Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।।2.52.1।।

രാത്രി പ്രഭാതമായി മാറിയപ്പോൾ, വിശാലവക്ഷസ്സും മഹായശസ്സും ഉള്ള ശ്രീരാമൻ, ശുഭലക്ഷണധാരിയായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति।।2.52.2।।

താത ലക്ഷ്മണാ, ഭഗവതിയായ രാത്രി കഴിഞ്ഞുപോയി; ഇപ്പോൾ ഭാസ്കരോദയകാലമാണ്. അവിടെ കറുത്ത ചിറകുള്ള കോകിലപ്പക്ഷി മധുരമായി കൂജിക്കുന്നു.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्।।2.52.3।।

വനത്തിൽ മയിലുകളുടെ നാദം കേൾക്കുന്നു; ഹേ സൗമ്യ മിത്രമേ, സമുദ്രഗാമിയായ വേഗവാഹിനി ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) നാം കടക്കാം.

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।।2.52.4।।

രാമന്റെ വാക്കുകൾ മനസ്സിലാക്കി, സുഹൃത്തുകൾക്ക് ആനന്ദം പകരുന്ന സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണൻ ഗുഹനെയും സാരഥിയെയും വിളിച്ചു; പിന്നെ സഹോദരന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു.

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्।।2.52.5।।

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവന്റെ അപേക്ഷ സ്വീകരിച്ച ശേഷം, നിഷാദാധിപൻ ഉടൻ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു ചേർത്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर।।2.52.6।।

തീർത്ഥഘട്ടത്തിൽ വേഗത്തിൽ ഒരു ദൃഢവും മംഗളകരവുമായ വള്ളം കൊണ്ടുവരിക—ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടിയതും കർണധാരന്മാർ (തോണിക്കാർ/ഹെൽംസ്മാൻ) ഉള്ളതും, സുരക്ഷിതവും എളുപ്പവുമായ കടത്തിന്നു യോജിച്ചതും.

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्।।2.52.7।।

ആ ആജ്ഞ കേട്ട ഗുഹയുടെ മഹത്തായ അമാത്യസംഘം മനോഹരമായ ഒരു തോണി മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവന്ന്, ‘ആജ്ഞ നടപ്പാക്കി’ എന്നു ഗുഹയോട് അറിയിച്ചു.

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते।।2.52.8।।

അപ്പോൾ ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: “ദേവാ, നൗക ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; ഇനി ഞാൻ നിനക്കായി എന്തു കൂടി ചെയ്യണം?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत।।2.52.9।।

ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ദേവപുത്രസദൃശമായ തേജസ്സുള്ളവനും സുവ്രതനുമായ നീ സാഗരഗാമിയായ ഈ നദി കടക്കുവാൻ ഇതാ ഈ നൗക; അതിൽ കയറുക.

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति।।2.52.10।।

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സായ ശ്രീരാമൻ ഗുഹനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നിന്റെ സഹായം കൊണ്ടു എന്റെ ഉദ്ദേശ്യം സഫലമായി; അതിനാൽ വേഗത്തിൽ ഞങ്ങളെ തോണിയിൽ കയറ്റുക.”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ।।2.52.11।।

അപ്പോൾ ധനുസ്സുധാരികളായ ആ രണ്ടു രാഘവർ ക്വിവറുകൾ കെട്ടി, വാളുകൾ അരയിൽ ബന്ധിച്ചു; സീതയോടുകൂടെ ഗംഗയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।2.52.12।।

ധർമ്മജ്ഞനായ ശ്രീരാമനെ വിനീതമായി സമീപിച്ച്, സാരഥി കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: “ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहिराज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः।।2.52.13।।

അപ്പോൾ ദാശരഥിയായ ശ്രീരാമൻ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ വലങ്കൈകൊണ്ട് സുമന്ത്രനെ സ്നേഹപൂർവ്വം സ്പർശിച്ച് പറഞ്ഞു: “സുമന്ത്രാ, ഉടൻ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോ; രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഇരിക്കയും സേവയിൽ എപ്പോഴും അപ്രമത്തനായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുക.”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्।।2.52.14।।

അവൻ പറഞ്ഞു: “മടങ്ങിപ്പോ; ഇതുവരെ നീ എനിക്കായി മതിയോളം ചെയ്തു. രഥം വിട്ടിട്ട് ഞാൻ കാൽനടയായി മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകും.”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।

തനിക്കു മടങ്ങുവാൻ അനുമതി ലഭിച്ചതായി കണ്ടു, ദുഃഖാകുലനായ സാരഥി സുമന്ത്രൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ശ്രീരാമനോടു ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने।।2.52.16।।

ഈ ലോകത്തിൽ ആരും പുരുഷനും നീ ഏറ്റെടുത്തതിനെ മറികടക്കാനാവില്ല—സഹോദരനും ഭാര്യയും കൂടെ സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ വനത്തിൽ വസിക്കുക.

