Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥१॥

రాత్రి ఉదయంగా మారిన వేళ, విశాలవక్షుడు మహాయశస్సుగల రాముడు శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో ఈ వాక్యములు పలికెను।

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥२॥

తాత లక్ష్మణా! పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది; ఇది సూర్యోదయ సమయం. ఆ నల్లని రెక్కల కూకిల పక్షి అక్కడ మధురంగా కూస్తోంది.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥३॥

అడవిలో కేకలు వేసే నెమళ్ల గంభీరధ్వని వినిపిస్తోంది. హే సౌమ్యా, సముద్రగామినీగా వేగంగా ప్రవహించే జాహ్నవీ (గంగా)ను దాటుదాం।

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥४॥

రాముని వాక్యాన్ని గ్రహించిన మిత్రానందకరుడు సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు గుహను, సారథిని పిలిపించి, తన అన్న ముందర నిలిచాడు।

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥५॥

రాముని మాటలను విని, వాటిని అంగీకరించి, నిషాదాధిపతి వెంటనే తన మంత్రులను పిలిచి ఇలా అన్నాడు.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥६॥

తీర్థఘాటంలో వెంటనే ఒక దృఢమైన, శుభమైన నావను తెమ్ము—అవసరమైన ఉపకరణాలతో కూడినదిగా, కర్ణధారులు (పడవవాళ్లు) ఉన్నదిగా—సులభంగా సురక్షితంగా దాటుటకు।

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥७॥

ఆ ఆజ్ఞను విని గుహుని మహామంత్రివర్గము మనోహరమైన నావను తెచ్చి గుహునికి నివేదించింది—“ఆజ్ఞ నెరవేరింది.”

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥८॥

అప్పుడు గుహుడు అంజలి ఘటించి రాఘవునితో అన్నాడు— “హే దేవా! నౌక సిద్ధంగా ఉంది; మీకు మరి ఏ సేవ చేయుదును?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥९॥

హే అమరపుత్రసమ ప్రకాశవంతుడా, సువ్రత పురుషవ్యాఘ్రా! సాగరగామినీ నదిని దాటుటకు ఇదిగో ఈ నౌక; నీవు దీనిపై ఎక్కుము।

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥१०॥

అప్పుడు మహాతేజస్సుగల రాముడు గుహునితో ఇలా అన్నాడు—“నీ సహాయంతో నా కార్యం సిద్ధమైంది; ఇక త్వరగా నౌకపై ఎక్కుదాం।”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥११॥

అనంతరం ధనుర్ధరులైన ఆ ఇద్దరు రాఘవులు తూణీరాలను సన్నద్ధం చేసుకొని ఖడ్గాలను కట్టుకొని, సీతతో కలిసి గంగ వైపు బయలుదేరిరి।

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥१२॥

అప్పుడు సారథి ధర్మజ్ఞుడైన రాముని సమీపించి వినయంగా అంజలి ఘటించి పలికెను—“నేను ఏమి చేయవలెను?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥१३॥

అప్పుడు దాశరథి శ్రీరాముడు తన ఉత్తమ దక్షిణహస్తంతో సుమంత్రుని స్నేహంగా స్పర్శించి ఇలా అన్నాడు— “సుమంత్రా, వెంటనే తిరిగి వెళ్ళు; రాజుగారి సమీపంలో ఉండి సేవలో ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండు।”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥१४॥

ఆయన ఇలా అన్నాడు— “తిరిగి వెళ్ళు; ఇంతవరకు నీవు నా కోసం చాల చేసినావు. రథాన్ని వదిలి నేను కాలినడకనే మహావనానికి వెళ్తాను।”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥१५॥

తనకు వెళ్లుటకు అనుమతి లభించిందని చూచి, శోకపిడితుడైన సారథి సుమంత్రుడు ఇక్ష్వాకువంశ-తిలకుడు, పురుషవ్యాఘ్రుడు శ్రీరామునితో ఈ వచనములు పలికెను।

