Prakarana 25

Verse 490 (चौपाई)

सानुज सखा समेत मगन मन। बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।। पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई। भूतल परे लकुट की नाई।। बचन सपेम लखन पहिचाने। करत प्रनामु भरत जियँ जाने।। बंधु सनेह सरस एहि ओरा। उत साहिब सेवा बस जोरा।। मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई। सुकबि लखन मन की गति भनई।। रहे राखि सेवा पर भारू। चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।। कहत सप्रेम नाइ महि माथा। भरत प्रनाम करत रघुनाथा।। उठे रामु सुनि पेम अधीरा। कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।

Apne bhaiyon aur doston ke saath uska dil khush tha. Khushi, gham, sukh, dukh sab bhool gaya. Woh bol utha, mujhe bachao nath, mujhe bachao gosai. Aur zameen par gir gaya jaise koi lakdi ka tukda ho. Lakshman ne uski pyaar bhari baat pehchani. Usne pranaam kiya, Bharat ke dil ko samajh ke. Bhai ka pyaar ek taraf, us taraf gosai ki seva ka zor tha. Dono ko mila ke nahi bataya ja sakta. Kavi Lakshman ne apne mann ki baat kahi. Woh seva mein hi rehta tha, jaise koi khich khich wala khel chal raha ho. Pyaar se bola, zameen ko mattha lagaya. Bharat ne Raghu ke nath ko pranaam kiya. Ram utha, pyaar bhari baat sun ke. Kahin kapda tha, kahin dhanush aur baan.

Verse 491 (दोहा/सोरठा)

बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान। भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।

Bharat ne apne aap ko rok nahi paaya. Usne Ram ko uthaya aur dil se laga liya. Ram mein bada pyaar hai, woh sab ki karta hai. Jab Bharat aur Ram mile, toh sab apna khayal bhool gaye.

Verse 492 (चौपाई)

मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी। कबिकुल अगम करम मन बानी।। परम पेम पूरन दोउ भाई। मन बुधि चित अहमिति बिसराई।। कहहु सुपेम प्रगट को करई। केहि छाया कबि मति अनुसरई।। कबिहि अरथ आखर बलु साँचा। अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।। अगम सनेह भरत रघुबर को। जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।। सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती। बाज सुराग कि गाँडर ताँती।। मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की। सुरगन सभय धकधकी धरकी।। समुझाए सुरगुरु जड़ जागे। बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।

Bharat aur Ram ka milan kitna pyaara tha, woh kaise batayein? Bade bade kavi bhi isse nahi samajh paate. Dono bhaiyon mein sirf pyaar tha. Unhone apna aur doosron ka khayal bhool diya. Itna pyaar kaun likhega? Kavi bhi soch mein pad jaate hain. Kavi ke paas sirf shabd hain, jaise nachne wala dhol ki taal pe nachta hai. Bharat ka pyaar itna gehara hai ki Brahma, Vishnu, Mahesh bhi usse nahi samajh paate. Main toh simple banda hoon, kaise likhoon? Jaise ghoda saundhi pe chalta hai, ya bun kar waalon pe dhaga. Bhagwan log dekh ke dar gaye ki itna pyaar! Dev guru ne unhe samjhaya aur phool barsa ke shuru kiye.

Verse 493 (दोहा/सोरठा)

मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम। भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।

Kevat ne bada pyaar se Ram ko pranam kiya. Woh dushman mitane wale hain. Phir usne khushi se Bharat ko bhi pranam kiya. Laxman bhi wahan namaste kar rahe the.

Verse 494 (चौपाई)

भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई। बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।। पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे। अभिमत आसिष पाइ अनंदे।। सानुज भरत उमगि अनुरागा। धरि सिर सिय पद पदुम परागा।। पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए। सिर कर कमल परसि बैठाए।। सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं। मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।। सब बिधि सानुकूल लखि सीता। भे निसोच उर अपडर बीता।। कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा। प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।। तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि। जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।

Kevat ne Laxman ko bhi pyaar se gale laga liya, jaise chhota bhai ko karte hain. Phir rishiyon ne dono bhaiyon ko namaste kiya. Unhone ashirwad liya aur khush ho gaye. Bharat apne bhaiyon ke saath bada pyaar mein dooba hua tha. Usne Sita ke charan apne sir pe rakhe. Baar baar pranam kiya aur utha. Sir aur haath charan se lagakar baith gaya. Sita ne dil se ashirwad diya. Itna pyaar tha ki unhe apni body ka bhi pata nahi tha. Sita dekh ke khush ho gayi, sab theek lag raha tha. Dil se dar nikal gaya. Kisi ne kuch nahi kaha, kisi ne kuch nahi poocha. Sirf pyaar bhara tha. Tab Kevat ne himmat karke haath jode aur pranam kiya.

