Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥१॥

Jab raat khatam hui aur subah hui, Rama ne Lakshman se baat ki. Lakshman Sumitra ka beta tha. Rama bade the, chaati chaudi thi, aur naam bada tha.

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥२॥

Bhai, raat guzar gayi hai, ab suraj nikalne ka time ho gaya. Dekh, woh kaala pakshi, woh kokila, gaana ga raha hai.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥३॥

Jungle mein moron ki awaaz aa rahi hai. Chalo, Ganga paar karte hain. Yeh nadi tez bahati hai aur samundar tak jaati hai.

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥४॥

Lakshman ne Ram ki baat samajh li. Usne Guha aur suta ko bulaya. Phir woh apne bhai ke saamne khada ho gaya.

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥५॥

Usne Ram ki baat sun li aur maan li. Phir jaldi se apne logon ko bulaya aur unhe ye bola.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥६॥

Jaldi se ek mazboot naav lao. Koi acchi naav ho, jisme khalasi bhi ho, taaki paar sahi se ho jaye.

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥७॥

Guha ke mantriyon ne uska hukm suna. Unhone ek acchi naav laakar khadi kar di. Phir Guha ko jaake bol diya ki kaam ho gaya.

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥८॥

Guha ne haath jode aur Ram se kaha. Devi, nauka taiyaar hai. Aur kuchh karna hai aapke liye?

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥९॥

Hey sher jaise insaan, tum devta ke beta jaise chamak rahe ho aur apne vrat mein pakke ho. Yeh naav hai tumhare liye, isse us nadi ko paar karo jo samundar ko jaati hai. Chalo, isme baith jao, vrat rakhne wale.

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥१०॥

Phir Rama ne Guha se kaha, bada tej tha Rama. Bola, tumne mera kaam kar diya. Ab jaldi se boat mein baitho.

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥११॥

Dono bhaiyon ne dhanush liye, talwar bandhi, teer ki pota pehni. Phir Sita ke saath Ganga ki taraf nikal pade.

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥१२॥

Suta ne haath jod ke Rama ke paas gaya. Rama jo dharam jaanta tha, uske paas jaake bola, "Ab main kya karoon?"

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥१३॥

Rama ne Sumantra ko apne sahi haath se thoda sa chuha. Phir bola, "Sumantra, turant wapas ja. Raja ke paas raho aur hosh mein reh ke seva karo."

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥१४॥

Rama ne kaha, "Wapas ja, tune mere liye kaafi kiya. Main rath yahin chhod deta hoon. Ab paade chal ke jungle mein jaunga."

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥१५॥

Jab Sumantra ko jaane ki permission mil gayi, toh woh bahut dukhi ho gaya. Woh rath chalane wala tha. Usne Rama se kaha, jo bahut bade aadmi the aur Ikshvaku family se the.

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥१६॥

Is duniya mein koi bhi aisa nahi hai jisne tumse zyada bada kaam kiya ho. Tum apne bhai aur patni ke saath jungle mein reh rahe ho, bilkul ek aam aadmi ki tarah.

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥१७॥

Tumne brahmacharya follow kiya, padhai ki, hamesha naram rahe aur sach bola. Phir bhi tumpe yeh musibat aayi. Toh main samajhta hoon ki in sab ka koi phal nahi milta.

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥१८॥

Hey Raghava, tum bahut bahadur ho. Tum apni patni aur bhai ke saath jungle mein rahoge. Tumhe achi jagah milegi, jaise tumne teeno duniya jeet li ho.

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥१९॥

Rama, hum bilkul barbaad ho gaye kyunki tum nahi ho hamare saath. Ab hum us paapi Kaikeyi ke neeche aayenge aur humesha dukhi rahenge.

