Ayodhya KandaPrakarana 2420 Verses

Prakarana 24

त्याग-धर्म का सोपान: राजसत्ता, कुलधर्म, और व्यक्तिगत अहं (राजमद) के बीच विवेक का उदय। इस काण्ड में ‘घर’ (अयोध्या) बाह्य-स्थान नहीं, अंतःकरण का राज्य है—जहाँ राम-आज्ञा के सामने वासनात्मक प्रतिरोध (लक्ष्मण का रोष) भी शुद्ध होकर मर्यादा-भक्ति में ढलता है, और भरत-चरित्र ‘अनासक्ति’ का आदर्श बनकर मुक्ति-सीढ़ी का दृढ़ पायदान होता है।

Sa sirang bahaging ito (mga Doha 230, 239), ang pag-alon ng vīra-rasa, ang pagkaganyak ni Lakṣmaṇa sa pakikidigma, ay agad na nagiging śānta-rasa at nagiging dāsya o kapatid na pag-ibig. Ang tinig mula sa langit (ākāśavāṇī), kahit pinupuri ang lakas ni Lakṣmaṇa, ay nagpapahiwatig ng pangangailangan ng etikal na pagkilala: pagtimbang ng tama at mali, pagsisisi sa walang pag-iisip na kilos, at pagkilala sa pinakamahirap na bitag, ang pagmamataas ng hari. Ang tugon ni Rāma, sa pamamagitan ng sadyang mga pagpapalabis (isang lamok na nakakayat ng Bundok Meru, maasim na lugaw na sumisira sa Karagatan ng Gatas), ay nagtatatag ng imposibilidad na maging lasing sa kapangyarihan si Bharata. Pagkatayo ay ginagawang sagisag ng mabuting pamamahala ang rehiyon ng hermita, pagpipigil, kapayapaan at tamang payo, at isang isip na nanahanan sa mga paa ni Rāma. Sa huli ay lumilitaw ang larawan ng isang "konseho ng karunungan": sa gitna ng bilog ng mga rishi, si Sītā-Rāma ay nakatayo bilang anyong katauhan ng bhakti-saccidānanda. Kaya ang bahaging ito ay nagtataas sa naghahanap mula sa enerhiya ng galit patungo sa pagkilala, at mula sa pagkilala patungo sa mapagmahal na pagsuko.

In this prakarana

People

  • RamaŚrī Rāma
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Bharata
  • SitaSītā
  • NishadarajaNiṣādarāja (Guha)
  • KevatKevaṭ
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 230.1-4

उठि कर जोरि रजायसु मागा।मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।

बाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा।साजि सरासनु सायकु हाथा।।

आजु राम सेवक जसु लेऊँ।भरतहि समर सिखावन देऊँ।।

राम निरादर कर फलु पाई।सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।

आइ बना भल सकल समाजू।प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।

जिमि करि निकर दलइ मृगराजू।लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।

तैसेहिं भरतहि सेन समेता।सानुज निदरि निपातउँ खेता।।

जौं सहाय कर संकरु आई।तौ मारउँ रन राम दोहाई।।

uṭhi kara jori rajāyasu māgā |manahũ bīra rasa sovata jāgā ||

bā̃dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā |sāji sarāsanu sāyaku hāthā ||

