Adhyaya 51

Verse 1

ऋषय ऊचु । कर्मयोगः कथं सूत येन चाराधितो हरिः । प्रसीदति महाभाग वद नो वदतां वर

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! કર્મયોગ કેવી રીતે કરવો કે જેના દ્વારા આરાધિત હરિ પ્રસન્ન થાય? હે મહાભાગ! અમને કહો; તમે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ છો।

Verse 2

येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः । तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

મુમુક્ષુઓએ જે રીતે તે ભગવન ઈશ્વરની સમ્યક આરાધના કરવી, એ જ રીતે સર્વ લોકનું રક્ષણ ધર્મના સંગ્રહ અને સંરક્ષણથી સ્થિર રહે છે।

Verse 3

तं कर्मयोगं वद नः सूत मूर्तिमयस्तु यः । इति शुश्रूषवो विप्रा भवदग्रे व्यवस्थिताः

હે સૂત! આચરણમાં મૂર્તિમાન થતો તે કર્મયોગ અમને કહો. એમ કહી શ્રવણઇચ્છુક બ્રાહ્મણો તમારા સમક્ષ ઊભા રહ્યા।

Verse 4

सूत उवाच । एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । ऋषिभिरग्निसंकाशैर्व्यासस्तानाह तच्छृणु

સૂતે કહ્યું—પૂર્વકાળે આ જ રીતે સત્યવતીપુત્ર વ્યાસને અગ્નિસમાન તેજસ્વી ઋષિઓએ પૂછ્યું હતું. ત્યારે વ્યાસે તેમને કહ્યું—તે સાંભળો।

Verse 5

व्यास उवाच । शृणुध्वंमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यंतिकफलप्रदम्

વ્યાસે કહ્યું—હે સર્વ ઋષિઓ, સાંભળો; હું જે સનાતન ઉપદેશ કહું છું—બ્રાહ્મણોનો કર્મયોગ, જે પરમ ફળ આપનાર છે।

Verse 6

आम्नायसिद्धमखिलं ब्राह्मणार्थं प्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

આમ્નાયથી સિદ્ધ થયેલું સર્વ, બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે સંપૂર્ણ રીતે દર્શાવાયેલું—ઋષિઓ સાંભળતા હતા ત્યારે, પૂર્વે પ્રજાપતિ મનુએ કહ્યું।

Verse 7

सर्वव्याधिहरं पुण्यमृषिसंघैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

આ પુણ્ય છે, સર્વ વ્યાધિઓને હરનાર છે, અને ઋષિસંઘો દ્વારા સેવિત છે. તમે સૌ સમાહિત બુદ્ધિથી મારા કહેલા વચન સાંભળો।

Verse 8

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः । गर्भाष्टमेऽष्टमेवाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજે વેદાધ્યયન કરવું જોઈએ—પોતાના ગૃહ્યસૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ, ગર્ભથી ગણતાં આઠમા વર્ષે, એટલે આઠમા વર્ષે જ।

Verse 9

दंडी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्ष्यमाणो गुरोर्मुखम्

દંડ ધારણ કરીને, મેખલા અને યજ્ઞોપવીત સહિત, કૃષ્ણાજિન પહેરી તે મુનિ ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરતો; ગુરુહિતમાં તત્પર રહી, ઉપદેશ માટે સદા ગુરુના મુખને નિહાળતો રહેતો।

Verse 10

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवृत्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

પ્રાચીન કાળે બ્રહ્માએ યજ્ઞોપવીતના હેતુથી કપાસ રચ્યો. બ્રાહ્મણો માટે ત્રિવૃત્ (ત્રણ તંતુવાળું) યજ્ઞોપવીત—કુશનું અથવા માત્ર વસ્ત્રનું—વિધેય છે.

Verse 11

सदोपवीती चैव स्यात्सदाबद्ध शिखो द्विजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म्म तद्भवत्ययथाकृतम्

દ્વિજે સદા યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું અને શિખા સદા બંધેલી રાખવી જોઈએ; નહિંતર કરેલું કર્મ યથાવિધી કરેલું ગણાતું નથી.

