Ayodhya KandaPrakarana 2520 Verses

Prakarana 25

त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और आत्मधर्म के संघर्ष में ‘प्रेम’ को शुद्ध कर ‘शरणागति’ तक पहुँचाना। अयोध्या काण्ड में भक्त-हृदय का अहं (अधिकार/अपमान/राज्य) गलता है और सेवाभाव (दास्य) व भ्रातृ-प्रेम (सख्य) मिलकर वैराग्य-युक्त करुणा में परिणत होते हैं—यही मुक्ति-सीढ़ी की मध्य-चढ़ाई है।

Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇā, ngunit hindi ito simpleng pagdadalamhati lamang, ito ay habag na pinino ng bhakti. Dito, ang daya ng "kaharian" at ang kahirapan ng "gubat" ay umiikot sa iisang axis: ang matatag na pagpipigil ni Rāma sa dharma at ang walang bahid na pag-ibig ni Bharata. Sa kasalukuyang talata (mga Doha 240, 249), ang rasa ng pagkikita ay nagpapakalma sa kalungkutan tungo sa kapayapaan: ang yakap nina Bharata at Rāma; ang likas na init ni Lakṣmaṇa, ang Niṣāda, at ang Kevat; ang puso-sindak na kalumbay ng mga ina; at si Vasiṣṭha at mga rishi na nagbibigay ng katatagan sa lipunan. Ang turo ni Tulasī sa dharma dito ay nakasalalay sa "Īsa ādhīn jagu", ang mundo ay nasa ilalim ng Panginoon, isang pananaw na walang paratang. Ang katotohanang nirguṇa (ang ganap na kapangyarihan ng Diyos) ay natitikman sa loob ng saguṇa līlā (yakap, alikabok ng mga paa, pagpapala). Kaya't ang kāṇḍa na ito, sa sopāna-sequence, ay ang hakbang ng "pag-ibig na tinimplahan ng vairāgya," kung saan ang bhakti ay ginagawa pang maging sādhana ang kalungkutan ng lipunan.

In this prakarana

People

  • RamaŚrī Rāma
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Bharata
  • ShatrughnaŚatrughna
  • KevatKevaṭ
  • SitaSītā
  • NishadaNiṣāda (Guha)
  • VasishthaVasiṣṭha
  • KaikeyiKaikeyī
  • SumitraSumitrā
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 240.1-4

सानुज सखा समेत मगन मन।बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।।

पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई।भूतल परे लकुट की नाई।।

बचन सपेम लखन पहिचाने।करत प्रनामु भरत जियँ जाने।।

बंधु सनेह सरस एहि ओरा।उत साहिब सेवा बस जोरा।।

मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई।सुकबि लखन मन की गति भनई।।

