશમાં સ્થિત પિતૃઓને કહ્યું—“જો આપ સૌ મને પ્રસન્ન હો, અને જો હું આપના અનુગ્રહને યોગ્ય હોઉં,”

Verse 30

पितृप्रसादादिच्छेयं तपसाप्यायनं पुनः । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया

પિતૃપ્રસાદથી હું ફરી તપસ્યા દ્વારા પોતાને પુષ્ટ કરવા ઇચ્છું છું; અને ક્રોધથી અભિભૂત થઈ મેં જે ક્ષત્રિયવર્ગનો નાશ કર્યો, તેના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત પણ માંગું છું।

Verse 31

ततश्च पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसा ह्यहम् । ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः

ત્યારે તમારા તેજના પ્રભાવથી હું પાપોથી મુક્ત થઈ જઈશ; અને મારા હ્રદ-સરોવરો તીર્થરૂપ બની પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 32

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं रामस्य पितरस्तदा । प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं तोषसमन्विताः

આ શુભ વચન સાંભળી ત્યારે રામના પિતૃગણ પરમ પ્રસન્ન થઈ, રામ પ્રત્યે સંતોષથી યુક્ત થઈ, ઉત્તર આપવા લાગ્યા।

Verse 33

तपस्ते वर्द्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया

તારી તપસ્યા વધુ ને વધુ વધે—વિશેષ કરીને પિતૃભક્તિ દ્વારા. અને ક્રોધથી અભિભૂત થઈ તું જે ક્ષત્રિયવર્ગનો નાશ કર્યો—

Verse 34

ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं निहतास्ते स्वकर्म्मणा । ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमिष्यंति न संशयः

પછી તું પાપોથી મુક્ત થશે; તેઓ પોતાના કર્મથી જ નાશ પામ્યા છે. અને તારા આ હ્રદ-સરોવરો પણ તીર્થત્વને પ્રાપ્ત કરશે—એમાં સંશય નથી।

Verse 35

ह्रदेष्वेतेषु यः स्नात्वा पितॄन्संतर्पयिष्यति । पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यंति भुवि दुर्ल्लभम्

જે આ સરોવરોમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે છે, તેના પિતૃગણ પ્રસન્ન થઈને ભૂલોકમાં દુર્લભ એવું ફળ પણ તેને આપે છે.

Verse 36

ईप्सितं मनसः कामं स्वर्गलोकं सशाश्वतम् । एवं दत्त्वा वरं राजन्रामस्य पितरस्तदा । आमंत्र्य भार्गवं प्रीतास्तत्रैवांतर्दधुस्ततः

મનની ઇચ્છિત કામના રૂપે શાશ્વત સ્વર્ગલોકનો એવો વર આપી, હે રાજન, ત્યારે રામના પિતૃગણ પ્રસન્ન થઈ ભાર્ગવને વિદાય આપી ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 37

एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः । स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुभव्रतः

આ રીતે મહાત્મા ભાર્ગવના આ પુણ્ય ‘રામ-હ્રદ’ છે. રામના હ્રદોમાં સ્નાન કરીને શુભવ્રત પાલન કરનાર બ્રહ્મચારી પવિત્ર થાય છે.

Verse 38

राममभ्यर्च्य राजेंद्र लभेद्बहुसुवर्णकम् । वंशमूलं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह

હે રાજેન્દ્ર! રામની આરાધના કરવાથી બહુ સ્વર્ણ પ્રાપ્ત થાય છે. વંશમૂલ તીર્થને પામી તીર્થસેવી કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ બને છે.

Verse 39

स्ववंशमुद्धरेद्राजन्स्नात्वा वै वंशमूलके । कायशोधनमासाद्य तीर्थं भरतसत्तम

હે રાજન! વંશમૂલકમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાનો વંશ ઉદ્ધરે છે; અને હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ‘કાયશોધન’ નામના તીર્થને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 40

शरीरशुद्धिमाप्नोति स्नातस्तस्मिन्न संशयः । शुद्धदेहस्तु संयाति शुभांल्लोकाननुत्तमान्

તે પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરનાર નિઃસંદેહ શરીરશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. અને શુદ્ધ દેહવાળો બની તે શુભ, અનુત્તમ લોકોને પામે છે.