āju rāma sevaka jasu leū̃ |bharatahi samara sikhāvana deū̃ ||

rāma nirādara kara phalu pāī |sovahũ samara seja dou bhāī ||

āi banā bhala sakala samājū |pragaṭa karaũ risa pāchila ājū ||

jimi kari nikara dalai mṛgarājū |lei lapeṭi lavā jimi bājū ||

taisehiṁ bharatahi sena sametā |sānuja nidari nipātaũ khetā ||

jauṁ sahāya kara saṁkaru āī |tau māraũ rana rāma dohāī ||

Tumayo na nakatiklop ang kamay, humingi siya ng pahintulot, na parang ang diwa ng kabanayan ay nagising mula sa pagkakatulog. Tinali niya ang buhol ng buhok sa ulo, isinabit ang kaha ng palaso sa baywang, inihanda ang busog at hawak ang palaso sa kamay. "Ngayon ay kukunin ko ang katanyagan bilang lingkod ni Rama, at bibigyan ko ng aral si Bharata sa labanan. Matapos tamnan ang bunga ng kanilang paghamak kay Rama, patulugin ko ang dalawang magkapatid sa higaan ng digmaan. Buti na lamang nagkaisip ang buong kapulungan; ngayon ay ipapakita ko ang lahat ng aking naipong galit. Tulad ng leon na lumalamang sa kawan ng mga elepante, o tulad ng lawin na dumadakip ng pugo at binubuhat ito, gayon din ay babalewalain ko si Bharata kasama ang kanyang hukbo at nakababatang kapatid, at babagsak ko sila sa labanan." Kung si Shankara man ang dumating bilang katuwang, sumusumpa ako sa pangalan ni Rama na papatayin ko siya sa labanan."

Doha 230

अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।सभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।⁠230।।

ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna |sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna ||⁠230||

Si Lakshmana ay naglalagablab sa matinding galit; at nang makita siya ng lahat ng mundo at ng mga tagapangalaga nito at marinig ang kanyang marilag na panata, sila'y sinapit ng takot at, nabigla, nais na tumakas.

Chaupai 231.1-4

जगु भय मगन गगन भइ बानी।लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।

तात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा।को कहि सकइ को जाननिहारा।।

अनुचित उचित काजु किछु होऊ।समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।

सहसा करि पाछैं पछिताहीं।कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।

सुनि सुर बचन लखन सकुचाने।राम सीयँ सादर सनमाने।।

कही तात तुम्ह नीति सुहाई।सब तें कठिन राजमदु भाई।।

जो अचवँत नृप मातहिं तेई।नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।

सुनहु लखन भल भरत सरीसा।बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।

jagu bhaya magana gagana bhai bānī |lakhana bāhubalu bipula bakhānī ||

tāta pratāpa prabhāu tumhārā |ko kahi sakai ko jānanihārā ||

anucita ucita kāju kichu hoū |samujhi karia bhala kaha sabu koū ||

sahasā kari pāchaiṁ pachitāhīṁ |kahahiṁ beda budha te budha nāhīṁ ||

suni sura bacana lakhana sakucāne |rāma sīyã sādara sanamāne ||

kahī tāta tumha nīti suhāī |saba teṁ kaṭhina rājamadu bhāī ||

jo acavãta nṛpa mātahiṁ teī |nāhina sādhusabhā jehiṁ seī ||

sunahu lakhana bhala bharata sarīsā |bidhi prapaṁca mahã sunā na dīsā ||

Ang mundo ay nalubog sa takot, at isang tinig mula sa kalangitan ay lumaganap, na nagpuri nang mahaba sa malaking lakas ng braso ni Lakshmana. "Anak, ang iyong kaluwalhatian at kapangyarihan, sino ang makapagsasabi, sino ang makakakilala nang buo?" "Kung ang isang gawa ay nararapat o hindi, anuman ito, ay dapat gawin matapos isip nang mabuti; gayon ang sabi ng lahat." "Ang mga kumikilos nang biglaan at nagsisisi pagkatapos, sinasabi ng Veda na hindi sila itinuturing na marurunong ng mga marurunong." Nang marinig ang salita ng diyos, si Lakshmana ay nahiya, at si Rama at si Sita ay gumalang sa kanya nang may paggalang. "Kapatid, sinalita mo ang mga pantas at nararapat na salita, ngunit sa lahat ng bagay, kapatid, ang kalasingan sa kapangyarihan ng hari ang pinakamahirap malampasan." "Ang mga hari ay nababaliw sa sandaling masinom nila ito, kung hindi sila kailanman nakisalamuha sa kapisanan ng mga banal." "Pakinggan mo, Lakshmana: na kasingbait ni Bharata ay hindi ko pa naririnig o nakikita sa buong nilikha ni Brahma."

Doha 231

भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।कबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।⁠231।।

bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi |kabahũ ki kā̃jī sīkarani chīrasiṁdhu binasāi ||⁠231||

Kahit pa makamtan ni Bharata ang katungkulan ni Brahma, Vishnu, o Shiva, hindi sasapit sa kanya ang kayabangan ng pagkahari. Kayang baguhin kailanman ng mga patak ng maasim na sabaw ang karagatan ng gatas?