रहे राखि सेवा पर भारू।चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।।

कहत सप्रेम नाइ महि माथा।भरत प्रनाम करत रघुनाथा।।

उठे रामु सुनि पेम अधीरा।कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।

sānuja sakhā sameta magana mana |bisare haraṣa soka sukha dukha gana ||

pāhi nātha kahi pāhi gosāī |bhūtala pare lakuṭa kī nāī ||

bacana sapema lakhana pahicāne |karata pranāmu bharata jiyã jāne ||

baṁdhu saneha sarasa ehi orā |uta sāhiba sevā basa jorā ||

mili na jāi nahiṁ gudarata banaī |sukabi lakhana mana kī gati bhanaī ||

rahe rākhi sevā para bhārū |caṛhī caṁga janu khaiṁca khelārū ||

kahata saprema nāi mahi māthā |bharata pranāma karata raghunāthā ||

uṭhe rāmu suni pema adhīrā |kahũ paṭa kahũ niṣaṁga dhanu tīrā ||

Bharata, kasama ang kanyang nakababatang kapatid at kaibigan, ay nawala sa kaligayahan ng isip, at nakalimutan ang buong kumpulan ng tuwa at kalungkutan, galak at sakit. Naigigiit, "Protektahan mo ako, Panginoon! Protektahan mo ako, Panginoon!" siya ay bumagsak sa lupa na parang tungkod. Kinilala ni Lakshmana ang mapagmahal na tinig at naunawaan sa kanyang puso na si Bharata ay nagbibigay ng paggalang. Sa isang gilid ay ang malambot na pagmamahal ng isang kapatid; sa kabilang gilid ay ang bigkis ng paglilingkod sa kanyang panginoon. Hindi siya makapunta at yakapin si Bharata, ngunit ang pigilin din ay hindi nararapat. Tanging isang makatang totoo ang makapaglalarawan sa kalagayan ng isip ni Lakshmana. Siya ay nanatili, pinasan ang mas mabigat na pasan ng paglilingkod, na parang saranggola na lumilipad nang mataas na hila-hila ng manlalaro. Habang yumuyuko ng kanyang ulo sa lupa, sinabi niya ng may pagmamahal, "Panginoon ng angkan ni Raghu, si Bharata ay nagbibigay ng paggalang sa iyo." Nang marinig ito, si Rama ay tumayo, nasaklaw ng pagmamahal na hindi mapakali, ang kanyang kasuutan sa isang pook at ang kanyang kaha, pana, at palaso sa ibang pook.

Doha 240

बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान।भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।⁠240।।

barabasa lie uṭhāi ura lāe kṛpānidhāna |bharata rāma kī milani lakhi bisare sabahi apāna ||⁠240||

Hindi sinasadya na itinaas niya siya at niyakap siya sa kanyang puso, ang kayamanan ng habag. Sa pagkakita sa pagkikita nina Bharat at Rama, ang lahat ng pag-iisip sa sarili ay nakalimutan.

Chaupai 241.1-4

मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी।कबिकुल अगम करम मन बानी।।

परम पेम पूरन दोउ भाई।मन बुधि चित अहमिति बिसराई।।

कहहु सुपेम प्रगट को करई।केहि छाया कबि मति अनुसरई।।

कबिहि अरथ आखर बलु साँचा।अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।।

अगम सनेह भरत रघुबर को।जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।।

सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती।बाज सुराग कि गाँडर ताँती।।

मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की।सुरगन सभय धकधकी धरकी।।

समुझाए सुरगुरु जड़ जागे।बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।

milani prīti kimi jāi bakhānī |kabikula agama karama mana bānī ||

parama pema pūrana dou bhāī |mana budhi cita ahamiti bisarāī ||

kahahu supema pragaṭa ko karaī |kehi chāyā kabi mati anusaraī ||

kabihi aratha ākhara balu sā̃cā |anuhari tāla gatihi naṭu nācā ||

agama saneha bharata raghubara ko |jahã na jāi manu bidhi hari hara ko ||

so maiṁ kumati kahauṁ kehi bhā̃tī |bāja surāga ki gā̃ḍara tā̃tī ||

milani biloki bharata raghubara kī |suragana sabhaya dhakadhakī dharakī ||

samujhāe suraguru jaṛa jāge |baraṣi prasūna prasaṁsana lāge ||

Paano maipalalawanag ang pag-ibig sa pagtatagpong iyon? Ito ay lampas sa abot ng buong kawaning mga makata, sa gawa, sa isip, at sa salita. Ang dalawang kapatid ay napuno nang lubusan ng pinakamataas na pag-ibig, at nakalimutan nila ang isip, bait, kalooban, at pagkamakasarili. Sabihin mo, sino ang makapagpapakita ng ganap na pag-ibig na iyon? Sa anong pagkakatulad makasusunod ang isip ng makata? Ang lakas ng makata ay nasa totoong kahulugan at sa mga salita; ang mananayaw ay sumasayaw kasunod ng indayog at sukat ng himig. Ang pag-ibig nina Bharata at ng pinakamabuti sa angkan ni Raghu ay hindi masapit; hindi maparoon ni ang isip nina Brahma, Vishnu, at Shiva. Paano nga ako, na hangal, makapaglalarawan nito? Makabubunyag ba ng tamding musika ang instrumentong may tali ng damong gandar? Nakakita sa pagtatagpo nina Bharata at ng pinakamabuti sa angkan ni Raghu, ang mga diyos ay nangatog sa takot, at ang kanilang mga puso ay nabibigla. Nang pagsasabihan sila ni Brihaspati, ang guro ng mga diyos, ang mga hangal ay nagising, at umulan sila ng mga bulaklak at nagsimulang magpuri.

Doha 241

मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम।भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।⁠241।।

mili sapema ripusūdanahi kevaṭu bheṁṭeu rāma |bhūri bhāyã bheṁṭe bharata lachimana karata pranāma ||⁠241||

Matapos makasalubong si Shatrughna nang may pagmamahal, niyakap ni Rama ang mangingisda. Niyakap ni Bharata si Lakshmana nang sagana sa pagmamahal, habang nagbibigay-galang si Lakshmana sa kanya.