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥२०॥

Sumantra itna bola, woh ratha chalane wala tha. Uske liye Ram jaise apna tha. Jab usne Ram ko door jaate dekha, woh bahut dukhi ho gaya. Bahut der tak rota raha.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥२१॥

Phir jab uske aansu thahar gaye, usne paani piya aur saaf ho gaya. Tab Ram ne usse baar-baar pyaar se bola, bahut hi aache shabdon mein.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥२२॥

Ikshvaku ke ghar mein main tum jaisa koi dost nahi dekhta. Isliye aisa karo ki Dasharath raja mere liye dukhi na ho.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥२३॥

Duniya ke malik ka mann dukh se bhar gaya hai, woh bhi buddhe ho gaye hain. Woh apne dil ki baaton se dab gaye hain, isliye main yeh tumse keh raha hoon.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥२४॥

Jo bhi woh bade raja hukum dein, choti baat ho ya badi, usko bina der kiye maan lo. Kaikeyi khush ho jaaye, isliye yeh kaam karna hai.

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥२५॥

Isliye raja log rajya chalate hain. Taaki jab woh koi kaam karein to unka irada na toote. Koi rasta na rok de unhe.

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥२६॥

Sumantra, aise chalna ki bade raja uth na jaayein. Itna dukh na ho ki woh andar hi andar ghabra jaayein.

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥२७॥

Pehle unka pair chhu ke pranaam karna. Phir raja se mera yeh kehna, woh boodhe hain, acche hain, apne upar control rakhte hain, kabhi dukh nahi dekha unhone.

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥२८॥

Main dukhi nahi hoon. Na Lakshman dukhi hai, na Sita. Ki hum Ayodhya se nikal gaye, is baat ka dukh nahi hai. Aur yeh bhi ki ab jungle mein rehna padega, iska bhi dukh nahi hai.

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥२९॥

Jab chaar saal poore ho jayenge, tum jaldi Lakshman, Sita aur mujhe wapas dekhoge. Hum wapas aa jayenge, baar-baar aa jayenge.

Verses 30-31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥३०॥आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥३१॥

Sumantra, Raja ko mera sandesh de. Meri maa ko bhi bata, aur baaki raniyon ko bhi, Kaikeyi ko bhi baar-baar kehte reh. Bolna ki hum theek hain, Lakshman aur Sita bhi theek hain. Kausalya maa ke paon chhu ke unko mera, Sita ka aur Lakshman ka namaste kehna.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥३२॥

Raja ko bolo ki Bharat ko jaldi bulao. Jab Bharat aa jaye, usse raja ki jagah bitha do. Raja jo sochta hai wahi sahi hai.

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥३३॥

Bharat ko gale laga lo aur use yuvraj bana do. Phir tumhe humare judaai ka dukha nahi satayega.

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥३४॥

Bharat ko yeh bhi kehna ki jaise woh raja ke saath achha karta hai, waise hi sab maon ke saath kare. Kisi mein farak nahi karna.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः ॥३५॥

Jaise Kaikeyi aur Sumitra tumhe pyaari hain, waise hi Devi Kaushalya meri maa hai, unka bhi khaas khayal rakhna.

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥३६॥

Pita ji ki ichha thi ki Bharat yuvraj bane, isliye yeh kaam uske liye ruk gaya hai. Tum apna kaam aise karo ki pita ji dono duniya mein sukh paayein.

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥३७॥

Ram ne Sumantra ko wapas bhej diya. Sumantra bahut dukhi tha. Usne Ram ki saari baat suni aur pyaar se Ram se bola.

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥३८॥

Main tumse bina formalities ke baat kar raha hoon, seedha dil se. Kyunki mujhe tumpe bahut pyaar hai. Agar mera style thoda casual lage, toh maaf kar dena. Samajh lo ki bhakt samjha ke bol raha hoon.

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥३९॥

Main tumhare bina us shehar ko kaise wapas jaaunga? Ayodhya toh aisi ma jaisi hogi jiska beta usse door ho gaya ho. Tumhare bina woh shehar bilkul akela aur udaas lagega.