Verse 41

ततो गच्छेत राजेंद्र तीर्थं त्रैलोक्यदुर्लभम् । लोका यत्रोद्धृताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ત્રિલોકમાં પણ દુર્લભ એવા તે તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં પૂર્વકালে સર્વશક્તિમાન પ્રભુ વિષ્ણુએ લોકોને ઉદ્ધર્યા હતા.

Verse 42

लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । स्नात्वा तीर्थवरे राजन्लोकानुद्धरते स्वकान्

ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘લોકોદ્ધાર’ નામના તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને, હે રાજન, તે શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાના સ્વજનોનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 43

श्रीतीर्थं च समासाद्य विंदते श्रियमुत्तमाम् । कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः

શ્રી-તીર્થને પ્રાપ્ત કરવાથી ઉત્તમ શ્રી (સમૃદ્ધિ/લક્ષ્મીકૃપા) મળે છે. અને કપિલા-તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને બ્રહ્મચારી સંયમી બની સમાહિત (એકાગ્ર) થાય છે.

Verse 44

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च देवानिह पितॄंस्तथा । कपिलानां सहस्रस्य फलं विंदति मानवः

ત્યાં સ્નાન કરીને તથા દેવો અને પિતૃઓની પૂજા કરીને મનુષ્ય એક હજાર કપિલા ગાયો દાનના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 45

सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः । अर्चयित्वा पितॄन्देवानुपवासपरायणः

સૂર્યતીર્થને પામી, નિયત મનથી ત્યાં સ્નાન કરીને, ઉપવાસપરાયણ બની તે પિતૃઓ અને દેવતાઓની ભક્તિપૂર્વક અર્ચના કરે છે।

Verse 46

अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति । गवांभवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम्

તીર્થસેવક યથાક્રમે ગવાંભવન (ગૌઓનું ધામ)ને પામી, અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને સૂર્યલોકમાં ગમન કરે છે।

Verse 47

तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् । गंगातीर्थं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप

ત્યાં અભિષેક (વિધિસ્નાન) કરનારને હજાર ગૌદાન જેટલું ફળ મળે છે। હે નરાધિપ! ગંગાતીર્થને પામી તે તીર્થસેવક બને છે।

Verse 48

केव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते वीर्यमुत्तमम् । ततो गच्छेत राजेंद्र द्वारपालं लवर्णकम्

કેવ્યા-તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય ઉત્તમ વીર્ય (બળ-તેજ) પ્રાપ્ત કરે છે। ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! લવર્ણક નામના દ્વારપાળના સ્થાને જવું જોઈએ।

Verse 49

तस्य तीर्थे सरस्वत्यां यथेंद्रस्य महात्मनः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्

હે રાજન! સરસ્વતીના તે તીર્થમાં—જે મહાત્મા ઇન્દ્ર સાથે સંબંધિત ગણાય છે—ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે।

Verse 50

ततो गच्छेत धर्मज्ञ ब्रह्मावर्तं नराधिप । ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

ત્યાર પછી, હે ધર્મજ્ઞ નરાધિપ! બ્રહ્માવર્તમાં જવું જોઈએ. બ્રહ્માવર્તમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મલોકને પામે છે.

Verse 51

ततो गच्छेत धर्मज्ञ सुतीर्थकमनुत्तमम् । यत्र सन्निहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह

પછી, હે ધર્મજ્ઞ! ‘સુતીર્થક’ નામના અનુત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં દેવતાઓ સાથે પિતૃગણ સદૈવ સન્નિહિત રહે છે.

Verse 52

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधमवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति

ત્યાં પિતૃ અને દેવોના અર્ચનમાં રત રહી અભિષેક કરવો જોઈએ. તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પિતૃલોકને પણ જાય છે.

Verse 53

ततोऽन्यतीर्थं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम् । काशीश्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम

પછી, હે ધર્મજ્ઞ! યથાક્રમે બીજા તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કાશીશ્વરના તીર્થોમાં સ્નાન કરીને,

Verse 54

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते । मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य पार्थिव

તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. અને ત્યાં જ ‘માતૃ-તીર્થ’ પણ છે; જેમાં સ્નાન કરનારને, હે પાર્થિવ, વિશેષ ફળ મળે છે.

Verse 55

प्रजा विवर्द्धते राजन्स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । ततः शीतवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः

હે રાજન્, તેની પ્રજા વધે છે અને તે સ્વર્ગગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ નિયમિત અને મિતાહારી બની તે શીતવનમાં જવો જોઈએ.