Verse 12

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लं तांतवमुत्तमम्

અલંકારરહિત સાદું વસ્ત્ર ધારણ કરવું—કપાસનું અથવા સરળ કષાય (ગેરુઆ) રંગનું. ખરેખર ઉત્તમ સૂતથી બનેલું શ્વેત વસ્ત્ર જ પરિધાન કરવું.

Verse 13

उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते

ઉપરના વસ્ત્ર તરીકે શુભ કૃષ્ણાજિન (કૃષ્ણમૃગચર્મ) શાસ્ત્રમાં કહેલું છે; તે ન મળે તો ગવયચર્મ અથવા રૌરવચર્મ પણ વિધેય છે.

Verse 14

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने

જમણો હાથ ઊંચો કરીને યજ્ઞોપવીતને ડાબા ખભા પર મૂકવામાં આવે ત્યારે તે નિત્ય ‘ઉપવીત’ કહેવાય; અને ગળામાં ધારણ કરાય ત્યારે તે ‘નિવીત’ કહેવાય.

Verse 15

सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्

ડાબા હાથ પરથી યજ્ઞોપવીત ઉઠાવી જમણા ખભા પર ધારણ કરવું—હે દ્વિજોઃ—આને ‘પ્રાચીનાવીત’ કહે છે; પિતૃકર્મમાં એ જ અપનાવવું।

Verse 16

अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

અગ્ન્યાગારમાં, ગૌશાળામાં, હોમ અને તપમાં; સ્વાધ્યાય તથા ભોજન સમયે—અને બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં પણ—સદા નિયમ અને સંયમ રાખવો।

Verse 17

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

ગુરુઓની ઉપાસનામાં, સંધ્યાકાળે, અને સાધુસંગમાં—સદા વિધિપૂર્વક યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું; આ જ સનાતન વિધિ છે।

Verse 18

मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः

બ્રાહ્મણ માટે મુંજા ઘાસની સમાન રીતે ત્રણ વળાંકવાળી અને ચુસ્ત મેખલા બનાવવી. મુંજા ન હોય તો કુશ ઘાસની મેખલા—એક ગાંઠ કે ત્રણ ગાંઠવાળી—કરવી એમ કહે છે।

Verse 19

धारयेद्वैणवपालाशौ दंडौ केशांतिकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

દ્વિજે વાંસ અથવા પલાશકાઠના બે દંડ ધારણ કરવા જોઈએ, જે શિખાના અંત સુધી પહોંચે. અથવા યજ્ઞયોગ્ય વૃક્ષમાંથી બનેલો, સૌમ્ય અને નિર્દોષ દંડ પણ ધારણ કરી શકે।

Verse 20

सायंप्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्त्वैनां पतितो भवेत्

સાંજે અને પ્રાતઃકાળે દ્વિજે એકાગ્રચિત્તે સંધ્યા-ઉપાસના કરવી જોઈએ. કામ, લોભ, ભય કે મોહથી તેને ત્યજી દે તો તે પતિત બને છે.

Verse 21

अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायंप्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा

પછી પ્રસન્નબુદ્ધિથી સાંજે અને પ્રાતઃકાળે અગ્નિકાર્ય કરવું. સ્નાન કરીને દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃગણોને તર્પણથી સંતોષ આપવો.

Verse 22

देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रैर्यवांबुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

ફૂલો, પાંદડા, જવ અને જળથી દેવતાઓની અર્ચના કરવી. તેમજ ધર્મ મુજબ વડીલોને નિત્ય અભિવાદન કરનાર, વિનમ્ર રહેવું.

Verse 23

असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तंद्रादिपरिवर्जितः

“હું અમુક છું, ભો મહાશય”—એ રીતે નામ કહી પહેલાં યોગ્ય પ્રણામ કરવો. તન્દ્રા વગેરે ત્યજી દીર્ઘ આયુ અને આરોગ્યસિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરવો.