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्।।2.52.17।।

നിന്റെ ബ്രഹ്മചര്യം, സ്വാധ്യായം, മൃദുത്വം, നേര്മ എന്നിവ ഉണ്ടായിട്ടും നിനക്കു ദുരിതം വന്നുവെങ്കിൽ, ഈ ഗുണങ്ങൾ ഫലം തരുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव।।2.52.18।।

ഹേ രാഘവ, ഹേ വീരാ! വൈദേഹിയോടും സഹോദരനോടും കൂടി വനത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട്, നീ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ചവനെപ്പോലെ ശ്രേയസ്സായ ഗതിയെ പ്രാപിക്കും.

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः।।2.52.19।।

ഹേ രാമാ, സത്യമായി ഞങ്ങൾ നശിച്ചവരായി—നീയും ഞങ്ങളെ വിട്ടുപോയി; ഇനി പാപിനിയായ കൈകേയിയുടെ അധീനരായി, ദുഃഖത്തിന്റെ അവകാശികളാകും.

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्।।2.52.20।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രാമനെ സ്വന്തം ആത്മസമനായി കരുതിയ സാരഥി സുമന്ത്രൻ, ദൂരെയ്ക്ക് പോയ രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ ദുഃഖാർത്തനായി ദീർഘകാലം കരഞ്ഞു.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्।।2.52.21।।

പിന്നീട്, കണ്ണീർ ശമിച്ചപ്പോൾ, സാരഥി ശുദ്ധജലം സ്പർശിച്ച് (ആചമനം ചെയ്ത്) ശാന്തനും ശുചിയുമായി; അപ്പോൾ രാമൻ അവനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും മധുരവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।।2.52.22।।

ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ നിന്നെപ്പോലൊരു സുഹൃത്ത് ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അതിനാൽ രാജാ ദശരഥൻ എന്റെ കാരണമായി ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുവാൻ നീ അങ്ങനെ ചെയ്യുക.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।2.52.23।।

ഭൂമിയുടെ അധിപൻ വൃദ്ധനാണ്; ശോകം അവന്റെ ചിത്തത്തെ മുറിവേൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ കാമഭാവത്തിന്റെ പ്രേരണകളാൽ അവൻ ഭാരിതനുമാണ്—അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്നോട് ഇതു പറയുന്നത്.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया।।2.52.24।।

കൈകേയിയുടെ പ്രിയം സാധിപ്പാൻ മഹാത്മാവായ ഭൂപതി എന്തെങ്കിലും അല്പമായാലും ആജ്ഞാപിച്ചാൽ, അതു മടിയില്ലാതെ ഉടൻ നിർവഹിക്കണം.

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते।।2.52.25।।

നിശ്ചയമായും, ഇതേ കാരണത്താലാണ് നരേശ്വരന്മാർ രാജ്യങ്ങൾ ഭരിക്കുന്നത്—തങ്ങളുടെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളുടെ നിർവഹണത്തിൽ അവരുടെ ദൃഢനിശ്ചയം തടസ്സങ്ങളാൽ തടയപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा।।2.52.26।।

സുമന്ത്രാ, മഹാരാജാവ് നിരാശയിൽ പതിക്കാതെയും ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിക്കാതെയും ഇരിക്കുവാൻ, അതുപോലെ തന്നെ നീ പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः।।2.52.27।।

ദുഃഖം അറിയാത്ത, വൃദ്ധനും ആര്യനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ രാജാവിനെ ആദ്യം വന്ദിച്ചു, എന്റെ കാരണത്താൽ ഈ വാക്കുകൾ നീ പറയുക.

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च।।2.52.28।।

അയോധ്യയിൽ നിന്ന് നീക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ടോ, വനത്തിൽ വസിക്കേണ്ടിവരുമെന്ന ചിന്തകൊണ്ടോ ഞാൻ ശോകിക്കുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണനും അല്ല, മൈഥിലിയും അല്ല.