Verse 495 (दोहा/सोरठा)

नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग। सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।

Prabhu, rishiyon ke sardar aaye hain. Maa aur shehar ke saare log aaye hain. Naukar, sena ke log, sab saath aaye hain. Sab bichhad ke dukhi hain.

Verse 496 (चौपाई)

सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू। सिय समीप राखे रिपुदवनू।। चले सबेग रामु तेहि काला। धीर धरम धुर दीनदयाला।। गुरहि देखि सानुज अनुरागे। दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।। मुनिबर धाइ लिए उर लाई। प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।। प्रेम पुलकि केवट कहि नामू। कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।। रामसखा रिषि बरबस भेंटा। जनु महि लुठत सनेह समेटा।। रघुपति भगति सुमंगल मूला। नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।। एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं। बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।

Jab Rama ko pata chala ki guru aa rahe hain, toh woh Sita ko paas rakhne lage. Yeh woh Rama hain jo dushmanon ko khatam karte hain. Us waqt Rama chal pade. Woh bahut dhairya rakhte hain, dharam par chalte hain, garibon ka saath dete hain. Guru ko dekh ke Rama aur Lakshman dono mein pyaar bhar gaya. Dono bhaiyon ne haath jod ke pranaam kiya. Rishi bhaag ke aaye aur dono bhaiyon ko dil se laga liya. Dono bhai bade pyaar se mile. Keval rishi ne bhi apna naam bataya aur door se haath jod ke pranaam kiya. Rishi Rama ka dost tha, aisa mila jaise zameen par bikhra hua pyaar ko samet liya ho. Devta aasman mein taareef kar rahe the aur phool barsa rahe the. Bhagwan ke bhakti se hi sab acha hota hai. Itna neecha koi nahi hai. Saari duniya mein Vashishth jaisa bada koi nahi hai.

Verse 497 (दोहा/सोरठा)

जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ। सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।

Jab rishi Rama ko dekha, toh Lakshman se bhi zyada khush hua. Yeh Sita ke pati hain, aur inki bhakti mein hi inki taakat dikhti hai.

Verse 498 (चौपाई)

आरत लोग राम सबु जाना। करुनाकर सुजान भगवाना।। जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी। तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।। सानुज मिलि पल महु सब काहू। कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।। यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं। जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।। मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा। पुरजन सकल सराहहिं भागा।। देखीं राम दुखित महतारीं। जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।। प्रथम राम भेंटी कैकेई। सरल सुभायँ भगति मति भेई।। पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी। काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।

Sab log jo dukhi the, woh Rama ko jaante the. Woh bade dayalu hain aur samajhdar bhagwan hain. Har koi jo jo chahta tha, Rama ne uske saamne waisa hi chehra dikhaya. Apne bhai ke saath sabse mila, aur ek pal mein unka bada dukh door kar diya. Yeh Rama ki choti baat nahi hai. Jaise ek sooraj crore gharon ko roshni deta hai, waise hi woh sabko dukh door karte hain. Keval rishi se bhi pyaar se mile, aur shehar ke sab log apne bhagwan ki taareef karne lage. Rama ne apni maata ko dukhi dekha, jaise thand se paudhe mar jaate hain. Pehle Rama Kaikeyi se mile. Woh seedhi dil ki thi, bhakti mein doob gayi. Uske paon pad gaye aur usein samjhaya. Waqt aur karam jo likha tha, woh sar pe liya.

Verse 499 (दोहा/सोरठा)

भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु। अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।

Rama sab maata se mile, unhein samjhaya aur khush kiya. Maa, saari duniya bhagwan ke haath mein hai. Kisi ko dosh mat dena.