Chaupai 232.1-4

तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।

गोपद जल बूड़हिं घटजोनी।सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।

मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई।होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।

लखन तुम्हार सपथ पितु आना।सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।

सगुन खीरु अवगुन जलु ताता।मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।

भरतु हंस रबिबंस तड़ागा।जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।

गहि गुन पय तजि अवगुन बारी।निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।

कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ।पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।

timiru taruna taranihi maku gilaī |gaganu magana maku meghahiṁ milaī ||

gopada jala būṛahiṁ ghaṭajonī |sahaja chamā baru chāṛai chonī ||

masaka phū̃ka maku meru uṛāī |hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī ||

lakhana tumhāra sapatha pitu ānā |suci subaṁdhu nahiṁ bharata samānā ||

saguna khīru avaguna jalu tātā |milai racai parapaṁcu bidhātā ||

bharatu haṁsa rabibaṁsa taṛāgā |janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||

gahi guna paya taji avaguna bārī |nija jasa jagata kīnhi ujiārī ||

kahata bharata guna sīlu subhāū |pema payodhi magana raghurāū ||

Ang kadiliman ay maaaring lumunok sa batang araw, at ang kalangitan ay maaaring mawala sa mga ulap at makisama sa kanila. Si Agastya na ipinanganak mula sa pitsel ay maaaring malunod sa tubig ng bakas ng kuko ng baka, at ang lupa ay maaaring bitawan ang kanyang likas na pagpapatawad. Ang hininga ng lamok ay maaaring ihipan palayo ang Bundok Meru, ngunit ang kapalaluan ng pagkahari ay hindi maaaring tumindig kay Bharata, kapatid. Laksmana, sumusumpa ako sa iyo at sa aming ama: walang kapatid na kasing dalisay at kabaitan ni Bharata. Ang kabutihan ay gatas, kapatid, at ang kasamaan ay tubig; nilalahok ng Lumikha ang dalawa at binubuo ang mundo ng ilusyon. Si Bharata ay isang gansa sa lawa ng lahi ng Araw; mula sa kanyang kapanganakan ay hinati na niya ang kabutihan at kasamaan. Kinuha ang gatas ng kabutihan at iniwan ang tubig ng kasamaan, at niliwanag niya ang mundo ng kanyang sariling kaluwalhatian. Habang siya'y nagsasalita ng kabutihan, ugali at kalikasan ni Bharata, ang Hari ng mga Raghu ay nalubog sa karagatan ng pag-ibig.

Doha 232

सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।⁠232।।

suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu |sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||⁠232||

Pagkarinig sa mga salita ni Rama, ang pinakamabuti sa angkan ng Raghu, at pagkakita sa kanyang pag-ibig kay Bharata, lahat ng mga diyos ay pinuri si Rama, na nagsasabi, 'Sino bang Panginoon na katulad ni Rama, na tahanan ng habag na gayon?'

Chaupai 233.1-4

जौं न होत जग जनम भरत को।सकल धरम धुर धरनि धरत को।।

कबि कुल अगम भरत गुन गाथा।को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।

लखन राम सियँ सुनि सुर बानी।अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।

इहाँ भरतु सब सहित सहाए।मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।

सरित समीप राखि सब लोगा।मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।

चले भरतु जहँ सिय रघुराई।साथ निषादनाथु लघु भाई।।

समुझि मातु करतब सकुचाहीं।करत कुतरक कोटि मन माहीं।।

रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ।उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।

jauṁ na hota jaga janama bharata ko |sakala dharama dhura dharani dharata ko ||

kabi kula agama bharata guna gāthā |ko jānai tumha binu raghunāthā ||

lakhana rāma siyã suni sura bānī |ati sukhu laheu na jāi bakhānī ||

ihā̃ bharatu saba sahita sahāe |maṁdākinīṁ punīta nahāe ||

sarita samīpa rākhi saba logā |māgi mātu gura saciva niyogā ||

cale bharatu jahã siya raghurāī |sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||