Verse 24

आयुष्मान्भव सौम्येति वचो विप्रोऽभिवादने । आकारश्चास्य नाम्नोंऽते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः

અભિવાદનના પ્રત્યુત્તરમાં બ્રાહ્મણ કહે—“આયુષ્માન્ ભવ, સૌમ્ય.” તેમજ સામેના નામના અંતે ‘આ’કાર બોલવો અને પૂર્વ અક્ષરને દીર્ઘ કરીને ઉચ્ચારવો.

Verse 25

यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

જે બ્રાહ્મણ અભિવાદનના યોગ્ય પ્રત્યભિવાદનને જાણતો નથી, તેને વિદ્વાન પુરુષે અભિવાદન ન કરવું; તે શૂદ્ર સમાન ગણાય છે।

Verse 26

व्यत्यस्तपाणिना कार्यं पादसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

ગુરુના પાદગ્રહણ માટે હાથોને ક્રોસ કરીને કરવું; ડાબા હાથથી ડાબો પગ અને જમણા હાથથી જમણો પગ સ્પર્શવો।

Verse 27

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । अवाप्य प्रयतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

લૌકિક, વૈદિક કે આધ્યાત્મિક—જે જ્ઞાન પ્રયત્નપૂર્વક પ્રાપ્ત થયું હોય, તે આપનાર ગુરુને પ્રથમ સશ્રદ્ધ અભિવાદન કરવું જોઈએ।

Verse 28

नोदकं धारयेद्भैक्ष्यं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न देवार्थेषु कर्म्मसु

દેવાર્થ કર્મોમાં પાણી, ભિક્ષ્ય-ભોજન, પુષ્પો અને સમિધા વગેરે સંગ્રહ કરીને રાખવા ન જોઈએ; તેવી જ અન્ય વસ્તુઓ પણ જમા ન કરવી।

Verse 29

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च

બ્રાહ્મણને ‘કુશળ’ પૂછવું, ક્ષત્રિયને ‘અનામય’ (રોગરહિત) પૂછવું; વૈશ્યને મળીને ‘ક્ષેમ’ (સુરક્ષા-સમૃદ્ધિ) પૂછવું અને શૂદ્રને ‘આરોગ્ય’ પૂછવું।

Verse 30

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता त्राता च भीतितः । मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह पितामहौ

ઉપાધ્યાય, પિતા, જેઠ ભાઈ, ભાઈ તથા ભયમાંથી ઉગારનાર રક્ષક; તેમજ મામા, સસરા, માતામહ અને પિતામહ—આ બધા વિશેષ આદરપાત્ર ગણાયા છે.

Verse 31

वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः

અહીં પુરુષ માટે પોતાના વર્ણમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ અને પિતૃવ્ય (કાકા) ગુરુરૂપ ગણાયા છે. તેમજ માતા અને માતામહી (નાની) પૂજ્ય છે, અને પિતા તથા માતાની સહોદરા બહેનો પણ વંદનીય છે.

Verse 32

श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः । ज्ञेयस्तु गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः

સાસુ, પિતામહી (દાદી), જેઠાણી/જ્યેષ્ઠા (મોટી બહેન) અને ધાત્રી (ધાય/પાલનહાર)—આ સ્ત્રીઓ ગુરુરૂપ ગણાય છે. હે દ્વિજોઃ આ ગુરુવર્ગ માતૃ તથા પિતૃ—બંને પક્ષનો છે એમ જાણવો.

Verse 33

अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः । गुरून्दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलि

મન, વાણી અને કાયિક કર્મોથી આ ગુરુઓનું અનુવર્તન તથા સેવા કરવી જોઈએ. ગુરુઓને જોઈને ઊભા થવું, હાથ જોડીને અભિવાદન અને પ્રણામ કરવો.

