Adhyaya 8

Verse 1

ऋषय ऊचुः । जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સત્તમ, તમે જંબૂખંડનું યથાવત વર્ણન કર્યું છે; હવે કૃપા કરીને તેની વિષ્કંભ (પહોળાઈ)નું સાચું પરિમાણ વિગતે કહો।

Verse 2

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम्

હે મુનિવર! સમુદ્રનું પ્રમાણ અમને યથાર્થ અને નિર્દોષ વર્ણન સાથે કહો; તેમજ શાકદ્વીપ અને ધર્મમય કુશદ્વીપનું પણ વર્ણન કરો।

Verse 3

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच । विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः

અને તત્ત્વથી શાલ્મલદ્વીપ તથા એ જ રીતે ક્રૌંચદ્વીપ પણ। સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! અનેક દ્વીપોથી આ જગત વિસ્તરેલું છે; હું તે સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરીશ—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સાંભળો।

Verse 4

अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः

હે દ્વિજોત્તમો! જંબુપર્વતનો વિષ્કંભ અઢાર હજાર યોજન છે, અને તેના ઉપર પૂર્ણ છસો (યોજન) વધુ છે।

Verse 5

लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः

લવણસમુદ્રનો વિષ્કંભ દ્વિગુણ કહેવાયો છે; તે નાનાં જનપદોથી ભરેલો અને મણિ તથા વિદ્રુમ (પ્રવાળ)થી વિચિત્ર રીતે શોભિત છે।

Verse 6

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः

તે સાગરમંડલ નાનાં ધાતુઓથી વિચિત્ર પર્વતોથી શોભિત હતું અને સિદ્ધો તથા ચારણોથી ભરપૂર હતું।

Verse 7

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः

હે સત્તમાઓ! હવે હું શાકદ્વીપનું યથાવત્ સાચું વર્ણન કરીશ. હે ધાર્મિકો, હું બોલું તે આજ ન્યાયપૂર્વક સાંભળો.

Verse 8

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडेऽष्टमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 9

क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः

હે મુનિશાર્દૂલોએ! તેના વડે ક્ષીરોદ સમુદ્ર ચારેય તરફથી પરિઘેરાયેલો છે. ત્યાં પુણ્ય જનપદો છે; ત્યાં મનુષ્ય મરતો નથી.

Verse 10

कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः

તો દુર્ભિક્ષ ક્યાંથી થાય? તમે નિશ્ચયે ક્ષમા અને તેજથી યુક્ત છો. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, શાકદ્વીપનો સંક્ષેપ યથાવત્ કહી દીધો; હે મહાભાગો, હવે બીજું શું કહું?

Verse 11

ऋषय ऊचुः । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः

ઋષિઓએ કહ્યું— હે ધાર્મિક, તમે અહીં શાકદ્વીપનો સંક્ષેપ યથાવત્ કહ્યો. હે મહાપ્રાજ્ઞ, હવે તેનું વિસ્તૃત વર્ણન તત્ત્વતઃ કહો.

Verse 12

सूत उवाच । तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये

સૂતજી બોલ્યા—હે વિપ્રો, એ જ રીતે અહીં ‘મણિ-પર્વત’ નામે સાત પર્વતો છે. રત્નાકરો અને નદીઓ પણ છે; હવે હું તેમના નામો વર્ણવું છું।

Verse 13

अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते

હે ધાર્મિકો, તમે સર્વ તત્ત્વ વિષે અતિ ઉત્તમ રીતે પૂછો છો. દેવર્ષિ અને ગંધર્વોથી યુક્ત પ્રથમ પર્વત ‘મેરુ’ કહેવાય છે।

Verse 14

प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः

પૂર્વ દિશામાં, હે મહાભાગો, ‘મલય’ નામનો પર્વત સ્થિત છે. ત્યાંથી જ મેઘો પ્રવર્તે છે અને ત્યાંથી જ સર્વત્ર ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 15

ततः परेण मुनयो जलधारो महागिरिः । ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्

તેના પછી, હે મુનિઓ, ‘જલધાર’ નામનો મહાગિરિ છે. ત્યાંથી વાસવ (ઇન્દ્ર) નિત્ય પરમ જળ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 16

ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले द्विजोत्तमाः । उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम्

ત્યારબાદ, હે દ્વિજોત્તમો, વર્ષાકાળમાં વરસાદ ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યાં ‘રૈવતક’ નામનો ઊંચો પર્વત સદૈવ પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 17

रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः । उत्तरेण तु विप्रेंद्राः श्यामो नाम महागिरिः

રેવતી સ્વર્ગમાં આવેલું એક નક્ષત્ર છે—આ પિતામહ બ્રહ્માએ સ્થાપેલ વિધાન છે. અને તેના ઉત્તરે, હે વિપ્રેન્દ્રો, ‘શ્યામ’ નામનો મહાગિરિ સ્થિત છે.