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥४०॥

Jab log mera rath dekhenge jisme Ram hoga, woh khush honge. Lekin jab wapas rath aayega aur Ram nahi hoga, toh shehar toot jayega. Logon ka dil phat jayega.

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥४१॥

Jab log yeh rath khali dekhenge, shehar mein maayus cha paayega. Jaise kisi yudh mein sena ka sab mar jaye aur bas suta bach jaye. Aisa lagega jaise koi bada veer mar gaya ho.

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥४२॥

Log tumhe bahut door samajhte hain, par dil mein aisa maante hain jaise tum saamne khade ho. Aaj woh shaayad kuch khaye bhi nahi, bas tumhari baat sochte rehte hain.

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥४३॥

Ram, tumne khud dekha tha jab tum ja rahe the. Logon ka kya haal tha, sab pareshan the, tumhare liye dukhi the, unka dimaag chakkar gaya tha.

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥४४॥

Jab tum gaye the, shehar ke logon ne jo cheekh maari thi. Ab jab woh mujhe rath ke saath wapas aate dekhenge, woh aur bhi zyada royege.

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥४५॥

Main Kausalya ko kya bolun? Ki tumhara beta maine uske mama ke ghar le gaya hoon, tum dukhi mat hona? Par yeh jhooth hai, main kaise bolun?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥४६॥

Main aisa jhooth to bol hi nahi sakta. Par sachchai bhi yeh hai ki tum gaye ho, yeh sunna kitna mushkil hai. Main kya bolun?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥४७॥

Yeh ghode mere hukam mein chalte hain. Tumhe aur tumhare dost ko lekar aate hain. Ab jab tum nahi ho, woh kaise rath ko chalayenge?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥४८॥

Main Ayodhya tumhare bina nahi ja sakta. Tum mujhe maaf karo, main tumhare saath jungle mein chalunga.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥४९॥

Agar tum meri baat nahi maanoge aur mujhe yahin chhod doge, toh main apna rath lekar aag mein kood jaunga.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥५०॥

Jungle mein jo janwar hain, woh tumhari tapasya mein dikkat denge. Main unhe apne rath se bhaga dunga.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥५१॥

Tumhari wajah se maine kabhi tumhari rath chalane ka maza liya tha. Ab bhi tumhari wajah se umeed rakhta hoon ki jungle mein rehne mein bhi khush rahoonga.

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥५२॥

Mujhpe daya karo. Main chahta hoon ki jungle mein bhi tumhare paas-paas rahun, kabhi door na jaun. Pyaar se kaho ki mere paas hi raho.

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥५३॥

Hey veer, agar yeh ghode bhi tumhari jungle mein seva karein, toh unko bhi bahut badi jagah milegi.

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥५४॥

Jungle mein reh ke bhi main sar jhuka ke tumhari seva karunga. Ayodhya chhod dunga, swarg bhi chhod dunga, bas tumhari seva chahiye.

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥५५॥

Tumhare bina main Ayodhya mein nahi ja sakta. Jaise koi bura kaam karne wala Indra ki nagri mein nahi ja sakta.

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥५६॥

Mera ek sapna hai. Jab tumhara vanvaas khatam hoga, main isi rath mein tumhe wapas shehar laaunga.

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥५७॥

Jab main tumhare saath jungle mein rahunga, woh chaudah saal ek pal lagenge. Warna har saal sau saal jaisa lagega.

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥५८॥

Main aapke bete ke peeche chal raha hoon. Main aapka naukar hoon, apna kaam nibha raha hoon. Mujhe mat chodiye.

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥५९॥

Sumantra baar-baar request kar raha tha, bahut dukhi ho ke. Ram ne apne naukar par reham kiya aur unhe samjhaya.

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥६०॥

Bhartrivatsala, main jaanta hoon ki tum mujhpar kitna bharosa rakhte ho. Suno, main tumhe shehar kyun bhej raha hoon.

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥६१॥

Jab meri chhoti maa Kaikeyi tumhe shehar wapas aate dekhegi, toh usko yakeen ho jayega ki main sach mein van chala gaya hoon.