Verse 500 (चौपाई)

गुरतिय पद बंदे दुहु भाई। सहित बिप्रतिय जे सँग आई।। गंग गौरि सम सब सनमानीं। देहिं असीस मुदित मृदु बानी।। गहि पद लगे सुमित्रा अंका। जनु भेटीं संपति अति रंका।। पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता। परे पेम ब्याकुल सब गाता।। अति अनुराग अंब उर लाए। नयन सनेह सलिल अन्हवाए।। तेहि अवसर कर हरष बिषादू। किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।। मिलि जननहि सानुज रघुराऊ। गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।। पुरजन पाइ मुनीस नियोगू। जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।

Dono bhaiyon ne guru ki patni ke paon par sir jhukaya. Jo brahman ki patniyan saath aayi thi, unka bada samman kiya, Ganga aur Gauri jaisa. Woh sab ne ashirwad diya, khushi se aur pyaar se. Sumitra ne Lakshman aur Shatrughna ko dil se laga liya. Aisa laga jaise kisi garib ko bada khazana mil gaya ho. Phir dono bhai apni maa ke paon par gir gaye. Saare badan mein pyaar bhar gaya. Maa ne unhein dil se laga liya, aankhon se pyaar ke aansu aa gaye. Us waqt khushi aur dukh dono the. Kavi kaise likhe? Jaise goonga meetha khake muskura de. Apni maa se mil ke Rama ne guru se kaha ki chalo paidal chalte hain. Rishi ne kaha toh shehar ke log paani aur zameen dekhne lage. Log nadi ke kinare utar gaye.

Verse 501 (दोहा/सोरठा)

महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ। पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।

Raja ke mantri, maa, guru aur bahut log saath le kar Bharat, Lakshman aur Raghu ke swami ne ashram ki taraf chal diye. Yeh ashram bahut pavitra tha.

Verse 502 (चौपाई)

सीय आइ मुनिबर पग लागी। उचित असीस लही मन मागी।। गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता। मिली पेमु कहि जाइ न जेता।। बंदि बंदि पग सिय सबही के। आसिरबचन लहे प्रिय जी के।। सासु सकल जब सीयँ निहारीं। मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।। परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं। काह कीन्ह करतार कुचालीं।। तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा। सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।। जनकसुता तब उर धरि धीरा। नील नलिन लोयन भरि नीरा।। मिली सकल सासुन्ह सिय जाई। तेहि अवसर करुना महि छाई।।

Sita aayi aur muni ke paon pakad liye. Unhone dil se jo ashish maangi, woh mil gayi. Muni ki patni aur aurat sadhviyon se mili, unka pyaar bataya nahi ja sakta. Baar-baar Sita sabke paon chhute aur apne priya ke ashish le. Jab saasoon ne Sita ko dekha, woh darr gayi aur aankhen band kar li. Woh swan ki tarah the jo shikari ke phande mein phans gaye. Sita ne dekh kar bahut dukh paaya, lekin jo bhagwan ne likha tha woh sahan kiya. Phir Janak ki beti ne himmat ki aur aankhon mein aansoo bhar liye. Sita saasoon se mili aur us waqt duniya par daya chha gayi.

Verse 503 (दोहा/सोरठा)

लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग। हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।

Sita baar-baar sabke paon chhuti aur pyaar se milti thi. Dil mein ashish aur pyaar ki wajah se woh suhagan ki tarah bhari hui thi.

Verse 504 (चौपाई)

बिकल सनेहँ सीय सब रानीं। बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।। कहि जग गति मायिक मुनिनाथा। कहे कछुक परमारथ गाथा।। नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा। सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।। मरन हेतु निज नेहु बिचारी। भे अति बिकल धीर धुर धारी।। कुलिस कठोर सुनत कटु बानी। बिलपत लखन सीय सब रानी।। सोक बिकल अति सकल समाजू। मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।। मुनिबर बहुरि राम समुझाए। सहित समाज सुसरित नहाए।। ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा। मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।

Sita aur saari raniyan pyaar mein bhaavuk ho gayi. Guru ne sabse kaha ki baith jao. Muni ne bataya ki duniya maya hai aur thoda paramarth ki baat kahi. Raja ke swarg jane ki baat suni to Raghu ke swami ko bahut dukh hua. Apne pyaar ki wajah se pita ki maut hui, yeh soch ke dhaanush dharan karne wala bhi akul ho gaya. Kathi baat sun kar Lakshman, Sita aur saari raniyan roye. Saari sabha dukh mein doob gayi, jaise aaj hi raja mar gaya ho. Muni ne phir Ram ko samjhaya aur sab log aansoo mein naha gaye. Us din Prabhu ne vrat rakha, muni ne kaha to paani bhi nahi piya.