Verse 18

नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा मुदितमानसाः

તે નવવર્ષાના મેઘ સમાન તેજસ્વી હતો—ઉંચો, શ્રીમંત અને ઉજ્જ્વલ દેહવાળો. તેના પ્રભાવથી પ્રજાઓ શ્યામવર્ણને પામી અને તેમના મન આનંદિત થયા.

Verse 19

ऋषय ऊचुः । सुमहान्संशयोऽस्माकं प्राप्तोयं सूत यत्त्वया । प्रजाः कथं सूत सम्यक्संप्राप्ताः श्यामतामिह

ઋષિઓએ કહ્યું—“હે સૂત, તમે કહેલું સાંભળીને અમને અતિ મહાન સંશય થયો છે. કહો, હે સૂત, અહીં પ્રજાઓ કેવી રીતે યોગ્ય રીતે શ્યામતા પ્રાપ્ત કરી?”

Verse 20

सूत उवाच । सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुंगवाः । गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णांतरे द्विजाः

સૂતે કહ્યું—“હે મહાપ્રાજ્ઞ મુનિશ્રેષ્ઠો, સર્વ દ્વીપોમાં શ્વેત અને કૃષ્ણ વર્ણના પક્ષીઓ હોય છે; અને તે બે વર્ણોની વચ્ચે, હે દ્વિજોઃ, મધ્યવર્ણના પણ હોય છે.”

Verse 21

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्मात्श्यामगिरिः स्मृतः । ततः परं मुनिश्रेष्ठा दुर्गशैलो महोदयः

જ્યાંથી શ્યામ પ્રગટ થયો, તેથી તે ‘શ્યામગિરિ’ તરીકે સ્મરાય છે. તેના પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ‘દુર્ગશૈલ’ નામનો ઊંચો અને મહામંગલ પર્વત છે.

Verse 22

केशरी केशरयुतो यतो वातः प्रवर्त्तते । तेषां योजनविष्कंभो द्विगुणः प्रविभागशः

તે પ્રદેશમાંથી પવનનો પ્રવાહ આરંભે છે—જ્યાં સિંહો અને કેસરથી પરિપૂર્ણતા છે. તેમના યોજન-પરિમાણ મુજબ વ્યાસ વિભાગાનુસાર દ્વિગુણ કહેવાયો છે.

Verse 23

वर्षाणि तेषु विप्रेंद्राः संप्रोक्तानि मनीषिभिः । महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरम्

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! તેમા આવેલા વર્ષ-પ્રદેશોનું વર્ણન મનીષી મુનિઓએ કર્યું છે—મહામેરુ, મહાકાશ, જલદ અને કુમુદોત્તર।

Verse 24

जलधारो महाप्राज्ञः सुकुमार इति स्मृतः । रेवतस्य तु कौमारः श्यामश्च मणिकांचनः

જલધાર ‘મહાપ્રાજ્ઞ’ તથા ‘સુકુમાર’ નામે સ્મરણીય છે. અને રેવતનો કુમાર પુત્ર શ્યામ હતો, જે ‘મણિકાંચન’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

Verse 25

केशरस्याथ मौदाकी परेण तु महान्पुमान् । परिवार्य्यं तु विप्रेंद्रा दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च

પછી કેશર અને મૌદાકી વિષે, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, આગળ એક મહાન પુરુષનું વર્ણન છે; તેમજ આસપાસના પરિકર-સેવકો અને દીર્ઘતા-હ્રસ્વતાના ભેદનું પણ નિરૂપણ છે.

Verse 26

जंबूद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः । शाको नाम महाप्राज्ञाः प्रजास्तस्य सहानुगाः

તે ‘જંબૂદ્વીપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેના મધ્યમાં એક મહાવૃક્ષ સ્થિત છે. તેનું નામ ‘શાક’; અને તેની પ્રજા અનુચરો સહિત મહાપ્રાજ્ઞ છે.

Verse 27

तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः । तत्र गच्छंति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च

ત્યાંના જનપદો પુણ્યમય છે; ત્યાં શંકર (શિવ)ની પૂજા થાય છે. ત્યાં સિદ્ધો, ચારણો અને દેવગણ પણ જાય છે.