Verse 34

नैतैरुपविशेत्सार्द्धं विवदेन्नात्मकारणात् । जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्

તેમની સાથે બેસીને સંગત ન કરવી, અને પોતાના સ્વાર્થ માટે તેમની સાથે વિવાદ ન કરવો. દ્વેષ હોય તો, જીવનનિર્વાહ માટે પણ, ગુરુજન સાથે વાતચીત ન કરવી.

Verse 35

उद्रिक्तोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः । गुरूणामपि सर्वेषां पंच पूज्या विशेषतः

અન્ય અનેક ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં જે ગુરુદ્વેષ કરે છે તે અધોગતિને પામે છે. સર્વ ગુરુઓમાં પાંચ વિશેષરૂપે પૂજનીય છે.

Verse 36

तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते

તેમામાં પ્રથમ ત્રણ શ્રેષ્ઠ છે અને તેમની માતા પણ અતિપૂજ્ય છે—જે જનક છે, જે જનની છે, અને જેના દ્વારા વિદ્યાનો ઉપદેશ મળે છે તે।

Verse 37

ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचैते गुरवः स्मृताः । आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः

જ્યેષ્ઠ, ભાઈ અને પતિ—બીજા બે સાથે—આ પાંચ ‘ગુરુ’ તરીકે સ્મૃત છે. સર્વ પ્રયત્નથી, જરૂર પડે તો પ્રાણત્યાગ કરીને પણ, તેમનું સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 38

पूजनीया विशेषेण पंचैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ

સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ આ પાંચને વિશેષરૂપે પૂજવા જોઈએ—જ્યાં સુધી પિતા અને માતા, એ બે, અચલ અને નિર્વિકાર રહે।

Verse 39

तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि

ત્યારે પુત્રે સર્વ ત્યજીને તે જ કર્તવ્યમાં પરાયણ રહેવું જોઈએ. જો તેમાં પુત્રોચિત ગુણો હોય, તો પિતા અને માતા નિશ્ચયે અત્યંત પ્રસન્ન થશે.

Verse 40

स पुत्रः सकलं धर्मं प्राप्नुयात्तेन कर्मणा । नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः

એ જ કર્મથી એવો પુત્ર સંપૂર્ણ ધર્મને પ્રાપ્ત કરે છે. માતા સમાન કોઈ દેવ નથી અને પિતા સમાન કોઈ ગુરુ નથી.

Verse 41

तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विद्यते । तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात्कर्मणा मनसा गिरा

એ બંનેનો પ્રતિઉપકાર કોઈ રીતે શક્ય નથી. તેથી કર્મથી, મનથી અને વાણીથી સદા તેમને પ્રિય એવું જ કરવું જોઈએ.

Verse 42

न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा

માતા-પિતાની અનુમતિ વિના અન્ય કોઈ ધર્મકર્મ ન કરવું; માત્ર નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મો જ કરવાં—મુક્તિફળ આપનારા કર્મો પણ બાજુએ રાખીને.

Verse 43

धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानंतफलप्रदः । सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया

ધર્મનો સાર ઉપદેશાયો, જે પરલોકમાં અનંત ફળ આપે છે. વક્તાની યથાવિધી આરાધના કરીને, તેની અનુમતિથી તે વિદાય થયો.

Verse 44

शिष्यो विद्याफलं भुंक्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि । यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढोऽवमन्यते

શિષ્ય વિદ્યાનું ફળ ભોગવે છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગને પામે છે; પરંતુ જે મૂઢ પિતાસમાન જ્યેષ્ઠ ભાઈનું અપમાન કરે છે, તે દુર્દશામાં પડે છે.

Verse 45

तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति । पुंसां वर्त्मनि सृष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा

તે દોષના કારણે મૃત્યુ પછી મનુષ્ય ભયંકર નરકને પામે છે. તેથી પુરુષોના નિયત માર્ગરૂપ પતિ સદા પૂજ્ય છે.