Verse 505 (दोहा/सोरठा)

भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह। श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।

Jab subah hui to muni ne Raghu ke swami ko jaane ki ijazat di. Prabhu ne shraddha aur bhakti ke saath sab kuchh izzat se kiya.

Verse 506 (चौपाई)

करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी। भे पुनीत पातक तम तरनी।। जासु नाम पावक अघ तूला। सुमिरत सकल सुमंगल मूला।। सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस। तीरथ आवाहन सुरसरि जस।। सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते। बोले गुर सन राम पिरीते।। नाथ लोग सब निपट दुखारी। कंद मूल फल अंबु अहारी।। सानुज भरतु सचिव सब माता। देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।। सब समेत पुर धारिअ पाऊ। आपु इहाँ अमरावति राऊ।। बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई। उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।

Ram ne apne pita ke antim sanskar ved ke hisaab se kiye. Woh paap ke andher ko door karne wale aur paap ke samundar se paar karane wale ban gaye. Jinka naam aag ki tarah hai jo paap ke pahad ko jala deta hai, aur jinka naam lena har shubh kaam ki jar hai. Woh saaf ho gaye, jaise rishi log kehte hain, jaise kisi pavitra nadi ko bulaya ho. Do din saaf reh ke bit gaye. Ram, jo apne guru ko bahut pyare the, unse bole. Prabhu, sab log bahut dukhi hain, sirf kand, phal aur paani kha rahe hain. Bharat apne bhaiyon ke saath, sab mantri aur sab maa, mujhe dekh ke har pal ko yug jaise maante hain. Sahar ke sab logon ko wapas bhej dijiye, raja yahin rahein jaise apni Amaravati mein. Bahut kaha aur sab kaam pakke irade se kiya. Jo sahi ho aisa kijiye Prabhu.

Verse 507 (दोहा/सोरठा)

धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम। लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।

Ram, aap dharam ka pul ho aur daya ka ghar ho, aisa aap kaise nahi kahenge? Log bahut dukhi hain, do din aapka darshan karke ab unhe aaram chahiye.

Verse 508 (चौपाई)

राम बचन सुनि सभय समाजू। जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।। सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला। भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।। पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं। जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।। मंगलमूरति लोचन भरि भरि। निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।। राम सैल बन देखन जाहीं। जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।। झरना झरिहिं सुधासम बारी। त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।। बिटप बेलि तृन अगनित जाती। फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।। सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं। जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।

Ram ke baat sun ke sab log dar gaye, jaise samundar mein jahaz hilne lage. Guru ki baat sun ke jo mangal ki jar hai, unka mann shant ho gaya jaise hawa saath dene lagi. Woh teeno samay paani mein nahate hain jo paap ko dekh ke bhaag jaata hai. Mangal ki moorti, aankhen bhar bhar ke khushi se dekhte hain aur baar baar pranam karte hain. Woh Ram ke pahad aur jungle dekhne jaate hain jahan sirf khushi hai aur koi dukh nahi. Jharne se amrit jaisa paani gir raha hai jo teen tarah ki tapak aur garmi door karta hai. Ped, bel aur ghaas kitni tarah ki hain, phal, phool aur patte alag alag. Sundar patthar aur pedon ki chhaon, kaise batayein us jungle ki khubsurati. Jheel mein kamal, paani, chidiya ga rahi hain, bhawre gunj rahe hain. Dushmani chhod ke mrig aur rang-birange chidiya jungle mein ghoom rahe hain.

Verse 509 (दोहा/सोरठा)

सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग। बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।

Jheel mein kamal khile hain, paani hai, chidiya ga rahi hain, bhawre gunj rahe hain. Dushmani nahi, mrig aur rang-birange chidiya jungle mein ghoom rahe hain.