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥१६॥

ఈ లోకములో ఏ పురుషుడుచేతనూ దీనిని మించిన కార్యము చేయబడలేదు—నీవు భ్రాతతోను భార్యతోను కలిసి సాధారణ మనుష్యునివలె వనములో నివసించుచున్నావు।

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥१७॥

నీ బ్రహ్మచర్యము, స్వాధ్యాయము, మృదుత్వము, ఋజుత్వము ఉన్నప్పటికీ నీకు వ్యసనము (విపత్తు) వచ్చియుంటే, అట్టి గుణములకు ఫలోదయము ఉందని నేను అనుకోను।

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥१८॥

హే రాఘవ వీరా! వైదేహితోను భ్రాతతోను కలిసి వనములో నివసించుచు, నీవు త్రిలోకములను జయించినవాడివలె శుభగతిని పొందుదువు।

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥१९॥

హే రామా! మేము నిజముగా నశించితిమి—నిన్ను కూడ కోల్పోయి; ఆ పాపినీ కైకేయి వశమున పడుదుము, దుఃఖభాగులమగుదుము।

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥२०॥

ఇలా పలుకుతూ, రాముణ్ణి తన ఆత్మసమానంగా భావించిన సారథి సుమంత్రుడు, రాముడు దూరంగా వెళ్లిపోతున్నాడని చూసి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ చాలాసేపు విలపించాడు.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥२१॥

తర్వాత అతని కన్నీళ్లు ఆగి, సారథి జలాన్ని స్పర్శించి ఆచమనం చేసి శుచిగా, స్థిరమనస్కుడై ఉన్నప్పుడు, రాముడు అతనితో మళ్లీ మళ్లీ మధుర వాక్యాలు పలికాడు.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥२२॥

ఇక్ష్వాకువంశంలో నీతో సమానమైన సుహృదుడు నాకు కనబడడు. కాబట్టి రాజు దశరథుడు నా విషయమై శోకించకుండా ఉండేలా నీవు అలా చేయి.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥२३॥

ఎందుకంటే జగతీపతి వృద్ధుడు; శోకంతో అతని మనస్సు దెబ్బతిన్నది; అలాగే కామభావాల తాకిడితో కూడా అతడు కుంగిపోయాడు—అందుకే నీతో నేను ఇది చెబుతున్నాను.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥२४॥

కైకేయీ ప్రీతికోసం ఆ మహాత్ముడైన మహారాజు ఏ చిన్న ఆజ్ఞనైనా ఇస్తే, దానిని నీవు సందేహం లేకుండా, ఆలస్యం చేయకుండా నిర్వర్తించాలి।

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥२५॥

ఇదే కారణంగా నరేశ్వరులు రాజ్యాలను పాలిస్తారు—తమ కార్యాల నిర్వహణలో వారి సంకల్పం ఏ అడ్డంకితోనూ ఆపబడదు।

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥२६॥

సుమంత్రా, మహారాజు నిరాశలో పడకుండాను, దుఃఖంతో క్షీణించకుండాను ఉండేలా నీవు అలాగే చేయి।

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥२७॥

దుఃఖాన్ని ఎరుగని, వృద్ధుడైన, ఆర్యుడైన, జితేంద్రియుడైన రాజుకు ముందుగా నమస్కరించి, నా తరఫున ఈ మాటను నీవు చెప్పాలి।

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥२८॥

నేను శోకించను; లక్ష్మణుడూ కాదు, మైథిలీ కూడా కాదు—అయోధ్య నుండి తొలగించబడ్డామనే విషయమై గానీ, అడవిలో నివసించవలసి వస్తుందనే ఆలోచనగానీ।

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥२९॥

పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తైన తరువాత నీవు లక్ష్మణుడిని, సీతను, నన్ను కూడా త్వరగా తిరిగి వచ్చినవారిగా దర్శిస్తావు; ఆపై కూడా మళ్లీ మళ్లీ మా దర్శనం పొందుతావు।

Verses 30-31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥३०॥आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥३१॥