Chaupai 242.1-4

भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई।बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।।

पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे।अभिमत आसिष पाइ अनंदे।।

सानुज भरत उमगि अनुरागा।धरि सिर सिय पद पदुम परागा।।

पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए।सिर कर कमल परसि बैठाए।।

सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं।मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।।

सब बिधि सानुकूल लखि सीता।भे निसोच उर अपडर बीता।।

कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा।प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।।

तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि।जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।

bheṁṭeu lakhana lalaki laghu bhāī |bahuri niṣādu līnha ura lāī ||

puni munigana duhũ bhāinha baṁde |abhimata āsiṣa pāi anaṁde ||

sānuja bharata umagi anurāgā |dhari sira siya pada paduma parāgā ||

puni puni karata pranāma uṭhāe |sira kara kamala parasi baiṭhāe ||

sīyã asīsa dīnhi mana māhīṁ |magana sanehã deha sudhi nāhīṁ ||

saba bidhi sānukūla lakhi sītā |bhe nisoca ura apaḍara bītā ||

kou kichu kahai na kou kichu pū̃chā |prema bharā mana nija gati chū̃chā ||

tehi avasara kevaṭu dhīraju dhari |jori pāni binavata pranāmu kari ||

Lakshmana nang may pag-ibig ay niyakap ang nakababatang kapatid na si Shatrughna, at pagkatapos ay isiniksik niya sa kanyang dibdib at niyakap si Nishada. Pagkatapos ay yumukod ang dalawang kapatid sa kumpulan ng mga rishi, at pagkatanggap ng mga pagpapala na kanilang ninais, sila ay nagtuwa. Si Bharata kasama ang nakababatang kapatid, na umaapaw sa pag-ibig, ay inilagay sa kanyang ulo ang alikabok mula sa padma na paa ni Sita. Habang sila ay nagpapakita ng galang na paulit-ulit, siya ay nag-angat sa kanila, at hinawakan ang kanilang mga ulo ng kanyang padma na kamay, at pinatayo silang umupo. Si Sita ay nagbigay ng pagpapala sa kanyang puso, na ganap na nalunod sa pag-ibig kaya hindi na niya namamalayan ang kanyang katawan. Nakita ni Bharata na si Sita ay mabait sa lahat ng paraan, kaya siya ay nawalan ng pag-aalala, at ang walang salang takot sa kanyang puso ay lumipas na. Walang sinuman ang nagsabi ng anuman at walang sinuman ang nagtanong ng anuman; ang isipan ay napuno ng pag-ibig at nabawasan ng sariling kamalayan. Sa sandaling iyon ang mangingisda ay naglakas-loob, nagdugtong ng mga palad, yumukod, at nakiusap nang may pagpapakumbaba.

Doha 242

नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग।सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।⁠242।।

nātha sātha muninātha ke mātu sakala pura loga |sevaka senapa saciva saba āe bikala biyoga ||⁠242||

O Panginoon, kasama ng puno ng mga santo ay dumating ang lahat ng mga ina at ang mga tao ng buong lungsod, kasama ang mga alipin mo, ang mga kumander ng hukbo, at lahat ng mga ministro, dumating na wasak sa kalungkutan ng paghihiwalay sa iyo.

Chaupai 243.1-4

सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू।सिय समीप राखे रिपुदवनू।।

चले सबेग रामु तेहि काला।धीर धरम धुर दीनदयाला।।

गुरहि देखि सानुज अनुरागे।दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।।

मुनिबर धाइ लिए उर लाई।प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।।

प्रेम पुलकि केवट कहि नामू।कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।।