Verse 56

तीर्थं तत्र महाराज महदन्यत्र दुर्लभम् । पुनाति दर्शनादेव दंडेनैकं नराधिप

હે મહારાજ, ત્યાં એક મહાન તીર્થ છે, જે અન્યત્ર દુર્લભ છે. માત્ર દર્શનથી જ તે પવિત્ર કરે છે, હે નરાધિપ; અને એક દંડવ્રત સમાન ફળ આપે છે.

Verse 57

केशानावप्य वै तस्मिन्पूतो भवति भारत । तत्र तीर्थवरं चान्यत्स्नात लोकार्तिहं स्मृतम्

હે ભારત, ત્યાં માત્ર વાળ ધોઈ લેતાં પણ મનુષ્ય પવિત્ર થાય છે. એ જ સ્થળે બીજું એક શ્રેષ્ઠ તીર્થ પણ છે; ત્યાં સ્નાન લોકદુઃખનાશક કહેવાય છે.

Verse 58

तत्र विप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस्तत्र तत्पराः । गतिं गच्छंति परमां स्नात्वा भरतसत्तम

હે નરવ્યાઘ્ર, ત્યાંના વિદ્વાન બ્રાહ્મણો તે તીર્થમાં તત્પર અને પરાયણ રહે છે. હે ભરતસત્તમ, ત્યાં સ્નાન કરીને તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 59

स्वर्णलोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम । प्राणायामैर्निर्हरंति स्वलोमानि द्विजोत्तमाः

હે ભરતસત્તમ, સ્વર્ણલોમાપનયન નામના તીર્થમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પ્રાણાયામ દ્વારા પોતાના દેહના રોમોને દૂર કરે છે.

Verse 60

पूतात्मानश्च राजेन्द्र प्रयांति परमां गतिम् । दशाश्वमेधिके चैव तस्मिंस्तीर्थे महीपते

હે રાજેન્દ્ર! જેમની અંતરાત્મા પવિત્ર થઈ છે તેઓ પરમ ગતિને પામે છે; હે મહીપતે! દશાશ્વમેધિક નામના તે તીર્થમાં નિશ્ચયે તેઓ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 61

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र गच्छंति परमां गतिम् । ततो गच्छेत राजेंद्र मानुषं लोकविश्रुतम्

ત્યાં સ્નાન કરીને, હે નરવ્યાઘ્ર! તેઓ પરમ ગતિને પામે છે. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! લોકવિખ્યાત ‘માનુષ’ પ્રદેશ તરફ જવું જોઈએ।

Verse 62

तत्र कृष्णामृगा राजन्व्याधेन शरपीडिताः । विगाह्य तस्मिन्सरसि मानुषत्वमुपागताः

ત્યાં, હે રાજન! શિકારીના બાણોથી પીડિત કૃષ્ણમૃગો તે સરોવરમાં ઝંપલાવી માનવત્વને પામ્યા।

Verse 63

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः । सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते

તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને, બ્રહ્મચારી બની અને મનને સમાહિત રાખીને, મનુષ્ય સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે અને સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત થાય છે।

Verse 64

मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रं महीपते । आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता

હે મહીપતે! માનુષના પૂર્વે એક ક્રોશ જેટલા અંતરે ‘આપગા’ નામની વિખ્યાત નદી વહે છે; તેને સિદ્ધજન સેવિત કરે છે।

Verse 65

श्यामाक भोजनं तत्र यः प्रयच्छति मानवः । देवान्पितॄन्समुद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत्

જે મનુષ્ય ત્યાં દેવો અને પિતૃઓને ઉદ્દેશીને શ્યામાક (સામા)નું ભોજન અર્પે છે, તેને ધર્મજન્ય મહાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 66

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस्तथा

એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી જાણે એક કરોડને ભોજન કરાવ્યું હોય તેમ ફળ મળે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને દેવતાઓ તથા પિતૃઓની પણ વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી।

Verse 67

उषित्वा रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत् । ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्

એક રાત્રિ ત્યાં નિવાસ કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ, તે બ્રહ્માના પરમ ધામે જાય છે।

Verse 68

ब्रह्मानुस्वरमित्येवं प्रकाशं भुवि भारत । तत्र सप्तर्षिकुंडेषु स्नातस्य भरतर्षभ

હે ભારત, આ સ્થાન પૃથ્વી પર ‘બ્રહ્માનુસ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યાં સપ્તઋષિ કુંડોમાં સ્નાન કરનારને મહાપુણ્ય મળે છે।