రాజునకు ఇట్లు చెప్పి, ఓ సుమంత్రా, నా తల్లికి, కైకేయితో సహా ఇతర దేవులకు, మరల మరల నా మాటలను చేరవించుము. నా క్షేమమును, లక్ష్మణుని మరియు సీత క్షేమమును తెలియజేయుము. సీత, నేను, లక్ష్మణుడు తమ చెంత చెప్పిన మాటల ద్వారా కౌసల్య తల్లి పాదములకు వందనములు సమర్పించుము.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥३२॥

మహారాజునకు కూడా చెప్పుము—భరతుడిని త్వరగా పిలిపించుమని. భరతుడు వచ్చిన తరువాత, రాజుని నిర్ణయానుసారం అతనిని రాజపదంలో స్థాపించాలి।

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥३३॥

భరతుని స్నేహంతో ఆలింగనం చేసి, అతనిని యువరాజ్యానికి అభిషేకించు; అప్పుడు మా వియోగజనిత శోకం నిన్ను అధిగమించదు।

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥३४॥

భరతునికీ చెప్పవలెను—అతడు రాజుని యెడల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే అన్ని మాతల యెడల కూడా ఏ భేదమూ లేకుండా ప్రవర్తించాలి।

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः ॥३५॥

మరియు నీకు కైకేయి, సుమిత్రలు ప్రత్యేకంగా ప్రియమైనట్లే, దేవి కౌశల్య—నా మాత—ఆమెను కూడా ప్రత్యేక గౌరవంతో చూడుము।

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥३६॥

తండ్రి ప్రియాభిలాషచేత యువరాజ్యం అతనిని ఎదురుచూస్తోంది; నీ ప్రవర్తనవలన మా తండ్రి ఇహలోక-పరలోకాలలో రెండింటిలోనూ సుఖమంగళాలను పొందగలుగునట్లు చేయుము।

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥३७॥

రామునిచే తిరిగి పంపబడిన సుమంత్రుడు శోకంతో క్షీణించాడు; ఆ సమస్త వచనములు విని, స్నేహవశాత్ కాకుత్స్థకుమారునితో పలికెను।

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥३८॥

నేను స్నేహవశాత్ సంకోచం లేకుండా నీతో అనౌపచారికంగా మాట్లాడితే, నన్ను భక్తసేవకుడిగా భావించి ఆ మాటలను క్షమించుము।

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥३९॥

నీవు లేకుండా నేను ఆ నగరికి ఎలా తిరిగి వెళ్తాను? నీ వియోగంతో ఆ అయోధ్య పుత్రశోకంతో కలతపడిన తల్లిలా అవుతుంది।

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥४०॥

అప్పుడు ప్రజలు నా రథాన్ని రామునితో కలిసి చూశారు; రాముడు లేకుండా రథం తిరిగి వస్తే వారు విరిగిపోతారు, ఆ నగరమూ శోకంతో చీలిపోతున్నట్లే అవుతుంది।

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥४१॥

ఈ రథం ఖాళీగా కనిపిస్తే నగరం దైన్యస్థితికి చేరుతుంది—యుద్ధంలో వీరుడు హతుడైతే సారథి మాత్రమే మిగిలిన సైన్యంలా।

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥४२॥

నీవు దూరంగా నివసిస్తున్నా, ప్రజలు మనస్సులో నిన్ను తమ ముందే నిలిచినవాడిగా భావిస్తున్నారు; నేడు నిశ్చయంగా నిన్నే తలచుకుంటూ వారు ఆహారాన్ని విడిచి ఉంటారు।

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥४३॥

ఓ రామా! నీవు ప్రస్థానమైన వేళ నీవే చూశావు—నీ వియోగశోకంతో క్లాంతమైన ప్రజల మనస్సులు ఎలా వ్యాకులమై, వారి స్థితి గందరగోళంగా మారిందో।