samujhi mātu karataba sakucāhīṁ |karata kutaraka koṭi mana māhīṁ ||

rāmu lakhanu siya suni mama nāū̃ |uṭhi jani anata jāhiṁ taji ṭhāū̃ ||

Kung hindi ipinanganak si Bharata sa mundo, sino ang magbabata ng pasan ng buong katuwiran sa lupa? Ang kuwento ng mga kabutihan ni Bharata ay hindi maabot ng buong kapisanan ng mga makata. Sino, o Panginoon ng mga Raghu, ang makakakalala nito kundi Ikaw? Si Lakshmana, Rama at Sita, narinig ang mga salita ng mga diyos, at naramdaman ang kaligayahang hindi naipapaliwanag. Dito si Bharata, kasama ang buong kanyang kapanayahan, naligo sa banal na Mandakini. Iniwan ang lahat ng tao sa malapit sa ilog, at humingi ng paalam sa kanyang mga ina, guru, at menteri, Naglakbay si Bharata patungo sa kinaroroonan ni Sita at ng Panginoon ng mga Raghu, kasama ang hari ng mga Nishada at ang kanyang nakababatang kapatid. Naalala ang ginawa ng kanyang ina, napuno siya ng hiya, at sa kanyang isipan ay nag-angat ng di-mabilang na pag-aatubili. "Kung marinig ang pangalan ko, si Rama, Lakshmana at Sita ay maaaring tumayo at iwanan ang lugar na ito upang pumunta sa iba."

Doha 233

मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।⁠233।।

mātu mate mahũ māni mohi jo kachu karahiṁ so thora |agha avaguna chami ādarahiṁ samujhi āpanī ora ||⁠233||

Anuman ang gawin nila sa akin, sa pag-akala nilang ako'y kaisa sa lihim ng aking ina, ay hindi sapat. O kaya'y patawarin nila ang aking mga kasalanan at kahinaan at tanggapin ako nang may paggalang, sa pag-isip ng sarili nilang kabutihan.

Chaupai 234.1-4

जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी।जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।

मोरें सरन रामहि की पनही।राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।

जग जस भाजन चातक मीना।नेम पेम निज निपुन नबीना।।

अस मन गुनत चले मग जाता।सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।

फेरत मनहुँ मातु कृत खोरी।चलत भगति बल धीरज धोरी।।

जब समुझत रघुनाथ सुभाऊ।तब पथ परत उताइल पाऊ।।

भरत दसा तेहि अवसर कैसी।जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।

देखि भरत कर सोचु सनेहू।भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।

jauṁ pariharahiṁ malina manu jānī |jau sanamānahiṁ sevaku mānī ||

moreṁ sarana rāmahi kī panahī |rāma susvāmi dosu saba janahī ||

jaga jasa bhājana cātaka mīnā |nema pema nija nipuna nabīnā ||

asa mana gunata cale maga jātā |sakuca sanehã sithila saba gātā ||

pherata manahũ mātu kṛta khorī |calata bhagati bala dhīraja dhorī ||

jaba samujhata raghunātha subhāū |taba patha parata utāila pāū ||

bharata dasā tehi avasara kaisī |jala prabāhã jala ali gati jaisī ||

dekhi bharata kara socu sanehū |bhā niṣāda tehi samayã bidehū ||

Kung itatapon niya ako, na alam niyang marumi ang isip ko, o kung igagalang niya ako, na itinuturing niya akong alipin niya, ang kanlungan ko ay tanging sandalyas ni Rama lamang. Si Rama ay isang panginoon na puno ng biyaya; ang lahat ng kasalanan ay nasa alipin. Ang ibong chataka at ang isda ay mga sisidlan ng papuri sa mundo, sapagkat ang kanilang pangako at pag-ibig ay laging bihasa at laging bago. Pinag-isip-isip nang ganito sa kanyang isipan, lumakad siya sa daan, ang buong katawan niya ay nanghina dahil sa hiya at pag-ibig. Para bang ang kamalian ng kanyang ina ay pumipigil sa kanya, habang ang lakas ng kanyang debosyon, tulad ng isang matibay na baka, ay humahatak sa kanya na sumulong nang may tatag. Nang maalala niya ang kalikasan ng Panginoon ng mga Raghu, ang kanyang mga paa ay nagmadali sa landas. Ano ang kalagayan ni Bharata sa panahong iyon? Tulad ng isang kulisap sa tubig na daluyan ng agos ng ilog. Nakita ang pag-aalala at pag-ibig ni Bharata, ang Nishada sa sandaling iyon ay nawala sa sarili, nakalimutan ang kamalayan ng katawan.