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान्।।2.52.29।।

പതിനാലു വർഷങ്ങൾ പൂർത്തിയായാൽ, നീ വീണ്ടും വീണ്ടും വേഗത്തിൽ മടങ്ങിവന്ന ലക്ഷ്മണനെയും സീതയെയും എന്നെയും ദർശിക്കും.

Verse 30

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

ഇങ്ങനെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, ഹേ സുമന്ത്രാ, എന്റെ മാതാവിനോടും മറ്റു ദേവിമാരോടും കൂടെ കൈകേയിയോടും കൂടി, വീണ്ടും വീണ്ടും (എന്റെ സന്ദേശം) അറിയിക്കണം.

Verse 31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

കൗശല്യയോട് ഞങ്ങളുടെ ആരോഗ്യകുശലം അറിയിക്കണം; സീതയുടെയും എന്റെയും മഹാനായ ലക്ഷ്മണന്റെയും വചനപ്രകാരം അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണാമം അർപ്പിക്കണം.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे।।2.52.32।।

മഹാരാജാവിനോട് പറയുക—ഭരതനെ വേഗത്തിൽ വിളിച്ചു വരുത്തട്ടെ; ഭരതൻ വന്നാൽ രാജാവിന്റെ തീരുമാനപ്രകാരം അവനെ രാജസ്ഥാനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കട്ടെ.

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति।।2.52.33।।

ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവനെ യുവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നമ്മുടെ വിരഹത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ദുഃഖം നിന്നെ കീഴടക്കുകയില്ല.

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः।।2.52.34।।

ഭരതനോടും പറയണം: അവൻ രാജാവിനോടു എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ എല്ലാ മാതാക്കളോടും—ഭേദമില്ലാതെ—പെരുമാറണം.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

നിനക്കു കൈകേയിയും സുമിത്രയും എത്ര പ്രത്യേകമായി പ്രിയരാണോ, അതുപോലെ തന്നെ ദേവി കൗശല്യ—എന്റെ മാതാവ്—അവരോടും പ്രത്യേക ആദരവോടെ പെരുമാറണം.

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्।।2.52.36।।

പിതാവിന്റെ പ്രിയാഭിലാഷം മൂലം യുവരാജ്യം അവനെ കാത്തിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ആചരണത്തിലൂടെ പിതാവ് ഇരുലോകങ്ങളിലും സുഖസമൃദ്ധി പ്രാപിക്കുവാൻ സാധ്യമാകുന്നു.

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्।।2.52.37।।

രാമൻ മടക്കി അയച്ചപ്പോൾ, ശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച സുമന്ത്രൻ ആ വാക്കുകളെല്ലാം കേട്ട്, സ്നേഹവശാൽ കാകുത്സ്ഥ കുമാരനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि।।2.52.38।।

സ്നേഹവശാൽ, മടിയില്ലാതെ, ഔപചാരികതകളില്ലാതെ ഞാൻ നിന്നോടു സംസാരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അത് ഭക്തനായ ദാസന്റെ വാക്കുകളെന്നു കരുതി ദയവായി ക്ഷമിക്കണമേ.

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव।।2.52.39।।

നിന്നെ വിട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ ആ നഗരിയിലേക്കു മടങ്ങും? നിന്റെ വിരഹത്തിൽ അയോധ്യ പുത്രശോകത്തിൽ വിങ്ങുന്ന മാതാവുപോലെ ആകും.

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी।।2.52.40।।

അന്ന് ജനങ്ങൾ രാമനോടുകൂടി എന്റെ രഥം കണ്ടിരുന്നു; ഇപ്പോൾ രാമനില്ലാതെ രഥം മടങ്ങിവരുന്നത് കണ്ടാൽ അവർ തകർന്നുപോകും—നഗരവും ദുഃഖത്തിൽ പിളർന്നുപോകുന്നതുപോലെ ആകും.

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे।।2.52.41।।

ഈ രഥം ശൂന്യമെന്നു കണ്ടാൽ നഗരം ദയനീയാവസ്ഥയിലാകും; യുദ്ധത്തിൽ വീരൻ വീണു, സാരഥി മാത്രം ശേഷിച്ച സൈന്യത്തെപ്പോലെ.

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः।।2.52.42।।

നീ ദൂരെയിരുന്നാലും പ്രജകൾ മനസ്സിൽ നിന്നെ തങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ നില്ക്കുന്നതുപോലെ അഗ്രസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് തീർച്ചയായും അവർ നിന്നെ മാത്രം ധ്യാനിച്ച് നിരാഹാരരായി കഴിയുമെന്നു തോന്നുന്നു.