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥४४॥

నీ వనవాస సమయంలో పౌరులు చేసిన ఆర్తనాదం—ఇప్పుడు నన్ను రథంతో తిరిగి వస్తున్నవాడిగా చూచిన వెంటనే—దానికంటే శతగుణంగా పెరుగుతుంది।

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥४५॥

నేను దేవి కౌశల్యకు ఏమని చెప్పగలను—‘మీ కుమారుణ్ని నేను మేనమామ ఇంటికి తీసుకెళ్లాను; మీరు శోకించకండి’—అది నిజమన్నట్లుగా?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥४६॥

ఇలాంటి అసత్య వాక్యాన్ని నేను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ పలకలేను; కానీ ఈ నిజమైన మాట కూడా అంతగా బాధాకరమైనది—దాన్ని నేను ఎలా చెప్పగలను?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥४७॥

నా ఆజ్ఞాధీనులై, నిన్ను మరియు నీ బంధుజనులను మోసిన ఈ ఉత్తమ అశ్వములు—నీవు లేని ఈ శూన్య రథాన్ని ఇప్పుడు ఎలా లాగగలవు?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥४८॥

కాబట్టి, హే అనఘా! నీవు లేకుండా నేను అయోధ్యకు వెళ్లలేను. వనవాసంలో నిన్ను అనుసరించుటకు నాకు అనుమతి ఇవ్వవలసినది నీకు తగినదే.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥४९॥

నేను వేడుకున్నా నీవు నన్ను విడిచిపెట్టడమే చేస్తే, నీవు ఇక్కడ నన్ను వదిలిన క్షణమే నేను రథంతో కూడ అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥५०॥

హే రాఘవా! వనంలో నీ తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించే ఏ జీవులైనా ఉంటే, నేను ఈ రథంతో వాటిని అడ్డగించి నియంత్రిస్తాను.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥५१॥

నీ అనుగ్రహం వల్ల నేను ముందుగా నీ రథసేవచేసి సుఖాన్ని పొందాను. అదే నీ కృపవల్లనే ఇప్పుడు నీ వనవాసంలో వననివాసమూ సుఖమై దొరుకుతుందని నేను ఆశిస్తున్నాను॥

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥५२॥

దయచేసి ప్రసన్నుడవు; అరణ్యంలో నేను నీకు అతి సమీపంగా ఉండాలని కోరుతున్నాను. ప్రేమతో నీ నోటినుంచి ‘నా పక్కనే ఉండు’ అని వినాలని ఆశిస్తున్నాను॥

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥५३॥

హే వీరా! ఈ గుర్రాలు కూడా నీ వనవాసంలో నీకు సేవ చేయగలిగితే, అవి కూడా పరమగతిని పొందుతాయి॥

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥५४॥

వనంలో నివసిస్తూ నేను శిరస్సు వంచి నీ సేవ చేస్తాను. ఆ సేవకోసం అయోధ్యను, దేవలోకాన్నికూడా, నేను పూర్తిగా త్యజిస్తాను॥

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥५५॥

నీ లేకుండా నేను ఆ అయోధ్యలో ప్రవేశించలేను; దుష్కర్మం చేసినవాడు మహేంద్రుని రాజధానిలో ప్రవేశించలేనట్లే॥

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥५६॥

వనవాసం ముగిసినప్పుడు నా హృదయాభిలాష ఇదే—ఈ రథముతోనే మిమ్మల్ని మళ్లీ నగరానికి తీసుకువెళ్లాలి।

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥५७॥

నేను మీతో కలిసి వనంలో ఉంటే ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు క్షణమాత్రంలో గడిచిపోతాయి; లేకపోతే అవి శతవత్సరాలవలె దీర్ఘంగా అనిపిస్తాయి।

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥५८॥

హే భృత్యవత్సల! నా ప్రభువు కుమారుడైన మీ మార్గంలో నేను నిలిచియున్నాను. నేను మీ భక్త సేవకుడను, ధర్మంలో స్థిరుడను; నన్ను విడిచిపెట్టుట మీకు తగదు।