Doha 234

लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।मिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।⁠234।।

lage hona maṁgala saguna suni guni kahata niṣādu |miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu ||⁠234||

Nagsimulang lumitaw ang mga masasayang pangitain. Nang marinig at pag-isipan ang mga ito, ang Nishada ay nagsabi: "Ang iyong pag-aalala ay matatanggal at kasayahang susunod, ngunit sa huli ay magkakaroon uli ng kalungkutan."

Chaupai 235.1-4

सेवक बचन सत्य सब जाने।आश्रम निकट जाइ निअराने।।

भरत दीख बन सैल समाजू।मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।

ईति भीति जनु प्रजा दुखारी।त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।

जाइ सुराज सुदेस सुखारी।होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।

राम बास बन संपति भ्राजा।सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।

सचिव बिरागु बिबेकु नरेसू।बिपिन सुहावन पावन देसू।।

भट जम नियम सैल रजधानी।सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।

सकल अंग संपन्न सुराऊ।राम चरन आश्रित चित चाऊ।।

sevaka bacana satya saba jāne |āśrama nikaṭa jāi niarāne ||

bharata dīkha bana saila samājū |mudita chudhita janu pāi sunājū ||

īti bhīti janu prajā dukhārī |tribidha tāpa pīṛita graha mārī ||

jāi surāja sudesa sukhārī |hohiṁ bharata gati tehi anuhārī ||

rāma bāsa bana saṁpati bhrājā |sukhī prajā janu pāi surājā ||

saciva birāgu bibeku naresū |bipina suhāvana pāvana desū ||

bhaṭa jama niyama saila rajadhānī |sāṁti sumati suci suṁdara rānī ||

sakala aṁga saṁpanna surāū |rāma carana āśrita cita cāū ||

Alam ni Bharata na totoo ang lahat ng salita ng kanyang alila, at siya'y lumapit sa ermita. Nakita ni Bharata ang pagtitipon ng gubat at mga bundok, at nagalak na parang gutom na tao na nakahanap ng mabuting pagkain. Parang mga taong pinagdadalamhati ng mga kapahamakan at takot, pinagparurusahan ng tatlong uri ng pagdurusa, ng mga masasamang planeta at salot, na pumupunta sa lupain na may mabuting hari at mabuting lupain at nagiging masaya, gayon ang kalagayan ni Bharata. Ang gubat na tinitirhan ni Rama ay nagniningning ng kaluwalhatian, parang masayang mga tao na nakahanap ng mabuting hari. Ang kawalan-ng-kabit at karunungan ang mga ministro, at ang kagubatang maganda at banal ang kaharian. Si Yama at Niyama, pagpipigil at pagsunod, ang mga mandirigma, ang bundok ang kabisera, at ang kapayapaan at mabuting pag-iisip ang mga malilinis at magagandang reyna. Ang hari ay ganap sa bawat sangay ng kapangyarihan, at ang kanyang puso, na kumakalinga sa mga paa ni Rama, ay puno ng kagalakan.

Doha 235

जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।करत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।⁠235।।

jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu |karata akaṁṭaka rāju purã sukha saṁpadā sukālu ||⁠235||

Nasakop na si Haring Delusyon kasama ang kanyang hukbo, pinamamahalaan ni Haring Karunungan ang kanyang lungsod nang walang tinik, at sa lungsod na iyon may kaligayahan, kasaganaan, at magandang panahon.