Verse 69

केदारे चैव राजेंद्र कपिलस्य महात्मनः । ब्रह्माणमभिगम्याथ शुचिः प्रयतमानसः

હે રાજેન્દ્ર, કેદારમાં મહાત્મા કપિલ શુદ્ધ બની અને સંયમિત મનથી બ્રહ્માને અભિગમ્યા।

Verse 70

सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते । कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम्

સર્વ પાપોથી વિશુદ્ધ આત્મા બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થાય છે; કપિષ્ઠલનું અતિ દુર્લભ કેદાર-તીર્થ પ્રાપ્ત કરીને।

Verse 71

अंतर्धानमवाप्नोति तपसा दग्धकिल्बिषः । ततो गच्छेत राजेंद्र सर्वकं लोकविश्रुतम्

તપસ્યા વડે પાપોને દગ્ધ કરીને તે અંતર્ધાન-શક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, લોકવિખ્યાત સર્વક-તીર્થને જવું જોઈએ।

Verse 72

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामभिगम्य वृषध्वजं । लभते सर्वकामान्हि स्वर्गलोकं च गच्छति । तिस्रःकोट्यश्च तीर्थानां प्रवरं कुरुनंदन

કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ વૃષધ્વજ (શિવ) પાસે જઈ પૂજા કરનાર નિશ્ચયે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગલોકને જાય છે। હે કુરુનંદન, આ તીર્થ ત્રણ કરોડ તીર્થોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 73

रुद्रकोटी तथा कूपे ह्रदेषु च समंतकः । इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम

ત્યાં જ રુદ્રકોટી નામનું તીર્થ છે; તેમજ કૂપ-તીર્થ પણ છે; હ્રદોમાં સમંતક (તીર્થ) છે; અને ત્યાં જ ઇલાસ્પદ નામનું તીર્થ પણ છે—હે ભરતશ્રેષ્ઠ।

Verse 74

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄनपि । न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयं च विंदति

ત્યાં સ્નાન કરીને તથા દેવતાઓ અને પિતૃઓનું પણ પૂજન કરવાથી મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી અને વાજપેય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 75

किंदाने च नरः स्नात्वा किंजपे च महीपते । अप्रमेयमवाप्नोति दानं यज्ञं तथैव च । कलश्यां वार्य्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेंद्रियः

હે મહીપતે! કિંદાન અને કિન્જપ તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય દાન અને યજ્ઞ સમાન અપરિમિત પુણ્ય પામે છે. શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહી બની કલશમાં રહેલા જળને માત્ર સ્પર્શે તો પણ એ જ ફળ મળે છે.

Verse 76

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः

મનુષ્ય નિશ્ચિતપણે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અને સરકના પ્રસંગથી પણ પૂર્વે મહાત્મા નારદે આ ઉપદેશ આપ્યો છે.

Verse 77

कुरुश्रेष्ठ शुभं तीर्थं रामजन्मेति विश्रुतम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा प्राणांश्चोत्सृज्य भारत

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! ‘રામજન્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક શુભ તીર્થ છે. હે ભારત! તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય પ્રાણોત્સર્ગ કરી દેહત્યાગ કરે છે.

Verse 78

नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकानाप्नोति दुर्ल्लभान् । शुक्लपक्षे दशम्यां तु पुंडरीकं समाविशेत्

નારદની અનુમતિ પ્રાપ્ત કરીને તે દુર્લભ લોકોને પામે છે. અને શુક્લપક્ષની દશમીએ ‘પુંડરીક’માં પ્રવેશ કરવો જોઈએ.

Verse 79

तत्र स्नात्वा नरो राजन्पुंडरीकफलं लभेत् । ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

હે રાજન! ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય ‘પુંડરીક-ફળ’ નામનું પુણ્ય પામે છે; ત્યારબાદ તે ત્રણ લોકમાં પ્રસિદ્ધ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)માં જાય છે.

Verse 80

तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचनी । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम्

ત્યાં વૈતરણિ નામની પુણ્ય નદી છે, જે પાપમોચન કરે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને શૂલપાણિ, વૃષધ્વજ ભગવાન શિવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 81

सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् । ततो गच्छेत राजेंद्र फलकीवनमुत्तमम्

સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થયેલો જીવ પરમ ગતિને પામે છે. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તે ‘ફલકીવન’ નામના ઉત્તમ વનમાં જાય છે.