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्।।2.52.43।।

ഹേ രാമാ, നിന്റെ പ്രസ്ഥാനസമയത്ത് ഉണ്ടായ ദൃശ്യം നീ തന്നെയല്ലോ കണ്ടത്. നിനക്കായുള്ള ശോകത്തിൽ ചിത്തം ക്ഷീണിച്ച പ്രജകളുടെ അവസ്ഥ കലുഷിതവും വ്യാകുലവുമായിരുന്നു.

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः।।2.52.44।।

നിന്റെ നിർവാസനസമയത്ത് പൗരന്മാർ ഉയർത്തിയ ആർത്തനാദം—ഇപ്പോൾ അവർ എന്നെ രഥസഹിതം മടങ്ങിവരുന്നത് കണ്ടാൽ—അതിനെക്കാൾ നൂറിരട്ടി ഉയരും.

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति।।2.52.45।।

ദേവി കൗശല്യയോട് ഞാൻ എന്ത് പറയും? ‘നിന്റെ പുത്രനെ ഞാൻ അവന്റെ മാതുലകുലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു; ദുഃഖിക്കരുത്’ എന്ന് സത്യമെന്നപോലെ എങ്ങനെ പറയാം?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः।।2.52.46।।

അസത്യമായ ഇത്തരമൊരു വാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും പറയുകയില്ല. എന്നാൽ ഈ സത്യവചനവും അത്യന്തം അപ്രിയമാണ്; ഇങ്ങനെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന സത്യം ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः।।2.52.47।।

എന്റെ ആജ്ഞാധീനരായി, നിനെയും നിന്റെ ബന്ധുജനങ്ങളെയും വഹിച്ചിരുന്ന ഈ ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങൾ—നിനക്കില്ലാതെ ശൂന്യമായ ഈ രഥത്തെ ഇനി എങ്ങനെ വലിക്കും?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि।।2.52.48।।

അതുകൊണ്ട്, ഹേ അനഘാ, നിനക്കില്ലാതെ ഞാൻ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ കഴിയില്ല; വനവാസം അനുഗമിച്ച് നിന്നെ പിന്തുടരാൻ എനിക്ക് അനുമതി നൽകേണ്ടതാണ്.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया।।2.52.49।।

ഞാൻ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നു തീരുമാനിച്ചാൽ, നീ ഇവിടെ എന്നെ വിട്ട നിമിഷം തന്നെ ഞാൻ രഥസഹിതം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव।।2.52.50।।

ഹേ രാഘവ, വനത്തിൽ നിന്റെ തപസ്സിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്ന ഏതൊരു ജീവികളും ഉണ്ടായാൽ, ഞാൻ എന്റെ രഥംകൊണ്ട് അവരെ തടഞ്ഞ് അകറ്റി നിർത്തും.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्।।2.52.51।।

നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഞാൻ മുമ്പ് രഥം ഓടിക്കുന്ന സുഖം അനുഭവിച്ചു; അതേ അനുഗ്രഹത്താൽ ഇപ്പോൾ നിന്റെ വനവാസകാലത്ത് വനത്തിൽ വസിക്കുന്നതിലും സുഖം ലഭിക്കും എന്നു ഞാൻ പ്രത്യാശിക്കുന്നു.

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः।।2.52.52।।

ദയവായി പ്രസാദിക്കണമേ; അരണ്യത്തിലും ഞാൻ നിന്റെ അരികിൽ തന്നെ അടുത്തായി ഇരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സ്നേഹത്തോടെ നീ പറയുന്നത് കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—‘എന്റെ അടുത്തായി തന്നെ ഇരിക്ക.’

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्।।2.52.53।।

ഹേ പരാക്രമശാലിയായ വീരനേ, ഈ കുതിരകളും നിന്റെ വനവാസത്തിൽ നിന്നെ സേവിക്കാനായാൽ, അവർക്കും പരമഗതി ലഭിക്കും.

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्।।2.52.54।।

വനത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ തലകുനിച്ച് നിന്റെ ശുശ്രൂഷ ചെയ്യും; അതിനായി ഞാൻ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കും—അയോധ്യയെയും, ദേവലോകത്തെയും പോലും.