रामसखा रिषि बरबस भेंटा।जनु महि लुठत सनेह समेटा।।

रघुपति भगति सुमंगल मूला।नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।।

एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं।बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।

sīlasiṁdhu suni gura āgavanū |siya samīpa rākhe ripudavanū ||

cale sabega rāmu tehi kālā |dhīra dharama dhura dīnadayālā ||

gurahi dekhi sānuja anurāge |daṁḍa pranāma karana prabhu lāge ||

munibara dhāi lie ura lāī |prema umagi bheṁṭe dou bhāī ||

prema pulaki kevaṭa kahi nāmū |kīnha dūri teṁ daṁḍa pranāmū ||

rāmasakhā riṣi barabasa bheṁṭā |janu mahi luṭhata saneha sameṭā ||

raghupati bhagati sumaṁgala mūlā |nabha sarāhi sura barisahiṁ phūlā ||

ehi sama nipaṭa nīca kou nāhīṁ |baṛa basiṣṭha sama ko jaga māhīṁ ||

Nang marinig ang pagdating ng guru, si Rama na karagatan ng mahinhing kabanalan, iniwan si Shatrughna na pumipigil sa mga kaaway sa tabi ni Sita. Sa oras na iyon ay naglakad nang mabilis si Rama, na matatag, tagapasan ng katarungan, maawain sa mga aba. Nang makita ang guru, siya at ang kapatid niya ay napuno ng pag-ibig, at ang Panginoon ay nagsimulang magpatirapa at magbigay galang. Ang pinakamahuhusay na rishi ay tumakbo at niyakap sila sa dibdib, sa pagapaw ng pag-ibig ay niyakap ang dalawang kapatid. Si Kevat na mangingisda, nanginginig sa pag-ibig, ay binanggit ang pangalan at nagpatirapa mula sa malayo. Ang rishi, na nakakakilala sa kanya bilang kaibigan ni Rama, ay niyakap siya nang sapilitan, na parang nagtitipon ng pag-ibig na natapon at gumulong sa lupa. Ang debosyon sa Panginoon ng mga Raghu ay ugat ng lahat ng pagpapala; mula sa langit ay pinuri ng mga diyos at umulan ng mga bulaklak. Walang sinuman na kasingbaba nito, at sino sa mundo ang kasingdakila ni Vasishtha?

Doha 243

जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ।सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।⁠243।।

jehi lakhi lakhanahu teṁ adhika mile mudita munirāu |so sītāpati bhajana ko pragaṭa pratāpa prabhāu ||⁠243||

Sa pagkakita sa kanya, ang hari ng mga rishi ay sinalubong siya nang may higit na galak kaysa sa ipinakita kay Lakshmana. Ito ang lantad na kapangyarihan at kaluwalhatian ng debosyon sa Asawa ni Sita.

Chaupai 244.1-4

आरत लोग राम सबु जाना।करुनाकर सुजान भगवाना।।

जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी।तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।।

सानुज मिलि पल महु सब काहू।कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।।

यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं।जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।।

मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा।पुरजन सकल सराहहिं भागा।।

देखीं राम दुखित महतारीं।जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।।

प्रथम राम भेंटी कैकेई।सरल सुभायँ भगति मति भेई।।

पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी।काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।

ārata loga rāma sabu jānā |karunākara sujāna bhagavānā ||

jo jehi bhāyã rahā abhilāṣī |tehi tehi kai tasi tasi rukha rākhī ||

sānuja mili pala mahu saba kāhū |kīnha dūri dukhu dāruna dāhū ||

yaha baṛi bātã rāma kai nāhīṁ |jimi ghaṭa koṭi eka rabi chāhīṁ ||

mili kevaṭihi umagi anurāgā |purajana sakala sarāhahiṁ bhāgā ||

dekhīṁ rāma dukhita mahatārīṁ |janu subeli avalīṁ hima mārīṁ ||

prathama rāma bheṁṭī kaikeī |sarala subhāyã bhagati mati bheī ||

paga pari kīnha prabodhu bahorī |kāla karama bidhi sira dhari khorī ||

Si Rama, ang Panginoong puno ng habag at marunong sa lahat, nakita na ang lahat ng tao ay nasa kapighatian. Anumang nais ng bawat isa, at sa anumang paraan niya itong hinahangad, si Rama ay nakipagkita sa bawat isa ayon sa gayon at pinarangalan ang kanyang nais. Kasama ang kanyang nakababatang kapatid, nakipagkita siya sa kanila lahat sa isang sandali, at pinalayo ang matinding duka na parang apoy na nag-aalab. Ito ay hindi malaking bagay para kay Rama; kung paanong isang araw ay sumasalamin sa milyun-milyong bangang tubig. Yakap-yakap ang mandaragat, umaapaw sa pag-ibig, lahat ng mamamayan ay pinuri ang kanyang kapalaran. Nakita ni Rama ang kanyang mga ina sa kalungkutan, parang mga malambot na baging na natamaan ng hamog na nagyelo. Una ay nakipagkita si Rama kay Kaikeyi, na may simpleng likas na ugali at isip na nakasandal sa debosyon. Pagkatapos ay nagpatirapa siya sa kanyang mga paa at inaliw siya, inilagay ang sisi sa Panahon, Kapalaran, at Pagkalikha.