Chaupai 236.1-4

बन प्रदेस मुनि बास घनेरे।जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।

बिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना।प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।

खगहा करि हरि बाघ बराहा।देखि महिष बृष साजु सराहा।।

बयरु बिहाइ चरहिं एक संगा।जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।

झरना झरहिं मत्त गज गाजहिं।मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।

चक चकोर चातक सुक पिक गन।कूजत मंजु मराल मुदित मन।।

अलिगन गावत नाचत मोरा।जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।

बेलि बिटप तृन सफल सफूला।सब समाजु मुद मंगल मूला।।

bana pradesa muni bāsa ghanere |janu pura nagara gāũ gana khere ||

bipula bicitra bihaga mṛga nānā |prajā samāju na jāi bakhānā ||

khagahā kari hari bāgha barāhā |dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā ||

bayaru bihāi carahiṁ eka saṁgā |jahã tahã manahũ sena caturaṁgā ||

jharanā jharahiṁ matta gaja gājahiṁ |manahũ nisāna bibidhi bidhi bājahiṁ ||

caka cakora cātaka suka pika gana |kūjata maṁju marāla mudita mana ||

aligana gāvata nācata morā |janu surāja maṁgala cahu orā ||

beli biṭapa tṛna saphala saphūlā |saba samāju muda maṁgala mūlā ||

Maraming tahanan ng mga rishi na nakakalat sa rehiyon ng gubat ay parang lungsod, bayan, nayon, at barangay. Ibon at hayop na sagana, kakaiba, at iba't ibang uri ay ang mga nasasakupan, at ang kalawakan ng pagtitipong iyon ay hindi maipapaliwanag. Mga rhinoceros, elepante, leon, tigre, baboy ramo, kalabaw, at toro: nakakita sa kanila, pinupuri ng isa ang ganda ng pagkakahanay. Itinatwa ang pag-aaway, sila ay nagpaparang nang sabay-sabay, na parang hukbong may apat na sangay ay nakatayo sa kung saan-saan. Mga batis ay umaagos at mga elepanteng lango ay sumisigaw, na parang mga tambol ng iba't ibang uri ay tumutugtog. Kawan ng chakwa, chakora, chatak, loro, at kukku ay umuawit nang tamis, at mga marilag na gansa ay masaya ang puso. Kawan ng mga bubuyog ay umaawit at mga paboreal ay sumasayaw, na parang sa kaharian ng mabuting hari ay may pagdiriwang sa lahat ng dako. Mga baging, puno, at damo na puno ng prutas at bulaklak: ang buong pagtitipong iyon ay ugat ng galak at pagpapala.

Doha 236

राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।तापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।⁠236।।

rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayã ati pemu |tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṁ nemu ||⁠236||

Sa pagmasdan sa kagandahan ng bundok ni Rama, ang puso ni Bharata ay napuno ng labis na pag-ibig; tulad ng isang ermitanyo na nakakamit ng bunga ng kanyang pagsisisi, siya ay masaya, at ang kanyang pangako ay natupad.

Chaupai 237.1-4

तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई।कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।

नाथ देखिअहिं बिटप बिसाला।पाकरि जंबु रसाल तमाला।।

जिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा।मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।