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा।।2.52.55।।

നിനക്കില്ലാതെ ഞാൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുവാൻ കഴിയില്ല; ദുഷ്കർമ്മം ചെയ്തവൻ മഹേന്ദ്രന്റെ രാജധാനിയിൽ പ്രവേശിക്കാനാകാത്തതുപോലെ.

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः।।2.52.56।।

വനവാസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ—ഇതാണ് എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആഗ്രഹം—ഈ തന്നെയായ രഥത്തിൽ നിന്നെ വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ എനിക്ക് സാധിക്കട്ടെ.

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा।।2.52.57।।

ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം വനത്തിൽ ഉണ്ടെങ്കിൽ ആ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ ഒരു ക്ഷണമായി കടന്നുപോകും; അല്ലെങ്കിൽ അവ നൂറു വർഷങ്ങളെന്നപോലെ നീണ്ടതായി തോന്നും.

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

ഭൃത്യവത്സലനായേ! എന്റെ പ്രഭുവിന്റെ പുത്രനായ നിന്റെ പാതയിൽ ഞാൻ നിലകൊള്ളുന്നു. ഞാൻ നിന്റെ ഭക്തനായ ദാസൻ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരൻ—എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.52.59।।

ഇങ്ങനെ സുമന്ത്രൻ പലവിധത്തിൽ ദീനനായി വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഭൃത്യന്മാരോടു കരുണയുള്ള രാമൻ അവനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः।।2.52.60।।

ഭർത്തൃവത്സലനേ, എനിക്കുള്ള നിന്റെ പരമഭക്തി ഞാൻ അറിയുന്നു; ഇനി കേൾക്കുക—ഏതു കാരണത്താൽ ഞാൻ നിന്നെ ഇവിടെ നിന്ന് നഗരത്തിലേക്ക് അയക്കുന്നു.

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः।।2.52.61।।

നീ അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിയെത്തിയതു കണ്ടാൽ എന്റെ ഇളയ മാതാവ് കൈകേയി ഉറപ്പായി വിശ്വസിക്കും—‘രാമൻ തീർച്ചയായും വനത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു’ എന്ന്.

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्।।2.52.62।।

ഞാൻ വനവാസത്തിലേക്കു പോയെന്നുറപ്പായി ആ ദേവി പൂർണ്ണമായി തൃപ്തയാകും; അപ്പോൾ ധാർമ്മികനായ രാജാവിനെ ‘കള്ളം പറയുന്നവൻ’ എന്നു കരുതി ഇനി സംശയിക്കുകയില്ല.

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।।2.52.63।।

ഇതാണ് എന്റെ ആദ്യ സംकल्पം: എന്റെ ഇളയ അമ്മ, ഭരതൻ സംരക്ഷിച്ച് സുസ്ഥിരമായി ഭരിക്കുന്ന, തന്റെ പുത്രന്റെ സമൃദ്ധമായ രാജ്യം പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा।।2.52.64।।

എന്റെ നന്മയ്ക്കും രാജാവിന്റെ നന്മയ്ക്കുമായി, നീ രഥത്തോടുകൂടെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക; നിനക്ക് നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഓരോരുത്തർക്കും പറയേണ്ട സന്ദേശങ്ങൾ അതേവിധം തന്നെ അറിയിക്കണം.

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्।।2.52.65।।

ഇങ്ങനെ സാരഥിയോട് വചനം പറഞ്ഞ്, അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, അക്ലാന്തനായ രാമൻ ഗുഹനോട് യുക്തിയുക്തമായ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः।।2.52.66।।

‘ഗുഹാ, ഇപ്പോൾ ജനങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ വനത്തിൽ എന്റെ വാസം യോജ്യമല്ല. ആശ്രമത്തിൽ തന്നെ വസിക്കണം; അവിടെ ചെന്നാൽ ആ ജീവിതത്തിന്റെ വിധി-നിയമങ്ങൾ ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കാം.’

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.52.67।।जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।

‘തപസ്വികൾക്ക് ഭൂഷണമാകുന്ന നിയമം സ്വീകരിച്ച്, പിതാവിന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച്, ഞാൻ ജടാധാരിയായി പുറപ്പെടും. ന്യഗ്രോധവൃക്ഷത്തിന്റെ ക്ഷീരം (പാൽപോലെയുള്ള നീർ) കൊണ്ടുവരിക.’