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥६२॥

Jab woh devi khush ho jayegi ki main van mein chala gaya hoon, tab woh raja ko jhootha nahi kahegi. Raja dharam wala hai, woh uspe shak nahi karegi.

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥६३॥

Mera pehla faisla yeh hai. Meri chhoti maa ko unke bete ka rajya milna chahiye. Bharat us rajya ki hifazat karega aur woh khilega philega.

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥६४॥

Mere liye aur raja ke liye, tum rath leke shehar wapas jao. Tumhe jo jo paigham diye gaye hain, unhe waise hi waise logon tak pahunchana.

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥६५॥

Ram ne suta ko yeh kehke samjhaya. Baar baar uska dil rakha. Phir Guha se baat ki, aur sahi baat samjhayi.

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥६६॥

Guha, yeh jungle ab mere liye sahi nahi hai. Yahan log aate jaate rehte hain. Mujhe kisi rishi ke ashram mein rehna chahiye. Wahan rehne ke apne niyam hain, main unhe follow karunga.

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥६७॥जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

Main rishi banke jaaunga. Baal jata mein karke. Yeh sab logon ko accha lagta hai. Pitaji ki bhala chahiye, Sita aur Lakshman ki bhi. Ab banyan ke ped ka doodh laao.

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥६८॥लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

Guha jaldi se rajkumar ke liye voh ped ka ras laaya. Rama ne usse apne aur Lakshman ke baalon mein jaale bana liye.

Verses 69-70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥६९॥तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥७०॥

Rama ne apne baalon ko ujad kar liya. Dono bhai, Rama aur Lakshman, ped ki chhaal pehne hue the. Unke baalon mein jaale the. Woh dono rishi jaise lag rahe the.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥७१॥

Phir Ram ne Lakshman ke saath rishi wali raah pakdi. Unhone vrat shuru kiya. Apne dost Guha se jaake baat ki.

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥७२॥

Ram ne kaha, Guha, tu apni sena pe nazar rakh. Khajane pe, kile pe, aur rajya ke har hisse pe dhyan de. Rajya bachana aasan nahi hota, bahut sambhalna padta hai.

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥७३॥

Phir Ram ne Guha se vidai li. Woh apni patni Sita aur Lakshman ke saath chal diye. Dil mein koi chinta nahi thi, shaant hokar chale gaye.

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥७४॥

Ram ne nadi ke kinare ek naav dekhi. Woh Ganga paar karna chahte the. Unhone Lakshman ko bola.

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥७५॥

Ram ne kaha, Lakshman, tum pehle naav mein baitho. Dheere-dheere baithna. Phir Sita ko pakad ke naav mein bitha dena.

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥७६॥

Lakshman ne bhai ki baat maan li. Pehle Sita ko naav mein bithaya. Phir khud baith gaya.

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥७७॥

Phir Ram khud naav mein baith gaye. Guha ne apne logon ko bola ki naav chalao.

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥७८॥

Ram bhi naav mein baithe. Unhone apne liye achhi dua padhi. Yeh dua brahman aur kshatriya dono ke liye sahi thi.

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥७९॥

Rama ne shastra ke hisaab se paani piya. Phir Sita ke saath us nadi ko pranaam kiya. Lakshman bhi bahut khush tha, usne bhi dil se nadi ko namaskar kiya.

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥८०॥

Ram ne Sumantra ko aur Guha ko uske logon ke saath jane diya. Phir naav mein baith ke usne naav chalane walon ko aage badhne kaha.

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥८१॥. ॥

Naav chalane wale tezi se chalane lage. Unke haatho ke zor se naav tez chali. Woh naav jaldi se paani ke upar se nikal gayi.

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥८२॥

Jab woh Ganga ke beech mein pahunche, Sita ne haath jode. Usne us nadi se kaha, he nadi, mujhe bacha lena.