नील सघन पल्ल्व फल लाला।अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।

मानहुँ तिमिर अरुनमय रासी।बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।

ए तरु सरित समीप गोसाँई।रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।

तुलसी तरुबर बिबिध सुहाए।कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।

बट छायाँ बेदिका बनाई।सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।

taba kevaṭa ū̃ceṁ caṛhi dhāī |kaheu bharata sana bhujā uṭhāī ||

nātha dekhiahiṁ biṭapa bisālā |pākari jaṁbu rasāla tamālā ||

jinha tarubaranha madhya baṭu sohā |maṁju bisāla dekhi manu mohā ||

nīla saghana pallva phala lālā |abirala chāhã sukhada saba kālā ||

mānahũ timira arunamaya rāsī |biracī bidhi sãkeli suṣamā sī ||

e taru sarita samīpa gosā̃ī |raghubara paranakuṭī jahã chāī ||

tulasī tarubara bibidha suhāe |kahũ kahũ siyã kahũ lakhana lagāe ||

baṭa chāyā̃ bedikā banāī |siyã nija pāni saroja suhāī ||

Pagkatapos ay ang Kevat ay umakyat at tumakbo, at sa itinaas na kamay ay sinabi niya kay Bharata. "Panginoon, tingnan ang mga dakilang puno, ang mangga, ang jambu, ang tamala. Sa gitna ng mga punong iyon ang banyan ay nagniningning; sa pagkakita sa kagandahan at kadakilaan nito, ang kanyang puso ay naakit. Ang mga dahon nito ay madilim at siksik, ang mga bunga nito ay pula; ang anino nito ay hindi putol, na nagbibigay ng kaginhawaan sa lahat ng oras. Ito ay tulad ng isang kumpol ng kadiliman na gawa sa bukang-liwayway, na para bang ang Manlilikha ay gumawa nito sa konsentrado ng kagandahan. Ang punong ito ay malapit sa ilog, kung saan ang Panginoon ng mga Raghu ay may kanyang kubong yari sa dahon. Ang mga puno ng Tulsi ng iba't ibang uri ay tumubo doon; dito at doon si Sita, dito at doon si Lakshmana ay nagtanim. Sa ilalim ng anino ng banyan si Sita ay gumawa ng isang platform, na ginagawa itong maganda sa kanyang sariling kamay na tulad ng lotus.

Doha 237

जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।सुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।⁠237।।

jahā̃ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna |sunahiṁ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna ||⁠237||

Doon, na nakaupo araw-araw kasama ang mga sage, si Sita at ang marunong na Rama ay nakikinig sa mga kwento at kasaysayan ng lahat ng Agama, Veda at Purana.

Chaupai 238.1-4

सखा बचन सुनि बिटप निहारी।उमगे भरत बिलोचन बारी।।

करत प्रनाम चले दोउ भाई।कहत प्रीति सारद सकुचाई।।

हरषहिं निरखि राम पद अंका।मानहुँ पारसु पायउ रंका।।

रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं।रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।

देखि भरत गति अकथ अतीवा।प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।

सखहि सनेह बिबस मग भूला।कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।

निरखि सिद्ध साधक अनुरागे।सहज सनेहु सराहन लागे।।

होत न भूतल भाउ भरत को।अचर सचर चर अचर करत को।।

sakhā bacana suni biṭapa nihārī |umage bharata bilocana bārī ||

karata pranāma cale dou bhāī |kahata prīti sārada sakucāī ||

haraṣahiṁ nirakhi rāma pada aṁkā |mānahũ pārasu pāyau raṁkā ||

raja sira dhari hiyã nayananhi lāvahiṁ |raghubara milana sarisa sukha pāvahiṁ ||

dekhi bharata gati akatha atīvā |prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā ||

sakhahi saneha bibasa maga bhūlā |kahi supaṁtha sura baraṣahiṁ phūlā ||

nirakhi siddha sādhaka anurāge |sahaja sanehu sarāhana lāge ||

hota na bhūtala bhāu bharata ko |acara sacara cara acara karata ko ||

Nang marinig ang mga salita ng kaibigan at masdan ang puno, umapaw ng luha ang mga mata ni Bharata. Ang dalawang kapatid ay naglakad habang nagbibigay ng paggalang; si Sharada man ay nahihiyang ilarawan ang kanilang pag-ibig. Nagalak silang makita ang mga bakas ng paa ni Rama, parang isang pulubi na nakatagpo ng batong paras. Inilagay nila ang alikabok sa kanilang ulo, idiniin sa puso at mata, at nakaranas ng tuwa na parang nakasalubong nila si Raghuvira mismo. Nang makita ang kalagayan ni Bharata na lubhang hindi maipaliwanag, ang mga hayop, ibon, at lahat ng nilalang, may buhay man o wala, ay lubog sa pag-ibig. Ang kaibigan niya, na napasakop ng pag-ibig, naligaw sa daan; ang mga diyos ay nagturo ng tamang landas at umulan ng mga bulaklak. Nang makita siya, ang mga ganap na rishi at mga naghahanap ay napuno ng debosyon, at nagsimulang purihin ang kanyang likas na pag-ibig. Kung walang gayong debosyon tulad ng kay Bharata sa lupa, sino ang gagawa sa gumagalaw na hindi gumagalaw at sa hindi gumagalaw na gumagalaw?

Doha 238

पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।⁠238।।

pema amia maṁdaru birahu bharatu payodhi gãbhīra |mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṁdhu raghubīra ||⁠238||

Ang pag-ibig ay nektar, ang paghihiwalay ay isang bundok; si Bharata ay ang malalim na karagatan. Sa pagpapakilos sa mga ito, ang Karagatan ng Habag, ang Panginoon ng mga Raghu, ay nagpakita ng kanyang sarili para sa kabutihan ng mga diyos at ng mga santo.