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।।लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।

ആ ക്ഷീരം ഗുഹൻ രാജപുത്രനായ രാമനുവേണ്ടി വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമൻ തനിക്കും ലക്ഷ്മണനും ജടകൾ കെട്ടി.

Verse 69

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

ദീർഘബാഹുവും നരവ്യാഘ്രനുമായ രാമൻ ജടിലഭാവം ധരിച്ചു. അപ്പോൾ ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ച് ജടാമണ്ഡലം അണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണ സഹോദരർ ഋഷിസമാനമായി ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.

Verse 70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

അപ്പോൾ വൽക്കലവസ്ത്രധാരികളായി ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ച ആ സഹോദരന്മാർ—രാമനും ലക്ഷ്മണനും—ഋഷിസമാനമായി ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्।।2.52.71।।

പിന്നീട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വൈഖാനസ മാർഗം ആശ്രയിച്ച്, വ്രതം സ്വീകരിച്ച രാമൻ തന്റെ സഖാവായ ഗുഹയോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।।2.52.72।।

“ഗുഹേ, സൈന്യത്തിലും നിധികോശത്തിലും കോട്ടകളിലും ജനപദങ്ങളിലും അപ്രമാദിയായി ഇരിക്കണം; കാരണം രാജ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുക—എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്—അത്യന്തം ദുഷ്കരം.”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः।।2.52.73।।

പിന്നീട് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ രാമൻ ഗുഹയോട് വിനയപൂർവ്വം വിടപറഞ്ഞ്, മനസ്സിൽ വ്യഗ്രതയില്ലാതെ, ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടി വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.52.74।।

നദീതീരത്ത് വള്ളം കണ്ട ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമൻ, വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന ഗംഗയെ കടക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ലക്ഷ്മണനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम्।।2.52.75।।

“ഹേ നരവ്യാഘ്ര, ഒരുക്കി നിർത്തിയിരിക്കുന്ന ഈ വള്ളത്തിൽ പതുക്കെ കയറുക; മനസ്വിനിയായ സീതയെ താങ്ങുകമ്പ് പിടിപ്പിച്ച് ഉറപ്പോടെ കയറ്റുക.”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः।।2.52.76।।

സഹോദരന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് ഒന്നും എതിർക്കാതെ, ആത്മസംയമിയായ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം മൈഥിലിയായ സീതയെ വള്ളത്തിൽ കയറ്റി, പിന്നെ താനും കയറി.

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्।।2.52.77।।

അപ്പോൾ തേജസ്വിയായ രാമൻ—ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ—സ്വയം വള്ളത്തിൽ കയറി; തുടർന്ന് നിഷാദാധിപനായ ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളെ പ്രവർത്തനത്തിന് (തുഴയാൻ) പ്രേരിപ്പിച്ചു.

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः।।2.52.78।।

മഹാതേജസ്സുള്ള രാഘവനും ആ വള്ളത്തിൽ കയറി, തന്റെ സംരക്ഷണാർത്ഥം മംഗളകരമായ മന്ത്രങ്ങളെ മൃദുവായി ജപിച്ചു—ബ്രാഹ്മണനോടും ക്ഷത്രിയനോടും യോജിക്കുന്നവിധം.

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः।।2.52.79।।

ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ആചമനം ചെയ്ത്, സീതയോടുകൂടെ അദ്ദേഹം ആ നദിയെ പ്രണാമം ചെയ്തു; അതുപോലെ അമിതപ്രഭനായ ലക്ഷ്മണനും സന്തോഷത്തോടെ ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു.

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्।।2.52.80।।

സുമന്ത്രനെയും തന്റെ സൈന്യസഹിതനായ ഗുഹനെയും അനുമതി നൽകി, രാമൻ നൗകയിൽ കയറി നാവികരെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.52.81

പിന്നീട് നാവികർ തള്ളിയപ്പോൾ, നിപുണനായ കർണധാരന്മാർ ഉറപ്പിച്ചു നിർത്തിയ ആ നൗക, ശക്തമായ തുഴകളുടെ ശുഭവേഗം കൊണ്ടു പ്രേരിതമായി, വേഗത്തിൽ ജലത്തെ കടന്നു പോയി.