Verse 82

तत्र देवाः सदा राजन्फलकीवनमाश्रिताः । तपश्चरंति विपुलं बहुवर्षसहस्रकम्

હે રાજન, ત્યાં દેવતાઓ સદા ફલકીવનનો આશ્રય લઈને રહે છે અને અનેક હજાર વર્ષો સુધી વિશાળ તપશ્ચર્યા કરે છે.

Verse 83

दृषत्पाने नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विंदति मानवः

દૃષત્પાનમાં સ્નાન કરીને અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પણ કરીને મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ તથા અતિરાત્ર યજ્ઞોના સમાન ફળ પામે છે.

Verse 84

तीर्थे च सर्वदेवानां स्नात्वा भरतसत्तम । गोसहस्रस्य राजेंद्र फलमाप्नोति मानवः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હે રાજેન્દ્ર—સર્વ દેવોના તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને હજાર ગાયોના દાન સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 85

पाणिख्याते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः । अवाप्नुते राजसूयमृषिलोकं च गच्छति

પાણિખ્યાતા તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પણ કરીને મનુષ્ય રાજસૂય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પામે છે તથા ઋષિલોકમાં જાય છે.

Verse 86

ततो गच्छेत धर्मज्ञ मिश्रकं लोकविश्रुतम् । तत्र तीर्थानि राजेंद्र मिश्रितानि महात्मना

પછી, હે ધર્મજ્ઞ, લોકવિખ્યાત મિશ્રક તીર્થમાં જવું જોઈએ. હે રાજેન્દ્ર, ત્યાં એક મહાત્માએ અનેક તીર્થોને એકત્ર કરીને મિશ્રિત કર્યા છે.

Verse 87

व्यासेन नृपशार्दूल द्विजार्थमिति नः श्रुतम् । सर्वतीर्थेषु स स्नाति मिश्रके स्नाति यो नरः

હે નૃપશાર્દૂલ, અમે સાંભળ્યું છે કે દ્વિજોના હિતાર્થે વ્યાસે કહ્યું—જે મનુષ્ય મિશ્રકમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્ય સમાન ગણાય છે.

Verse 88

ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः । मनोजवे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

પછી સંયમી અને નિયત આહારવાળો બની વ્યાસવનમાં જવું જોઈએ. મનોજવ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને સહસ્ર ગોદાન સમાન ફળ મળે છે.

Verse 89

गत्वा मधुवनीं चापि देव्याः स्थानं नरः शुचिः । तत्र स्नात्वार्चयेद्देवान्पितॄंश्च नियतः शुचिः

મધુવનીમાં જઈ શુદ્ધ મનુષ્યે દેવીના પવિત્ર સ્થાને પહોંચવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરીને સંયમી અને શુદ્ધ બની દેવતાઓ તથા પિતૃઓની પૂજા કરવી.

Verse 90

सदेव्या समनुज्ञातो गोसहस्रफलं लभेत् । कौशिक्याः संगमे यस्तु दृषद्वत्याश्च भारत

હે ભારત! દેવીની અનુમતિ મેળવી જે કૌશિકી અને દૃષદ્વતીના સંગમે સ્નાન કે વિધિ કરે છે, તેને સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 91

स्नातो वै नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता

જે સ્નાન કરીને આહારમાં સંયમ રાખે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ ‘વ્યાસસ્થલી’ નામનું સ્થાન છે, જ્યાં ધીમાન વ્યાસે નિવાસ/કર્મ કર્યું હતું।

Verse 92

पुत्रशोकाभितप्तेन देहत्यागाय निश्चयः । कृतो देवैश्च राजेंद्र पुनरुत्थापितस्तथा

હે રાજેન્દ્ર! પુત્રશોકથી દગ્ધ થઈ તેણે દેહત્યાગનો નિશ્ચય કર્યો; પરંતુ દેવોએ એ જ રીતે તેને ફરીથી જીવિત કર્યો।

Verse 93

अभिगम्य स्थलद्यं तस्य गोसहस्रफलं लभेत् । ऋणांतं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च

તે પવિત્ર સ્થાનના દર્શનથી સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય મળે છે. અને ઋણસીમાના કૂવામાં પહોંચીને એક પ્રસ્થ તલનું દાન પણ કરવું જોઈએ।