Verses 83-85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥८३॥चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥८४॥ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥८५॥

Hey Ganga, tum is Dasharath ke beta ki hifazat karo. Yeh samajhdaar raja ka beta hai. Woh apne baap ke hukam ko poora karega. Tum uske saath rahna. Chaudah saal jungle mein bita ke woh wapas aayega. Bhai ke saath, mere saath, sab saath milke wapas aayenge.

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥८६॥

Devi, tum teen raasto se bahati ho. Tum Brahma ki duniya ko dekhti ho. Is duniya mein tum samundar ke raja ki patni dikhti ho.

Verses 87-88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥८७॥गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥८८॥

Devi, main tumhe salaam karta hoon aur tumhari tareef karta hoon. Jab Rama sahi-salamat wapas aakar apna rajya paa le, main brahmanon ko ek lakh gaayen dunga. Kapde aur accha khana bhi dunga. Yeh sab tumhari khushi ke liye karunga.

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥८९॥

Aur devi, jab main Ayodhya wapas aaunga, tab bhi tumhari puja karunga. Hazaron matke sharab ke saath aur accha khana bhi lagaunga. Sab saaf-saaf karke tumhe bhog lagaunga.

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥९०॥

Main tumhare kinare pe rehne wale sab devtaon ki puja karunga. Jo tirth aur mandir bhi yahan hain, unki bhi puja karunga.

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥९१॥

Hey bade dil wali nadi, Ram jaldi Ayodhya wapas aaye. Woh mere aur Lakshman ke saath phir se mil gaya hai. Jungle mein rehne ke baad ab ghar jaaye.

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥९२॥

Sita Gangaji se baat kar rahi thi, aise mein naav jaldi se dakshin kinare pahunch gayi. Yeh accha sanket tha.

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥९३॥

Kinare pahunch ke Ram ne naav chhod di. Phir woh Lakshman aur Sita ke saath aage nikal pade. Woh dushmanon ko harane wale the.

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥९४॥

Phir Ram ne Lakshman se kaha. Woh Sumitra ka beta hai, uski khushi badhata hai. Ram ne kaha, hoshiyar rahna. Logon mein ho ya akeli jagah, sab jagah suraksha karna.

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥. ॥९५॥

Is jungle mein suraksha zaroori hai. Yahan log nahi dikhte, akeli jagah hai. Lakshman, aage chal. Sita tumhare peeche aayegi.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥९६॥

Main peeche chalunga. Tum dono ki dekhbhal karunga, tumhari aur Sita ki. Yahan hum sab ko ek dusre ki hifazat karni padegi.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥९७॥

Abhi tak koi bada kaam nahi hua hai jo humne kar liya ho. Aaj se Sita jaanegi ki jungle mein rehna kitna mushkil hai.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥९८॥

Aaj woh jungle mein jayegi jahan log nahi hain. Na khet hain na baagh. Zameen theek nahi hai, chadhaav utaav hai, chalna mushkil hai.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥९९॥

Ram ke baat sun ke Lakshman aage nikal pada. Phir Ram, Raghu kul ka pyara beta, Sita ke peeche chal pada.

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥१००॥

Sumantra baar-baar dekhta raha jab Ram jaldi se Ganga ke us paar pahunche. Jab itna door ho gaya ki aur nahi dikhta tha, tab usne peeche mudna pada. Uski aankhein bhar aayin aur rote rote uska bura haal ho gaya.

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥१०१॥

Woh badi nadi paar karke aage badhe. Ram itne bade the, jaise koi raja ho, aur logon ko ashirwad dete the. Phir woh Vatsa desh pahunche jahan khetai acchi thi, fasal khili hui thi, aur log khush the.

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥१०२॥

Dono bhai ko bhookh lagi thi. Unhone wahan char jaanwar maare, ek suar, ek barasinga, aur do bakre jaise jaanwar. Phir jaldi se unka saaf maans lekar shaam hoote hi ek ped ke paas sone chale gaye.