Doha 244

भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।⁠244।।

bheṭīṁ raghubara mātu saba kari prabodhu paritoṣu |aṁba īsa ādhīna jagu kāhu na deia doṣu ||⁠244||

Nakipagkita si Rama sa lahat ng kanyang mga ina, na nagbibigay sa kanila ng kaaliwan at kasiyahan. Ina, ang mundo ay sakop ng Panginoon; huwag sisisihin ninuman.

Chaupai 245.1-4

गुरतिय पद बंदे दुहु भाई।सहित बिप्रतिय जे सँग आई।।

गंग गौरि सम सब सनमानीं।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।।

गहि पद लगे सुमित्रा अंका।जनु भेटीं संपति अति रंका।।

पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता।परे पेम ब्याकुल सब गाता।।

अति अनुराग अंब उर लाए।नयन सनेह सलिल अन्हवाए।।

तेहि अवसर कर हरष बिषादू।किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।।

मिलि जननहि सानुज रघुराऊ।गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।।

पुरजन पाइ मुनीस नियोगू।जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।

guratiya pada baṁde duhu bhāī |sahita bipratiya je sãga āī ||

gaṁga gauri sama saba sanamānīṁ |dehiṁ asīsa mudita mṛdu bānī ||

gahi pada lage sumitrā aṁkā |janu bheṭīṁ saṁpati ati raṁkā ||

puni janani caranani dou bhrātā |pare pema byākula saba gātā ||

ati anurāga aṁba ura lāe |nayana saneha salila anhavāe ||

tehi avasara kara haraṣa biṣādū |kimi kabi kahai mūka jimi svādū ||

mili jananahi sānuja raghurāū |gura sana kaheu ki dhāria pāū ||

purajana pāi munīsa niyogū |jala thala taki taki utareu logū ||

Ang dalawang magkapatid ay yumuko sa paalangin ng asawa ng guru, at ng mga asawa ng mga brahmin na dumating kasama niya. Pinarangalan nila ang lahat ng mga ito tulad ng pagparangal sa Ganga at Gauri, at ang mga babae, na masaya sa puso, ay nagbigay ng kanilang pagpapala sa malambot na salita. Pinakikuan ang paa ni Sumitra, sila ay niyakap sa kandungan niya, na parang isang pulubing lubhang maralita ay nakatagpo ng napakalaking yaman. Pagkatapos ang dalawang magkapatid ay nagpatirik sa paalangin ng kanilang ina, ang buong katawan nila ay napuno ng pag-ibig. Sa matinding pagmamahal, ang ina ay niyakap sila sa kanyang dibdib, at pinagpaligo sila sa tubig ng pag-ibig na umaagos mula sa kanyang mga mata. Paano mailalarawan ng isang makata ang galak at kalungkutan ng sandaling iyon? Ito ay tulad ng isang pipi na sinusubukang sabihin ang tamis ng isang bagay. Pagkatapos makasalubong ang mga ina, si Rama, Hari ng mga Raghu, kasama ang kanyang nakababatang kapatid, ay nagsabi sa guru, hinihiling na isulong ang kanyang paa. Ang mga mamamayan ng lungsod, na tumanggap ng utos ng pangunahing sage, ay naghanap ng tubig at lupa, at bumaba upang tawirin ang ilog.

Doha 245

महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।⁠245।।

mahisura maṁtrī mātu gura gane loga lie sātha |pāvana āśrama gavanu kiya bharata lakhana raghunātha ||⁠245||

Dinalangkas nila ang mga Brahmana, ang ministro, ang mga ina, ang guro, at ang ilang piniling tao, at si Bharata, si Lakshmana, at ang Panginoon ng mga Raghu ay nagtungo sa banal na ermita.