Verse 94

गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्तो नरेश्वर । वेदीतीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

હે નરેશ્વર! ઋણોથી મુક્ત થઈ મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. વેદી-તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે।

Verse 95

अहश्च सुदिनश्चैव द्वे तीर्थे नृप दुर्लभे । तयोः स्नात्वा नरः श्रेष्ठ सूर्यलोकमवाप्नुयात्

હે રાજન! ‘અહ’ અને ‘સુદિન’ નામનાં બે તીર્થો અતિ દુર્લભ છે. તેમાં સ્નાન કરનાર શ્રેષ્ઠ પુરુષ સૂર્યલોકને પામે છે.

Verse 96

मृगधूमं ततो गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र रुद्रपदे स्नात्वा समभ्यर्च्य च मानवः

પછી ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ મૃગધૂમ તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં રુદ્રપદે સ્નાન કરીને અને વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને મનુષ્ય (વિધિ અનુસાર વર્તે છે).

Verse 97

शूलपाणिं महात्मानमश्वमेधफलं लभेत् । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

મહાત્મા શૂલપાણિ (શિવ)ની આરાધના કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અને કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરનારને સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 98

अथ वामनकं गत्वा त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र विष्णुपदे स्नात्वा समभ्यर्च्य च वामनम्

પછી ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ વામનક તીર્થમાં જઈ, ત્યાં વિષ્ણુપદે સ્નાન કરીને વામન ભગવાનની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 99

सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकमवाप्नुयात् । कुलंपुने नरः स्नात्वा पुनाति स्वकुलं नरः

સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થયેલ આત્માવાળો મનુષ્ય વિષ્ણુલોકને પામે છે. સ્નાન કરીને તે પોતાના કુલને પવિત્ર કરે છે; નિશ્ચયે પોતાના પરિવારને પણ શુદ્ધ કરે છે.

Verse 100

पवनस्य ह्रदं गत्वा मरुतां तीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र वायुलोके महीयते

પવનના હ્રદે—મરુતોના ઉત્તમ તીર્થમાં—જઈ, હે નરવ્યાઘ્ર, જે ત્યાં સ્નાન કરે છે તે વાયુલોકમાં માન પામે છે.

Verse 101

अमराणां ह्रदे स्नात्वा समभ्यर्च्यामराधिपम् । अमराणां प्रभावेण स्वर्गलोके महीयते

અમરોના હ્રદમાં સ્નાન કરીને અને અમરાધિપતિનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, અમરોના પ્રભાવથી તે સ્વર્ગલોકમાં મહિમાવાન બને છે.

Verse 102

शालिहोत्रस्य राजेंद्र शालिसूर्ये यथाविधि । स्नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्

હે રાજેન્દ્ર, શાલિહોત્રસંબંધિત શાલિસૂર્ય તીર્થમાં યથાવિધિ સ્નાન કરવાથી, હે નરવરશ્રેષ્ઠ, સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે.

Verse 103

श्रीकुंजं च सरस्वत्यां तीर्थं भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्

હે ભરતસત્તમ, સરસ્વતીમાં શ્રીકુંજ નામનું તીર્થ પણ છે. હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે.

Verse 104

ततो नैमिषिकुंजं च समासाद्य सुदुर्लभम् । ऋषयः किल राजेंद्र नैमिषेयास्तपोधनाः

ત્યારબાદ અતિ દુર્લભ નૈમિષિકુંજને પ્રાપ્ત કરીને, હે રાજેન્દ્ર, ત્યાં નૈમિષેય ઋષિઓ—તપોધન—ખરેખર હતા.

Verse 105

तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रे गताः पुरा । ततः कुंजः सरस्वत्यां कृतो भरतसत्तम

તીર્થયાત્રાને અગ્રસ્થાને રાખીને તેઓ પ્રાચીન કાળે કુરુક્ષેત્ર ગયા. ત્યારબાદ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સરસ્વતીના તટે એક કુંજ (ઉપવન) રચાયું.

Verse 106

ऋषीणामवकाशः स्याद्यथा तुष्टिकरो महान् । तस्मिन्कुंजे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

આ ઋષિઓનું વિશ્રામસ્થાન છે, જે મહાન સંતોષ આપનારું માનવામાં આવે છે. તે કુંજમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યને સહસ્ર ગો-દાન સમાન પુણ્ય મળે છે.