Adhyaya 60

Verse 1

व्यास उवाच । एवं त्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । भैक्ष्येण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

વ્યાસે કહ્યું—આ રીતે આશ્રમધર્મમાં નિષ્ઠાવાન અને સંયમિત આત્માવાળા યતિઓ માટે જીવનનિર્વાહ ભિક્ષાથી કહેવાયો છે; અથવા ફળ અને મૂળથી પણ।

Verse 2

एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरम् । भैक्ष्ये प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

યતિએ દિવસે એક જ વાર ભિક્ષા માટે જવું અને વધુ ફરતો વધારી વિસ્તાર ન કરવો. કારણ કે ભિક્ષામાં આસક્ત યતિ વિષયોમાં પણ આસક્ત થઈ જાય છે।

Verse 3

सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यमलाभे न पुनश्चरेत् । गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः

ભિક્ષુએ સાત ઘરોમાં ભિક્ષા માગવી; ન મળે તો ફરી ન જવું. તે મુખ નીચે રાખીને, ગાય દોહવાના જેટલો સમય થાય તેટલો જ ઊભો રહે।

Verse 4

भिक्षेत्युक्त्वा सकृत्तूष्णीमादद्याद्वाग्यतः शुचिः । प्रक्ष्याल्य पाणी पादौ च समाचम्य यथाविधि

‘ભિક્ષા’ કહીને માત્ર એકવાર, વાણી-સંયમી અને શુચિ મનવાળો મૌનથી (ભિક્ષા) સ્વીકારે. પછી હાથ-પગ ધોઈને વિધિ મુજબ આચમન કરે।

Verse 5

आदित्यं दर्शयित्वान्नं भुंजीत प्राङ्मुखो नरः । हुत्वा प्राणाहुतीः पंच ग्रासानष्टौ समाहितः

સૂર્યદેવને અન્ન અર્પણ કરીને મનુષ્યે પૂર્વમુખ થઈ ભોજન કરવું. એકાગ્ર ચિત્તે પ્રથમ પાંચ પ્રાણાહુતિના ગ્રાસ અર્પણ કરી, પછી બાકી આઠ ગ્રાસ ગ્રહણ કરવા.

Verse 6

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायेत परमेश्वरम् । आलाबुदारुपात्रे च मृण्मयं वैणवं तथा

આચમન કરીને પરમેશ્વર દેવ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરવું. પછી તુંબડી અથવા લાકડાના પાત્રમાં, તેમજ માટીના અને વાંસના પાત્રમાં પણ વિધિ આચરવી.

Verse 7

चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः । प्राग्रात्रे मध्यरात्रे च पररात्रे तथैव च

પ્રજાપતિ મનુએ કહ્યું—યતિ માટે ભિક્ષા ગ્રહણના ચાર સમય છે: રાત્રિના પ્રારંભે, મધ્યરાત્રે, રાત્રિના ઉત્તર ભાગે, અને તેમ જ અન્ય યોગ્ય સમયે.

Verse 8

संध्यासूक्तिविशेषेण चिंतयेन्नित्यमीश्वरम् । कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम्

સંધ્યાના વિશેષ સૂક્તોના જપથી નિત્ય ઈશ્વરનું ચિંતન કરવું. હૃદયકમળમાં ‘વિશ્વ’ નામે, વિશ્વનો ઉદ્ભવ જેના પરથી થાય છે, તે પ્રભુને સ્થાપી ધ્યાન કરવું.

Verse 9

आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसः स्थितम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमानंदं ज्योतिरव्ययम्

એ જ સર્વ ભૂતોનો આત્મા છે, જે તમસથી પરે સ્થિત છે. એ સર્વનો આધાર, અવ્યક્ત, આનંદસ્વરૂપ—અવિનાશી જ્યોતિ છે.

Verse 10

प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम् । तदंतं सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम्

પ્રધાન અને પુરુષથી પરે આકાશ છે; તેનાથી પણ પરે દહનસ્વરૂપ મંગલમય શિવ છે. એ જ સર્વ ભાવોનો અંત, ઈશ્વર, બ્રહ્મરૂપ છે.

Verse 11

ओंकारांतेथवात्मानं समाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

ઓંકારના અંતે આત્માને પરમાત્મામાં લય કરીને, આકાશમાં આકાશમધ્યસ્થ દેવ ઈશાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 12

कारणं सर्वभावानामानंदैकसमाश्रयम् । पुराणपुरुषं विष्णुं ध्यायन्मुच्येत बंधनात्

સર્વ ભાવોનું કારણ, આનંદનું એકમાત્ર આશ્રય એવા પુરાણપુરુષ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરનાર બંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 13

यद्वा गुहादौ प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । विचिंत्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

અથવા ગુહા વગેરેમાં—જગતના મોહનું આલય એવી પ્રકૃતિમાં—સર્વભૂતોના એક કારણરૂપ પરમ વ્યોમનું ચિંતન કરવું.