Verse 28

धार्मिकाश्च प्रजाः सर्वाः चत्वारो गतमत्सराः । वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते

ત્યાંની સર્વ પ્રજા ધાર્મિક હતી; ચારેય વર્ણો મત્સરરહિત હતા. તેઓ પોતાના-પોતાના કર્મમાં રત હતા, અને ત્યાં કોઈ ચોર દેખાતો ન હતો.

Verse 29

दीर्घायुषो महाप्राज्ञा जरामृत्युविवर्जिताः । प्रजास्तत्र विवर्द्धंते वर्षास्विव समुद्रगाः

ત્યાંના લોકો દીર્ઘાયુ અને મહાપ્રાજ્ઞ હતા, જરા અને મૃત્યુથી રહિત હતા. ત્યાં પ્રજા એવી રીતે વધતી હતી, જેમ વર્ષામાં નદીઓ ફૂલીને સમુદ્ર તરફ ધસી જાય છે.

Verse 30

नद्यः पुण्यजलास्तत्र गंगा च बहुधा गता । सुकुमारी कुमारी च शीता शीतोदका तथा

ત્યાં નદીઓ પુણ્યજળથી વહે છે; ગંગા પણ અનેક ધારાઓમાં વહે છે. ત્યાં સુકુમારી, કુમારી અને શીતળ જળવાળી શીતા નદી પણ છે.

Verse 31

महानदी च भो विप्रास्तथा मणिजला नदी । इक्षुवर्द्धनिका चैव नदी मुनिवराः स्मृताः

હે વિપ્રો! ત્યાં મહાનદી, તેમજ મણિજલા નદી અને ઇક્ષુવર્ધનિકા નદી—આ નદીઓનું સ્મરણ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ પવિત્ર રૂપે કર્યું છે.

Verse 32

ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः परमशोभनाः । सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः

પછી અતિ શોભન, પુણ્યપ્રદ નદીઓ પ્રવાહિત થઈ; અને તે પ્રદેશમાં વાસવ (ઇન્દ્ર) હજારો-સૈકડાઓ પ્રમાણમાં વરસાદ વરસાવે છે।

Verse 33

न तासां नामधेयानि परिस्मर्तुं तथैव च । शक्यंते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः

તેમનાં નામો સંપૂર્ણ રીતે સ્મરવું શક્ય નથી, તેમજ તેમની ગણતરી પણ થઈ શકતી નથી; કારણ કે તે શ્રેષ્ઠ નદીઓ ખરેખર પવિત્ર અને પુણ્યપ્રદ છે।

Verse 34

ततः पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । मृगाश्च मशकाश्चैव मानसा मल्लकास्तथा

ત્યારબાદ લોકવિખ્યાત એવા ચાર પુણ્યમય જનપદો છે—મૃગ, મશક, માનસ અને મલ્લક।

Verse 35

मृगाश्च ब्रह्मभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता द्विजाः । मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः

મૃગોમાં બ્રાહ્મણ્યભાવથી યુક્ત, પોતાના કર્મમાં રત દ્વિજસદૃશ જન છે; અને હે રાજન, મશકોમાં ક્ષત્રિયસમાન—ધાર્મિક અને સર્વકામદાતા જન છે।

Verse 36

मानसाश्च महाभागा वैश्यधर्मोपजीविनः । सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः

અને માનસો મહાભાગ્યશાળી છે; તેઓ વૈશ્યધર્મ અનુસાર જીવન નિર્વાહ કરે છે; સર્વકામસમૃદ્ધ, શૂરવીર અને ધર્મ-અર્થમાં દૃઢનિશ્ચયી છે।

Verse 37

शूद्रास्तु मल्लका नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः । न तत्र राजा विप्रेंद्रा न दंडो न च दंडिकाः

ત્યાં શૂદ્રો સદા ‘મલ્લક’ કહેવાય છે—ધર્મશીલ પુરુષો. હે વિપ્રેન્દ્ર, ત્યાં ન રાજા છે, ન દંડ, ન દંડ આપનાર.

Verse 38

स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षंति परस्परम् । एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम्

ધર્મજ્ઞ લોકો પોતાના સ્વધર્મથી જ પરસ્પરનું રક્ષણ કરે છે. તે દ્વીપ વિષે એટલું જ કહેવું શક્ય છે.

Verse 39

एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि

હે મહૌજસ્વી, શાકદ્વીપ વિષે આ પણ અવશ્ય સાંભળવું જોઈએ.