Chaupai 239.1-4

सखा समेत मनोहर जोटा।लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।

भरत दीख प्रभु आश्रमु पावन।सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।

करत प्रबेस मिटे दुख दावा।जनु जोगीं परमारथु पावा।।

देखे भरत लखन प्रभु आगे।पूँछे बचन कहत अनुरागे।।

सीस जटा कटि मुनि पट बाँधें।तून कसें कर सरु धनु काँधें।।

बेदी पर मुनि साधु समाजू।सीय सहित राजत रघुराजू।।

बलकल बसन जटिल तनु स्यामा।जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।

कर कमलनि धनु सायकु फेरत।जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।

sakhā sameta manohara joṭā |lakheu na lakhana saghana bana oṭā ||

bharata dīkha prabhu āśramu pāvana |sakala sumaṁgala sadanu suhāvana ||

karata prabesa miṭe dukha dāvā |janu jogīṁ paramārathu pāvā ||

dekhe bharata lakhana prabhu āge |pū̃che bacana kahata anurāge ||

sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bā̃dheṁ |tūna kaseṁ kara saru dhanu kā̃dheṁ ||

bedī para muni sādhu samājū |sīya sahita rājata raghurājū ||

balakala basana jaṭila tanu syāmā |janu muni beṣa kīnha rati kāmā ||

kara kamalani dhanu sāyaku pherata |jiya kī jarani harata hãsi herata ||

Ang magandang pares ng mga kapatid kasama ang kanilang kaibigan ay hindi nakita ni Lakshmana dahil sa tabing ng makapal na gubat. Nakita ni Bharata ang banal na ermita ng Panginoon, ang kaaya-ayang tahanan ng bawat kapalaran. Nang pumasok siya, napatay ang ningning ng kanyang kalungkutan, tulad ng pag-abot ng mga yogi sa pinakamataas na layunin. Nakita ni Bharata si Lakshmana sa harapan ng Panginoon, sumasagot sa mga tanong ng Panginoon at nagsasalita ng mga salitang puno ng pagmamahal. May buhol-buhol na buhok sa kanyang ulo, ang kasuutan ng ermitanyo ay tinali sa kanyang baywang, ang panangpan ay nakakabit nang mahigpit, may palaso sa kanyang kamay, at ang busog ay nakasandal sa kanyang balikat. Sa altar, sa pagtitipon ng mga rishi at banal na tao, ang Hari ng Raghu ay sumikat kasama si Sita. Nakapamantay ng kasuutang gawa sa balat ng puno, may buhol-buhol na buhok at madilim na katawan, tila sila si Rati at Kama na kumuha ng anyo ng mga ermitanyo. Ibinabalik niya ang busog at palaso sa kanyang mga kamay na parang lotus, at may ngiting tingin ay inalis niya ang pag-aalab ng puso.

Doha 239

लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।ग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।⁠239।।

lasata maṁju muni maṁḍalī madhya sīya raghucaṁdu |gyāna sabhā̃ janu tanu dhare bhagati saccidānaṁdu ||⁠239||

Sa gitna ng magandang bilog ng mga rishi, si Sita at si Rama, ang buwan ng angkan ng Raghu, ay lalong sumilang, na parang ang Bhakti at si Sat-Chit-Ananda mismo ay nagkatawan sa isang kapulungan ng Karunungan.

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र और राजमद-निवारण वाले प्रसंग का पाठ क्रोध, अहं, और भ्रातृ-कलह के संस्कारों को शांत करता है; सेवकभाव, विनय, और ‘मर्यादा’ की बुद्धि दृढ़ होती है—विशेषतः घर-परिवार/सत्ता-संबंधी विवादों में मन को धर्म-मार्ग पर स्थिर करने वाला माना जाता है।

सामान्य मानस-पारायण परंपरा में रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कुछ परंपराएँ ‘भरत चरित करहु बिसेसा’ (मानस-भाव-सम्पुट) रूप से भी स्मरण कराती हैं, पर निश्चित एकरूप ‘अनिवार्य’ सम्पुट सम्प्रदायानुसार बदलता है।

Ask anything about Prakarana 24 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play