Verse 14

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनंदं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यंति मुमुक्षवः

એ જ સર્વ ભૂતોનું જીવન છે, જેમાં લોક લય પામે છે; તે બ્રહ્મનું સૂક્ષ્મ આનંદ છે, જેને મુમુક્ષુઓ દર્શે છે.

Verse 15

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनंतं सत्यमीशानं विचिंत्यासीत वाग्यतः

તેના મધ્યમાં માત્ર બ્રહ્મ સ્થાપિત છે—જેનું લક્ષણ શુદ્ધ જ્ઞાન છે; અનંત, સત્ય, પરમેશ્વર. તેનું ચિંતન કરીને તેણે વાણી સંયમમાં રાખી મૌન ધારણ કર્યું.

Verse 16

गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योवतिष्ठेत्सदानेन सोश्नुते योगमैश्वरम्

આ જ્ઞાન ગુહ્યોમાં પણ પરમ ગુહ્ય છે—યતિઓ માટે જ પ્રકટ કરાયેલું. જે સદા તેમાં સ્થિર રહે, તે ઈશ્વરીય ઐશ્વર્યયુક્ત દિવ્ય યોગને પામે છે.

Verse 17

तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बंधनात्

અતએવ સદા જ્ઞાનમાં રત રહી આત્મવિદ્યામાં પરાયણ થવું. બંધનમાંથી મુક્તિ થાય તે માટે બ્રહ્મજ્ઞાનનો સમ્યક અભ્યાસ કરવો.

Verse 18

मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनंदमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम्

આત્માને સર્વથી અલગ, એકાકી અને નિરપેક્ષ માની, ત્યારબાદ પરમનું ધ્યાન કરવું—આનંદસ્વરૂપ, અક્ષર, ચૈતન્ય-જ્ઞાન.

Verse 19

यस्माद्भवंति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति

જેનાથી સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે અને જેને જાણવાથી અહીં ફરી જન્મ થતો નથી—એ જ દેવ ઈશ્વર સર્વથી પરે પરમરૂપે સ્થિત છે.

Verse 20

यदंतरे तद्गमनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । य इदं स्वपरोक्षस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

અંતરમાં રહેલું તે ગમન નિત્ય, શિવમય અને અવ્યય છે. જે તેનો અંતઃસાક્ષી—સ્વરૂપે પણ અને સ્વાતીત રૂપે પણ—તે જ દેવ મહેશ્વર છે.

Verse 21

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवायं व्रतानि च । एकैकातिक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते

ભિક્ષુઓ માટે જે જે વ્રતો નિર્ધારિત છે અને આ વ્રતો પણ—પ્રત્યેકનું ઉલ્લંઘન થાય ત્યારે, દરેક ભંગ માટે અલગ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે.

Verse 22

उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्य्यात्सांतपनं शुचिः

કામવશ સ્ત્રીને સમીપ જઈ, સંયમી પુરુષે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. શુચિ બની, પ્રાણાયામসহ ‘સાંતપન’ તપ કરવો.

Verse 23

ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतंद्रितः

પછી સંયત મનથી નિયમ મુજબ ‘કૃચ્છ્ર’ તપ કરવો. ફરી આશ્રમમાં આવી, ભિક્ષુએ આળસ છોડીને ભિક્ષાચરણ ચાલુ રાખવું.

Verse 24

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यः प्रसंगो ह्येष दारुणः

મનીષીઓ કહે છે—ધર્મયુક્ત અસત્ય હાનિ કરતું નથી; છતાં એવો વ્યવહાર કરવો નહીં, કારણ કે આ અત્યંત દારુણ ફસાવ છે.

Verse 25

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

અસત્ય બોલ્યા પછી ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતા યતિએ એક રાત્રિ ઉપવાસ અને તેમજ સો પ્રાણાયામ અવશ્ય કરવા જોઈએ।

Verse 26

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः

પરમ આપત્તિમાં પડ્યો હોય તોય બીજા પાસેથી ચોરી કરવી નહીં; સ્મૃતિ કહે છે—ચોરીથી મોટો અધર્મ નથી।

Verse 27

हिंसा चैवापरा तृष्णा याच्ञात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः

હિંસા, તેમજ તૃષ્ણા અને યાચના—આ બધું આત્મજ્ઞાનનો નાશ કરે છે. જેને લોકો ‘ધન’ કહે છે, તે ખરેખર બહાર તરફ દોડતા આ પ્રાણો જ છે।

Verse 28

स तस्य हरते प्राणान्यो यस्य हरते धनम् । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः

જે બીજાનું ધન હરે છે, તે તેના પ્રાણ પણ હરે છે. આમ કરીને તે દુષ્ટાત્મા સદાચારથી ભ્રષ્ટ થઈ વ્રતચ્યૂત બને છે।

Verse 29

भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद्भिक्षुरतंद्रितः । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्