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।।2.52.82।।

ഭാഗീരഥിയുടെ മദ്ധ്യധാരയിലെത്തിയപ്പോൾ, കുറ്റമറ്റ വൈദേഹിയായ സീത കൈകൂപ്പി ആ നദിയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 83

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

ഹേ ഗംഗാദേവീ! നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ധീമാനായ മഹാരാജ ദശരഥന്റെ ഈ പുത്രൻ ആ ആജ്ഞ നിറവേറ്റും. പൂർണ്ണമായ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിച്ച്, സഹോദരനോടും എന്നോടും കൂടി വീണ്ടും മടങ്ങിവരും. പിന്നെ, ഹേ സుభഗേ ഗംഗേ, ഞാൻ ക്ഷേമത്തോടെ തിരിച്ചെത്തിയാൽ, സർവകാമസമൃദ്ധിദായിനിയായ നിന്നെ ആനന്ദത്തോടെ ആരാധിക്കും.

Verse 84

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

ഹേ ഗംഗാദേവീ! നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ധീമാനായ മഹാരാജ ദശരഥന്റെ ഈ പുത്രൻ ആ ആജ്ഞ നിറവേറ്റും. പൂർണ്ണമായ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിച്ച്, സഹോദരനോടും എന്നോടും കൂടി വീണ്ടും മടങ്ങിവരും. പിന്നെ, ഹേ സుభഗേ ഗംഗേ, ഞാൻ ക്ഷേമത്തോടെ തിരിച്ചെത്തിയാൽ, സർവകാമസമൃദ്ധിദായിനിയായ നിന്നെ ആനന്ദത്തോടെ ആരാധിക്കും.

Verse 85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

ഹേ ഗംഗാദേവീ! നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ധീമാനായ മഹാരാജ ദശരഥന്റെ ഈ പുത്രൻ ആ ആജ്ഞ നിറവേറ്റും. പൂർണ്ണമായ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിച്ച്, സഹോദരനോടും എന്നോടും കൂടി വീണ്ടും മടങ്ങിവരും. പിന്നെ, ഹേ സుభഗേ ഗംഗേ, ഞാൻ ക്ഷേമത്തോടെ തിരിച്ചെത്തിയാൽ, സർവകാമസമൃദ്ധിദായിനിയായ നിന്നെ ആനന്ദത്തോടെ ആരാധിക്കും.

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे।।2.52.86।।

ഹേ ദേവീ! നീ ത്രിപഥഗാ—മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഒഴുകുന്നവൾ; നീ ബ്രഹ്മലോകത്തെ ദർശിക്കുന്നു. ഈ മർത്ത്യലോകത്തിൽ നീ സമുദ്രരാജന്റെ പത്നിയായി പ്രസിദ്ധയായി ദൃശ്യമാണ്.

Verse 87

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

ഹേ ദേവീ, ഹേ ശോഭനേ! ഞാൻ നിന്നെ നമസ്കരിക്കുകയും സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നരവ്യാഘ്രനായ (ശ്രീരാമൻ) ശുഭമായി മടങ്ങി രാജ്യം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, നിന്നെ പ്രസന്നിപ്പിക്കാനായി ബ്രാഹ്മണർക്കു ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളും വസ്ത്രങ്ങളും ഉത്തമമായ അന്നവും ദാനം ചെയ്യും.

Verse 88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

ഹേ ദേവീ, ഹേ ശോഭനേ! ഞാൻ നിന്നെ നമസ്കരിക്കുകയും സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നരവ്യാഘ്രനായ (ശ്രീരാമൻ) ശുഭമായി മടങ്ങി രാജ്യം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, നിന്നെ പ്രസന്നിപ്പിക്കാനായി ബ്രാഹ്മണർക്കു ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളും വസ്ത്രങ്ങളും ഉത്തമമായ അന്നവും ദാനം ചെയ്യും.

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता।।2.52.89।।

ഹേ ദേവീ! ഞാൻ ശുദ്ധനായി സംയമത്തോടെ വീണ്ടും അയോധ്യാ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുമ്പോൾ, ആയിരം സുരാഘടങ്ങളോടും മാംസയുക്തമായ പാകന്നത്തിന്റെ അർപ്പണങ്ങളോടും കൂടി നിന്നെ യഥാവിധി ആരാധിക്കും.

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च।।2.52.90।।

ഹേ നദിദേവീ, നിന്റെ തീരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന ദേവതകളെയും, നിന്റെ തീർത്ഥങ്ങളെയും അവയോടനുബന്ധമായ ആയതനങ്ങളായ ക്ഷേത്രങ്ങളെയും ഞാൻ എല്ലാം വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കും.