Chaupai 246.1-4

सीय आइ मुनिबर पग लागी।उचित असीस लही मन मागी।।

गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता।मिली पेमु कहि जाइ न जेता।।

बंदि बंदि पग सिय सबही के।आसिरबचन लहे प्रिय जी के।।

सासु सकल जब सीयँ निहारीं।मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।।

परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं।काह कीन्ह करतार कुचालीं।।

तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा।सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।।

जनकसुता तब उर धरि धीरा।नील नलिन लोयन भरि नीरा।।

मिली सकल सासुन्ह सिय जाई।तेहि अवसर करुना महि छाई।।

sīya āi munibara paga lāgī |ucita asīsa lahī mana māgī ||

gurapatinihi munitiyanha sametā |milī pemu kahi jāi na jetā ||

baṁdi baṁdi paga siya sabahī ke |āsirabacana lahe priya jī ke ||

sāsu sakala jaba sīyã nihārīṁ |mūde nayana sahami sukumārīṁ ||

parīṁ badhika basa manahũ marālīṁ |kāha kīnha karatāra kucālīṁ ||

tinha siya nirakhi nipaṭa dukhu pāvā |so sabu sahia jo daiu sahāvā ||

janakasutā taba ura dhari dhīrā |nīla nalina loyana bhari nīrā ||

milī sakala sāsunha siya jāī |tehi avasara karunā mahi chāī ||

Si Sita ay dumating at yumuko sa paanan ng dakilang rishi, at tumanggap ng angkop na pagpapang ninanais ng kanyang puso. Pagkatapos ay nakipagkita siya sa asawa ng guru kasama ang mga asawa ng mga rishi, at ang pag-ibig sa pagitan nila ay hindi na masabi. Yumuko nang paulit-ulit sa paanan nilang lahat, si Sita ay tumanggap ng mga pagpapang minamahal ng kanyang puso. Nang tanawin ng lahat ng mga biyenan si Sita, sila ay ipinikit ang kanilang mga mata at nanginginig, nakikita kung gaano siya kaamo. Siya ay parang babaeng tagak na nahulog sa kapangyarihan ng manghuhuli ng ibon. Sila ay sumigaw, "Anong kalupitan at perversidad ang ginawa ng Lumikha!" Nakita si Sita, sila ay napuno ng matinding kalungkutan; ngunit ang lahat ay dapat tiisin ayon sa kung ano ang ibigay ng Tadhana. Pagkatapos ay si Sita, anak ni Janaka, ay nagpatibay ng kanyang puso, ang kanyang mga matang madilim na lotus ay puno ng luha. Siya ay pumunta at niyakap ang lahat ng kanyang mga biyenan, at sa sandaling iyon ay kumalat ang habag sa buong mundo.

Doha 246

लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।⁠246।।

lāgi lāgi paga sabani siya bheṁṭati ati anurāga |hṛdayã asīsahiṁ pema basa rahiahu bharī sohāga ||⁠246||

Si Sita ay yumuko sa paanan ng bawat isa sa kanila nang paisa-isa at niyakap sila nang may matinding pagmamahal. At sila, napupusuan ng pagmamahal, ay nagpala sa kanya sa kanilang mga puso: Nawa'y manatili kang puno ng kaginhawahan ng pag-aasawa.

Chaupai 247.1-4

बिकल सनेहँ सीय सब रानीं।बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।।

कहि जग गति मायिक मुनिनाथा।कहे कछुक परमारथ गाथा।।

नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा।सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।।

मरन हेतु निज नेहु बिचारी।भे अति बिकल धीर धुर धारी।।

कुलिस कठोर सुनत कटु बानी।बिलपत लखन सीय सब रानी।।

सोक बिकल अति सकल समाजू।मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।।

मुनिबर बहुरि राम समुझाए।सहित समाज सुसरित नहाए।।

ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा।मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।