Verse 46

अपि मातरि लोकेऽस्मिन्नुपकाराद्धि गौरवम् । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्

આ લોકમાં પણ ઉપકારથી જ ગૌરવ (આદર) ઊપજે છે; તેથી મામા, કાકા, સસરા, ઋત્વિજ (યાજક) અને ગુરુજનોનું સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 47

असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्

‘હું જ’ એમ કહી ઊભા થઈ અભિવાદન કરવું. જે દીક્ષિત હોય, તે નાનો હોય તોય તેને નામ લઈને બોલાવવો નહીં.

Verse 48

भो भवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् । अभिवाद्यश्च पूज्यश्च शिरसानम्य एव च

ધર્મવિદે તેને ‘ભવત્’ વગેરે આદરપૂર્વકના શબ્દોથી સંબોધવો; અને અભિવાદન તથા પૂજન કરીને મસ્તક નમાવવું.

Verse 49

ब्राह्मणक्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય વગેરે જે શ્રી (સમૃદ્ધિ) ઇચ્છે છે તેઓ સદા આદરપૂર્વક વર્તે. પરંતુ ક્ષત્રિયાદિએ કોઈ રીતે પણ બ્રાહ્મણને પહેલાં અભિવાદન કરાવવું નહીં.

Verse 50

ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः

જ્ઞાન, કર્મ અને ગુણોથી યુક્ત તથા બહુશ્રુત હોવા છતાં, શ્રુતિ કહે છે કે સર્વ વર્ણો માટે સ્વસ્તિવાચન બ્રાહ્મણએ જ કરવું જોઈએ।

Verse 51

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे कर्मयोगकथनं । नाम एकपंचाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં ‘કર્મયોગકથન’ નામનો એકાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 52

पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः । विद्याकर्मवयोबंधुर्वित्तं भवति पंचमम्

સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ એકમાત્ર ગુરુ છે; સર્વત્ર તે જ માર્ગદર્શક માનવામાં આવે છે. વિદ્યા, કર્મ, વય, બંધુ અને ધન—આ પણ ગણાય છે; ધન પાંચમું છે.

Verse 53

मान्यस्थानानि पंचाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् । पंचानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवंति च

માન્ય એવા પાંચ સ્થાન કહેવાય છે; તેમાં પહેલું સ્થાન પછીના કરતાં વધુ ગૌરવવંતું છે. અને આ પાંચમાં, ત્રણ ઉચ્ચ વર્ણોમાં, વધુ અધિકારવાળા દાવાઓ વધુ બળવાન માનવામાં આવે છે.

Verse 54

यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे विचक्षुषे

જ્યાં જ્યાં તેઓ હોય, ત્યાં તે માનને યોગ્ય છે—દશમી અવસ્થાએ પહોંચેલો શૂદ્ર પણ. બ્રાહ્મણને, સ્ત્રીને, રાજાને અને વિવેકી પુરુષને માર્ગ આપવો જોઈએ.

Verse 55

वृद्धाय भारभग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च । भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्

તે દરરોજ પ્રયત્નપૂર્વક શિષ્ટજનના ઘરોમાંથી ભિક્ષા લાવી, ભારથી ભંગ થયેલા, રોગી અને દુર્બળ એવા વૃદ્ધને અર્પણ કરતો હતો।

Verse 56

निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपवीती द्विजोत्तमः

પ્રથમ ગુરુને નિવેદન કરીને, તેમની અનુજ્ઞાથી વાણી-સંયમ રાખીને જ ભોજન કરવું. ઉત્તમ દ્વિજે ગુરુના ભોજન પછી યથાવિધિ ઉપવીત ધારણ કરીને ભિક્ષા માટે જવું।

Verse 57

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् । मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्

હે રાજન, ક્ષત્રિય તારા મધ્યસ્થાને છે અને વૈશ્ય તારા નીચે સ્થિત છે. (અનુચિત રીતે) માતા, બહેન અથવા પોતાની માતૃભગિની (માસી) પાસે જવું ન જોઈએ।

Verse 58

भिक्षेत भिक्षांप्रथमं याचैनं न विमानयेत् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा