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥५९॥

ఇలా సుమంత్రుడు అనేక విధాలుగా దీనంగా మళ్లీ మళ్లీ వేడుకొనగా, భృత్యులపై కరుణగల రాముడు అతనితో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥६०॥

హే భర్తృవత్సలుడా! నాపై నీ పరమ భక్తి నాకు తెలుసు. ఇప్పుడు విను—ఏ ఉద్దేశంతో నిన్ను ఇక్కడి నుంచి నగరానికి పంపుతున్నానో।

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥६१॥

నిన్ను అయోధ్యకు చేరినట్లు చూసి నా చిన్న తల్లి కైకేయి నిశ్చయించుకుంటుంది—‘రాముడు వనానికి వెళ్లాడు’ అని।

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥६२॥

నేను వనవాసానికి వెళ్లానని ఆమె దేవి పూర్తిగా తృప్తి చెందుతుంది; అప్పుడు ‘ఈ ధర్మాత్మ రాజు అబద్ధమాడాడు’ అని ఇక అనుమానించదు।

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥६३॥

ఇదే నా మొదటి సంకల్పం—నా చిన్న తల్లి భరతుడు రక్షించి సక్రమంగా పాలించే, సమృద్ధమైన తన కుమారుని రాజ్యాన్ని పొందుగాక।

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥६४॥

నా మరియు రాజుగారి ప్రీతికోసం నీవు రథంతో నగరానికి వెళ్ళు; నీకు ఎలా ఆజ్ఞాపించబడిందో అలాగే ప్రతి ఒక్కరికీ ఆ వార్తలను యథాతథంగా చెప్పు।

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥६५॥

ఇలా చెప్పి సారథిని మళ్లీ మళ్లీ సాంత్వనపరచి, అలసటలేని రాముడు గుహునికి హేతువంతమైన మాటలు పలికాడు।

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥६६॥

గుహా, ఇప్పుడు జనసంచారమున్న ఈ అడవిలో నా నివాసం తగదు. నేను తప్పక ఆశ్రమంలోనే నివసించాలి; అక్కడ ఆ జీవన విధి-నియమాలు సరిగా ఆచరించగలము।

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥६७॥जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

నేను తపస్సువుల అలంకారమైన నియమవ్రతాన్ని స్వీకరించి, తండ్రి మరియు సీతా-లక్ష్మణుల మంగళాన్ని కోరుతూ, జటలు ధరించి బయలుదేరుతాను। మర్రిచెట్టు క్షీరాన్ని (పాలరసం) తీసుకురా।

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥६८॥लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

గుహ రాజపుత్రుడైన రామునికి ఆ క్షీరాన్ని త్వరగా తెచ్చి ఇచ్చెను. దానితో శ్రీరాముడు తనకును లక్ష్మణునికును జటలను ఏర్పరచెను.

Verses 69-70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥६९॥तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥७०॥

దీర్ఘబాహువైన నరవ్యాఘ్రుడు శ్రీరాముడు జటిలత్వాన్ని ధరించెను. అప్పుడు చీరవస్త్రధారులై, జటామండలధారులై ఉన్న ఆ రామలక్ష్మణ సోదరులు ఋషులవలె ప్రకాశించిరి.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥७१॥

ఆపై లక్ష్మణునితో కలిసి వైఖానస మార్గాన్ని ఆశ్రయించి, వ్రతాన్ని స్వీకరించిన రాముడు తన సఖుడు గుహునితో ఇలా పలికాడు.

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥७२॥

“గుహా, సైన్యం, ఖజానా, దుర్గాలు, జనపదాలు—ఇవన్నిటిలో అప్రమత్తుడవై ఉండు; రాజ్యరక్షణ అత్యంత కఠినమని భావిస్తారు.”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥७३॥

అనంతరం ఇక్ష్వాకువంశానందుడు రాముడు గుహుని అనుమతి తీసుకొని, మనస్సు కలతలేక, భార్యతోను లక్ష్మణునితోను కలిసి వేగంగా బయలుదేరాడు.