bikala sanehã sīya saba rānīṁ |baiṭhana sabahi kaheu gura gyānīṁ ||

kahi jaga gati māyika munināthā |kahe kachuka paramāratha gāthā ||

nṛpa kara surapura gavanu sunāvā |suni raghunātha dusaha dukhu pāvā ||

marana hetu nija nehu bicārī |bhe ati bikala dhīra dhura dhārī ||

kulisa kaṭhora sunata kaṭu bānī |bilapata lakhana sīya saba rānī ||

soka bikala ati sakala samājū |mānahũ rāju akājeu ājū ||

munibara bahuri rāma samujhāe |sahita samāja susarita nahāe ||

bratu niraṁbu tehi dina prabhu kīnhā |munihu kaheṁ jalu kāhũ na līnhā ||

Si Sita at lahat ng mga reyna ay napighati sa pag-ibig at kalungkutan, at ang maruning na guru ay nag-utos sa kanila na umupo. Ang panginoon ng mga santo ay nagsalita tungkol sa kalakaran ng sanlibutan na pawang ilusyon, at nagkwento nang kaunti tungkol sa kasaysayan ng pinakamataas na katotohanan. Ipinahayag niya ang pag-alis ng hari patungo sa lungsod ng mga diyos, at nang marinig ito ni Rama ay nakaramdam ng hindi matiis na kalungkutan. Sa pag-isip na ang sarili niyang pag-ibig ang naging sanhi ng kamatayan ng hari, si Rama, na tagapasan ng katatagan, ay lubhang napighati. Sa pagdinig ng mapait na salita, na matigas na parang kidlat, si Lakshmana, si Sita at lahat ng mga reyna ay nagsimulang umiyak. Ang buong kapulungan ay nalunod sa kalungkutan, na parang ang hari ay namatay nga ring araw na iyon. Pagkatapos ay inaliw ng pinakadakilang santo si Rama, at sila ay naligo kasama ang buong kapisanan sa banal na ilog. Sa araw na iyon ang Panginoon ay nag-ayuno na walang tubig man lang, at bagama't pinayagan ng santo, walang sinuman ang kumuha ng tubig.

Doha 247

भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।⁠247।।

bhoru bhaẽ raghunaṁdanahi jo muni āyasu dīnha |śraddhā bhagati sameta prabhu so sabu sādaru kīnha ||⁠247||

Ng sumapit ang madaling araw, anuman ang iniutos ng resi sa Kagalakan ng mga Raghu, ginawa ng Panginoon ang lahat ng ito nang may paggalang, nang may pananampalataya at debosyon.

Chaupai 248.1-4

करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी।भे पुनीत पातक तम तरनी।।

जासु नाम पावक अघ तूला।सुमिरत सकल सुमंगल मूला।।

सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस।तीरथ आवाहन सुरसरि जस।।

सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते।बोले गुर सन राम पिरीते।।

नाथ लोग सब निपट दुखारी।कंद मूल फल अंबु अहारी।।

सानुज भरतु सचिव सब माता।देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।।

सब समेत पुर धारिअ पाऊ।आपु इहाँ अमरावति राऊ।।

बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई।उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।

kari pitu kriyā beda jasi baranī |bhe punīta pātaka tama taranī ||

jāsu nāma pāvaka agha tūlā |sumirata sakala sumaṁgala mūlā ||

suddha so bhayau sādhu saṁmata asa |tīratha āvāhana surasari jasa ||

suddha bhaẽ dui bāsara bīte |bole gura sana rāma pirīte ||

nātha loga saba nipaṭa dukhārī |kaṁda mūla phala aṁbu ahārī ||

sānuja bharatu saciva saba mātā |dekhi mohi pala jimi juga jātā ||

saba sameta pura dhāria pāū |āpu ihā̃ amarāvati rāū ||

bahuta kaheũ saba kiyaũ ḍhiṭhāī |ucita hoi tasa karia gosā̃ī ||

Matapos isagawa ang ritwal ng libing ng kanyang ama ayon sa itinakda ng Veda, siya ay naging malinis, ang araw na nag-aalis ng kadiliman ng kasalanan. Ang kanyang pangalan ay apoy sa koton ng kasalanan, at ang pag-alala dito ay ugat ng lahat ng kapalaran. Siya ay naging malinis sa paraang sinang-ayunan ng mga marurunong, kung paanong nagiging malinis ang mga banal na lugar sa pamamagitan ng pagtawag sa ilog Ganges. Nang siya ay malinis at makaraan ang dalawang araw, si Rama na minamahal ng lahat ay nagsalita sa kanyang guro. "Panginoon, ang lahat ng tao ay nasa matinding kalungkutan, nabubuhay sa mga ubi, ugat, prutas, at tubig." "Kapag nakikita ko si Bharata kasama ang kanyang nakababatang kapatid, ang mga ministro, at lahat ng mga ina, bawat sandali ay lumilipas para sa akin na parang isang panahon." "Maglakad na patungo sa lungsod kasama silang lahat. Ikaw ay nandito, at ang hari ay nasa Amaravati." "Masyado na akong nagsalita, at lahat ng ito ay kapangahasan ko. Panginoon, gawin mo kung ano ang sa iyo ay nararapat."