પ્રથમ ભિક્ષા માગવી; અને યાચકનો અપમાન કે અવગણના ન કરવી. ભિક્ષા માત્ર સ્વજાતીય ઘરોમાં, અથવા સર્વવર્ણ માટે ખુલ્લા ઘરોમાં જ માગવી।

Verse 59

भैक्ष्यस्याचरणं प्रोक्तं पतिता दिवि वर्जितम् । वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्म्मसु

ભિક્ષાવૃત્તિનું આચરણ (કેટલાંક માટે) કહેવાયું છે; પરંતુ જે પતિત છે તેમના માટે તે વર્જિત છે. જે વેદ-યજ્ઞાદિથી હીન નથી અને સ્વકર્મમાં પ્રશસ્ત છે, તેમના માટે જ તે ધર્મમાં પ્રશંસનીય છે।

Verse 60

ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् । गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबंधुषु

બ્રહ્મચારી સંયમિત અને શિસ્તબદ્ધ રહી રોજ ઘરોમાંથી ભિક્ષા ગ્રહણ કરે; પરંતુ ગુરુના કુળમાં તથા પોતાના જ્ઞાતિ‑કુળબંધુઓમાં ભિક્ષા ન માગે।

Verse 61

अलाभेत्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । सर्वं वा विचरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे

બીજા ઘરોમાં ભિક્ષા ન મળે તો, પહેલાં ગયેલા ઘરોને ક્રમશઃ છોડે; અને પૂર્વોક્ત ઉપાયો અશક્ય હોય તો સમગ્ર ગામમાં ફરી શકે।

Verse 62

नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् । समाहृत्य तु भैक्ष्यान्नं यावदर्थममायया

વાણી સંયમમાં રાખીને, દિશાઓ તરફ ઇધર‑ઉધર ન જોતા, કપટ વિના માત્ર જરૂરિયાત જેટલું ભિક્ષાન્ન એકત્ર કરવું।

Verse 63

भुंजीत प्रयतो नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः । भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैवेकान्नो भवेद्व्रती

વ્રતધારી રોજ શુદ્ધિ અને સંયમથી ભોજન કરે—વાણી સંયમિત રાખે અને મનને અચળ રાખે। તે હંમેશાં ભિક્ષાથી જ જીવન ચલાવે અને એક જ ઘરના અન્ન પર નિર્ભર ન બને।

Verse 64

भैक्ष्यैण वर्त्तिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता । पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैनमकुत्सयन्

ભિક્ષાથી જીવન ચલાવનારની આ જીવનવૃત્તિ ઉપવાસ સમાન ગણાય છે. પ્રાપ્ત અન્નનું નિત્ય સન્માન કરવું અને તેને તુચ્છ ન ગણીને ભોજન કરવું।

Verse 65

दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनंदेच्च सर्वशः । अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम्

અન્ન જોઈને હર્ષિત થવું, પ્રસન્ન રહેવું અને સર્વ રીતે અનુમોદન કરવું; કારણ કે અતિભોજન આરોગ્ય હાનિ કરે છે, આયુષ્ય ઘટાડે છે અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે અનુકૂળ નથી.

Verse 66

अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । प्राङ्मुखोऽन्नानि भुंजीत सूर्याभिमुखमेव वा

જે અપુણ્ય અને લોકનિંદિત છે તે નિષ્ફળ છે; તેથી તેને ત્યજી દેવું. અન્ન પૂર્વમુખે—અથવા સૂર્યાભિમુખે—ભોજન કરવું જોઈએ.

Verse 67

नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः । प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुंजानो द्विरुपस्पृशेत्

ઉત્તરમુખે ક્યારેય ભોજન ન કરવું—આ સનાતન વિધિ છે. હાથ-પગ ધોઈને, ભોજન કરતી વેળા બે વાર આચમન (ઉપસ્પર્શન) કરવું.

Verse 68

शुद्धे देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

શુદ્ધ સ્થાને બેસીને ભોજન કરી, ભોજન પછી બે વાર આચમન (ઉપસ્પર્શન) કરવું.