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥७४॥

నదీతీరంలో ఉన్న పడవను చూచి ఇక్ష్వాకునందనుడు శ్రీరాముడు వేగంగా ప్రవహించే గంగను దాటాలని కోరుతూ లక్ష్మణునితో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥७५॥

“హే నరవ్యాఘ్రా! సిద్ధంగా ఉన్న ఈ పడవను నెమ్మదిగా ఎక్కు; అలాగే మనస్వినీ సీతను ఆధారదండాన్ని పట్టించి భద్రంగా పట్టుకొని పడవలో ఎక్కించు।”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥७६॥

సోదరుని ఆజ్ఞ విని ఏ విధంగానూ ప్రతికూలించక, ఆత్మనియముడు లక్ష్మణుడు ముందుగా మైథిలీ (సీత)ను పడవలో ఎక్కించి, తరువాత తానే ఎక్కెను।

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥७७॥

అనంతరం తేజస్సుగల లక్ష్మణుని అన్న శ్రీరాముడు స్వయంగా పడవను ఎక్కెను. తరువాత నిషాదాధిపతి గుహ తన బంధువులను కార్యానికి ప్రేరేపించెను।

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥७८॥

మహాతేజస్సుగల రాఘవుడు కూడా ఆ పడవను ఎక్కి, బ్రాహ్మణునికి తగినట్లూ క్షత్రియునికి తగినట్లూ, తన రక్షణార్థం శుభమంత్రాలను జపించెను।

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥७९॥

శాస్త్రవిధి ప్రకారం ఆచమనం చేసి ఆయన సీతతో కలిసి ఆ నదికి ప్రణామం చేశాడు; అమితప్రభుడైన లక్ష్మణుడు కూడా ఆనందంతో భక్తిపూర్వకంగా నమస్కరించాడు।

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥८०॥

సుమంత్రునికి, గుహునికి అతని బలంతో సహా అనుమతి ఇచ్చి రాముడు నౌక ఎక్కి నావికులను ముందుకు సాగమని ప్రేరేపించాడు।

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥८१॥. ॥

అప్పుడు నిపుణ కర్ణధారులు స్థిరపరచిన ఆ నౌక, బలమైన పడవల వేగంతో నడిపింపబడి, త్వరగా జలాన్ని దాటింది।

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥८२॥

భాగీరథి మధ్య ప్రవాహానికి చేరుకున్నప్పుడు నిందలేని వైదేహి సీత అంజలి ఘటించి ఆ నదిని ఇలా పలికింది।

Verses 83-85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥८३॥चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥८४॥ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥८५॥

హే గంగాదేవి! నీ రక్షణలో ధీమంతుడైన మహారాజు దశరథుని ఈ కుమారుడు ఆ ఆజ్ఞను నెరవేర్చును. సంపూర్ణ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో నివసించి, తన సోదరునితోను నాతోను కలిసి మళ్లీ తిరిగి వస్తాడు. అప్పుడు, హే శుభదేవి గంగే, నేను క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, సర్వకామసమృద్ధినీ నిన్ను ఆనందంతో పూజించెదను।

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥८६॥

హే దేవీ! నీవు త్రిపథగా ప్రవహించుచు బ్రహ్మలోకాన్ని దర్శించుచున్నావు. ఈ లోకమందు నీవు సముద్రరాజుని భార్యగా ప్రసిద్ధిగా కనబడుచున్నావు.

Verses 87-88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥८७॥गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥८८॥

హే శోభన దేవీ! నేను నిన్ను నమస్కరించి స్తుతించుచున్నాను. నరవ్యాఘ్రుడైన శ్రీరాముడు శుభముగా తిరిగి వచ్చి రాజ్యాన్ని పొందినప్పుడు, నీకు ప్రీతికలిగించుటకై నేను బ్రాహ్మణులకు లక్ష గోవులు, వస్త్రాలు మరియు సుకుమారమైన అన్నాన్ని దానమిచ్చెదను.