Doha 248

धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम।लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।⁠248।।

dharma setu karunāyatana kasa na kahahu asa rāma |loga dukhita dina dui darasa dekhi lahahũ biśrāma ||⁠248||

Paano mo hindi masasabi ito, o Rama, na ikaw ang tulay ng katuwiran at ang tahanan ng habag? Ang mga tao ay nalulumbay; pagkatapos masdan ang iyong mukha sa loob ng dalawang araw, hayaan mong makahanap sila ng pahingahan.

Chaupai 249.1-4

राम बचन सुनि सभय समाजू।जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।।

सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला।भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।।

पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं।जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।।

मंगलमूरति लोचन भरि भरि।निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।।

राम सैल बन देखन जाहीं।जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।।

झरना झरिहिं सुधासम बारी।त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।।

बिटप बेलि तृन अगनित जाती।फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।।

सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं।जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।

rāma bacana suni sabhaya samājū |janu jalanidhi mahũ bikala jahājū ||

suni gura girā sumaṁgala mūlā |bhayau manahũ māruta anukulā ||

pāvana payã tihũ kāla nahāhīṁ |jo biloki aṁgha ogha nasāhīṁ ||

maṁgalamūrati locana bhari bhari |nirakhahiṁ haraṣi daṁḍavata kari kari ||

rāma saila bana dekhana jāhīṁ |jahã sukha sakala sakala dukha nāhīṁ ||

jharanā jharihiṁ sudhāsama bārī |tribidha tāpahara tribidha bayārī ||

biṭapa beli tṛna aganita jātī |phala prasūna pallava bahu bhā̃tī ||

suṁdara silā sukhada taru chāhīṁ |jāi barani bana chabi kehi pāhīṁ ||

Nang marinig ang mga salita ni Rama, natatakot ang buong kapulungan, parang isang barkong nagugulo sa gitna ng karagatan. Ngunit nang marinig ang salita ng guru, ugat ng lahat ng kapalarang mabuti, parang ang hangin ay naging kaaya-aya. Tatlong beses sa isang araw silang nagsiligo sa banal na tubig, na sa pagmasdan pa lamang ay sumisira sa tumpok ng mga kasalanan. Tinitingnan nila si Rama, anyo ng pagpapala, ng mga matang napupuno nang paulit-ulit, at nagagalak silang nagpapatirapa sa Kanya nang paulit-ulit. Pumunta sila upang makita ang burol at gubat ni Rama, kung saan naroon ang lahat ng kaligayahan at walang anumang kalungkutan. Umaagos ang mga bukal ng tubig na parang nektar, at umiihip ang tatlong uri ng hangin, malamig, malambot, at mabango, na nag-aalis ng tatlong uri ng paghihirap. May mga puno, baging, at damo na walang bilang na uri, na may mga prutas, bulaklak, at malambot na dahon ng maraming anyo. May magagandang bato at maligayang lilim sa ilalim ng mga puno; sino nga ba ang makapaglalarawan ng ganda ng gubat na iyon?

Doha 249

सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग।बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।⁠249।।

sarani saroruha jala bihaga kūjata guṁjata bhṛṁga |baira bigata biharata bipina mṛga bihaṁga bahuraṁga ||⁠249||

Ang mga lawa na may kanilang mga lotus, ang tubig, ang mga ibon na kumakanta, ang mga bubuyog na humuhuni. Malaya sa pagkapoot, ang mga usa at ibon ng maraming kulay ay gumagala sa gubat.

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-राम मिलन और पितृ-क्रिया प्रसंग का पाठ ‘भ्रातृ-प्रेम, वैराग्य, और दोषारोपण-रहित शरणागति’ को दृढ़ करता है; घर-कलह/वियोग-शोक में मन को धैर्य, करुणा और धर्म-बुद्धि देता है, तथा पितृ-ऋण/श्राद्ध-भाव की शुद्धि का संस्कार जगाता है।

रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-सम्पुट; विशेषतः भरत-प्रेम प्रसंग में ‘राम’ नाम-जप को प्रत्येक दोहा के पूर्व/पश्चात जोड़कर पाठ-परंपरा मिलती है।

Ask anything about Prakarana 25 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play