ફરી નિર્વેદ-વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને ભિક્ષુએ આળસ વિના સાવધાન રહી ભિક્ષાવૃત્તિથી ચાલવું જોઈએ. પરંતુ જો કોઈ ભિક્ષુ અચાનક હિંસા આચરે,

Verse 30

कुर्यात्कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चांद्रायणमथापि वा । स्कंदेतेंद्रियदौर्बल्यात्स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि

ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યથી સ્ત્રીને જોઈ જો યતિ અનાયાસે સ્ખલિત થાય, તો તેણે કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્ર અથવા ચાન્દ્રાયણ વ્રતરૂપ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 31

तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कंदे त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामशतं बुधाः

અતએવ સોળ પ્રાણાયામ નિશ્ચયે ધારણ કરવા જોઈએ. દિવાસ્કંદ સમયે ત્રણ રાત્રિ સુધી, વિદ્વાનો સો પ્રાણાયામનું વિધાન કરે છે।

Verse 32

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

એકાન્ન ભોજન, મધુ કે માંસ સેવન, નવશ્રાદ્ધ કરવું, તેમજ પ્રત્યક્ષ રીતે લવણ ગ્રહણ—આ બધામાં શુદ્ધિ માટે પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું છે।

Verse 33

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

જે સદા ધ્યાનમાં નિષ્ઠિત રહે છે, તેના સર્વ પાતક સતત નાશ પામે છે. તેથી નારાયણનું ધ્યાન કરીને તેના ધ્યાનમાં પરાયણ થવું જોઈએ।

Verse 34

यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम् । योंतरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

જે બ્રહ્માથી પરનું પરમ જ્યોતિ છે, જે અક્ષર અને અવ્યય તત્ત્વમાં પ્રવેશેલું છે; જે અંતરાત્મા અને પરબ્રહ્મ છે—તે જ મહેશ્વર જાણવો।

Verse 35

एष देवो महादेवः केवलः परमं शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदा नित्यं परं पदम्

એ જ એક દેવ મહાદેવ છે, કેવળ પરમ શિવ. એ જ અક્ષર, અદ્વૈત તત્ત્વ; એ જ નિત્ય પરમ ધામ છે.

Verse 36

तस्मान्महीयते देवे स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगात्परे तत्वे महादेवस्ततः स्मृतः

અતએવ જ્ઞાન-નામક સ્વધામમાં તે દેવ અત્યંત મહિમાવાન ગણાય છે; અને આત્મયોગથી પરમ તત્ત્વમાં સ્થિત હોવાથી તે ‘મહાદેવ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 37

नान्यं देवं महादेवाद्व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

મહાદેવથી ભિન્ન બીજો કોઈ દેવ તે નથી જોતો. જે તેને જ આત્મરૂપે અનુસરે છે, તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 38

मन्यंते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यंति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

જે લોકો પોતાના આત્માને પરમેશ્વરથી જુદો માને છે, તેઓ તે દેવને નથી જોતા; તેમનો પરિશ્રમ વ્યર્થ છે.

Verse 39

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । स देवस्तु महादेवो नैतद्विज्ञाय बध्यते

પરમ બ્રહ્મ એક જ છે—અવ્યય તત્ત્વ, જેને જાણવું જોઈએ. એ જ દેવ મહાદેવ છે; આ ન જાણે તો બંધનમાં રહે છે.

Verse 40

तस्माद्यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शांतो महादेवपरायणः

અતએવ યતિએ સતત પ્રયત્ન કરવો—સંયત મનવાળો, જ્ઞાનયોગમાં રત, શાંત, અને મહાદેવ (શિવ)માં સંપૂર્ણ પરાયણ।

Verse 41

एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः । पितामहेन मुनिना विभुना पूर्वमीरितः

હે વિપ્રો! યતિઓનો આ શુભ આશ્રમ તમને કહ્યો છે; પૂર્વે વિભુ મુનિ પિતામહે તેને પ્રકટ કર્યો હતો।

Verse 42

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादेवमनुत्तमम् । ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्म्माश्रयं शिवम्

જે પુત્ર, શિષ્ય અથવા યોગી તરીકે યોગ્ય ન હોય તેમને આ અનુત્તમ ઉપદેશ આપવો નહીં. સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા કહેલું આ મંગલ જ્ઞાન યતિધર્મ પર આધારિત અને શિવસ્વરૂપ (પવિત્ર-કલ્યાણકારી) છે।

Verse 43

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं सुरवरपरितोषे यद्भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रतिहितमनसो ये नित्यमेवाचरंति

આ રીતે યતિઓના નિયમોનું આ વિધાન કહેવાયું છે—જેનો એકમાત્ર હેતુ દેવશ્રેષ્ઠને પ્રસન્ન કરવો છે. જેમનું મન સ્થિર છે અને જે નિત્ય આચરણ કરે છે, તેમને ફરી બંધનનો ઉદય થતો નથી, અને પ્રાપ્ત સિદ્ધિનો નાશ પણ થતો નથી।

Verse 60

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्टितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપાદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં સાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।