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥८९॥

హే దేవి! నేను మళ్లీ నగరానికి తిరిగి వచ్చి, శుచిగా నియమంతో ఉండి, వెయ్యి సురా-ఘటములతోను మాంసయుక్తమైన పక్వాన్న నైవేద్యంతోను నిన్ను పూజించెదను।

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥९०॥

నీ తీరములపై నివసించు దేవతలందరినీ నేను పూజించెదను; అలాగే నీ తీర్థములనూ, దేవాలయస్థానములనూ కూడా।

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥९१॥

హే అనఘే! మహాబాహు నిర్దోషి రాముడు—నాతోను తన సోదరునితోను మళ్లీ కలసి—వనవాసానంతరం తిరిగి అయోధ్యలో ప్రవేశించుగాక।

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥९२॥

ఇలా గంగతో సంభాషించుచున్న ఆ అనిందిత సీత; నౌక త్వరగానే దక్షిణపు శుభ తీరాన్ని చేరింది।

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥९३॥

తీరాన్ని చేరి నౌకను విడిచి, నరశ్రేష్ఠుడు పరంతపుడు రాముడు తన సోదరునితోను వైదేహితోను కలిసి ముందుకు ప్రయాణమయ్యెను।

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥९४॥

అప్పుడు మహాబాహు శ్రీరాముడు సుమిత్రానందవర్ధకుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు— “రక్షణార్థం ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండు; జనసమూహంలోనైనా, నిర్జనస్థలంలోనైనా.”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥. ॥९५॥

ఈ కనిపించని, నిర్జనమైన అడవిలో తప్పక రక్షణ చేయాలి. ఓ సౌమిత్రి! నీవు ముందుగా నడుచు; సీత నిన్ను అనుసరించుగాక.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥९६॥

నేను వెనుకగా నడుస్తాను; నిన్ను మరియు సీతను కాపాడుతూ. ఓ పురుషర్షభా! ఇక్కడ మనము పరస్పరం రక్షణ చేసుకోవలసిందే.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥९७॥

ఇప్పటివరకు ఏ కఠిన కార్యమూ దాటలేదు. ఈ రోజు నుంచే వైదేహి వనవాసపు కష్టాన్ని నిజంగా తెలుసుకుంటుంది.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥९८॥

ఈ రోజు ఆమె జనసంచారం లేని, పొలాలు-తోటలు లేని అడవిలో ప్రవేశిస్తుంది; అది అసమానమైనది, దుర్గమమైనది, లోయలు మరియు కండ్లతో విభజించబడినది.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥९९॥

రాముని వచనం విని లక్ష్మణుడు ముందుగా బయలుదేరెను; సీతకు వెనుకగా రఘుకులానందనుడైన రాఘవుడు నడిచెను।

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥१००॥

సుమంత్రుడు నిరంతరం చూస్తూనే ఉన్నాడు— శ్రీరాముడు వేగంగా గంగ అవతలి తీరానికి చేరాడు. దూరం ఎక్కువై చూపు తిరిగి మళ్లాల్సి వచ్చినప్పుడు, శోకంతో వ్యథితుడైన ఆ తపస్స్వభావుడు కన్నీళ్లు విడిచాడు।

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥१०१॥

లోకపాలుని సమానమైన ప్రభావం కలిగిన మహాత్ముడు, వరదాత శ్రీరాముడు ఆ మహానదిని దాటి, తరువాత క్రమంగా శుభశస్యాలతో అలంకృతమైన, సమృద్ధిగా ఉన్న, ఆనందిత ప్రజలతో నిండిన వత్సదేశానికి చేరాడు।

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥१०२॥

అక్కడ ఆకలితో ఉన్న ఆ ఇద్దరు నాలుగు మహామృగాలను—వరాహం, ఋశ్యమృగం, పృషతం (మచ్చల జింక), మహారురువును—వధించారు. మేధ్యమైన శుద్ధ మాంసాన్ని త్వరగా తీసుకొని, సాయంకాలంలో రాత్రివాసార్థం ఒక వృక్షం వద్దకు వెళ్లారు।