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे।।2.52.91।।

ഹേ അനഘേ, വനവാസം കഴിഞ്ഞ് മഹാബാഹുവും അനഘനുമായ ശ്രീരാമൻ എന്നോടും തന്റെ ഭ്രാതാവിനോടും വീണ്ടും സംഗമിച്ച് അയോധ്യയിൽ പുനഃപ്രവേശിക്കട്ടെ.

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्।।2.52.92।।

ഇങ്ങനെ അനിന്ദിതയായ സീത ഗംഗാദേവിയോട് സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, നൗക അതിവേഗം ദക്ഷിണത്തിലെ ശുഭകരമായ തീരത്തെത്തി.

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः।।2.52.93।।

തീരം പ്രാപിച്ച് നൗകയെ അവിടെ വിട്ട്, നരർഷഭനും പരന്തപനുമായ ശ്രീരാമൻ തന്റെ ഭ്രാതാവിനോടും വൈദേഹിയായ സീതയോടും കൂടി മുന്നോട്ട് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു.

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा।।2.52.94।।

അപ്പോൾ മഹാബാഹു ശ്രീരാമൻ, സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: “രക്ഷയ്ക്കായി ജാഗ്രത പാലിക്ക; ജനക്കൂട്ടത്തിലായാലും നിർജനസ്ഥാനത്തായാലും.”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.2.52.95।।

കാണപ്പെടാത്തതും അപരിചിതവുമായ ഈ നിർജനവനത്തിൽ രക്ഷ നിർബന്ധമായും പാലിക്കണം. ഹേ സൗമിത്രേ, നീ മുന്നിൽ നടക്കുക; സീത നിന്റെ പിന്നാലെ അനുഗമിക്കട്ടെ.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ।।2.52.96।।

ഞാൻ പിന്നിൽ നടക്കും; നിന്നെയും സീതയെയും കാത്തുകൊണ്ട്. ഹേ പുരുഷർഷഭ, ഇവിടെ നാം പരസ്പരം ഒരുമേകത്തിന്റെ രക്ഷ ഉറപ്പാക്കണം.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति।।2.52.97।।

ഇതുവരെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ഒരു കാര്യവും പിന്നിലായിട്ടില്ല; ഇന്നുമുതൽ വൈദേഹി വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖം അറിയും.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति।।2.52.98।।

ഇന്ന് അവൾ ജനസഞ്ചാരമില്ലാത്തതും കൃഷിയിടങ്ങളും ഉദ്യാനങ്ങളും ഇല്ലാത്തതുമായ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും—അസമമായതും കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായതും കുഴികളും കുത്തനെ താഴ്വരകളും നിറഞ്ഞതുമായതു.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः।।2.52.99।।

രാമന്റെ വചനം കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ടു; തുടർന്ന് രഘുകുലാനന്ദനായ രാഘവൻ സീതയുടെ പിന്നിൽ പിന്നിൽ നടന്നു.

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशुरामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी।।2.52.100।।

സുമന്ത്രൻ രാമൻ വേഗത്തിൽ ഗംഗയുടെ അപ്പുറത്തേക്കെത്തുന്നതു വരെ തുടർച്ചയായി നോക്കി നിന്നു. ദൂരം അതിയായി കണ്ണ് തിരിക്കേണ്ടിവന്നപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ വ്യഥിതനായ ആ തപസ്വി കണ്ണുനീർ പൊട്ടിച്ചൊഴുക്കി.

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववांस्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनःक्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्।।2.52.101।।

ലോകപാലനെപ്പോലെ പ്രഭാവശാലിയും മഹാത്മാവും വരദാനദായകനുമായ അവൻ ആ മഹാനദി കടന്ന്, ക്രമേണ സമൃദ്ധിയും ശുഭധാന്യങ്ങളുടെ മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ വത്സദേശത്തെ—ആനന്ദിത ജനങ്ങളോടുകൂടിയതിനെ—അണഞ്ഞു.

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौवासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्।।2.52.102।।

അവിടെ വിശപ്പോടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ആ രണ്ടുപേരും നാലു മഹാമൃഗങ്ങളെ—വരാഹം, ഋശ്യ-മൃഗം, പൃഷതം (പുള്ളിമാൻ), മഹാരുരു—വധിച്ചു. ശുദ്ധമായ മാംസം വേഗത്തിൽ എടുത്തുകൊണ്ട് സന്ധ്യാസമയത്ത് വാസത്തിനായി ഒരു വൃക്ഷത്തിങ്കൽ ചെന്നു.