Prakarana 25
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और आत्मधर्म के संघर्ष में ‘प्रेम’ को शुद्ध कर ‘शरणागति’ तक पहुँचाना। अयोध्या काण्ड में भक्त-हृदय का अहं (अधिकार/अपमान/राज्य) गलता है और सेवाभाव (दास्य) व भ्रातृ-प्रेम (सख्य) मिलकर वैराग्य-युक्त करुणा में परिणत होते हैं—यही मुक्ति-सीढ़ी की मध्य-चढ़ाई है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യരസം കരുണയാണ്; എന്നാൽ അത് ശോകവിലാപമല്ല—ഭക്തിയാൽ പരിഷ്കൃതമായ കരുണ. ഇവിടെ ‘രാജ്യം’ എന്ന ആകർഷണവും ‘വനം’ എന്ന കഠിനതയും ഒരേ അച്ചുതണ്ടിൽ ചുറ്റുന്നു: രാമന്റെ ധർമ്മനിഷ്ഠമായ സംയമവും ഭരതന്റെ നിർമലപ്രേമവും. പ്രസ്തുത ഭാഗത്തിൽ (ദോഹ 240–249 ചുറ്റിൽ) മിലനരസം കരുണയ്ക്ക് ശാന്തി നൽകുന്നു: ഭരത–രാമ ആലിംഗനം, ലക്ഷ്മണ–നിഷാദ–കേവട്ടരുടെ സ്വാഭാവികത, മാതാക്കളുടെ ഹൃദയവിദാരണം, വസിഷ്ഠനും മുനിഗണവും സമൂഹത്തിന് ധൈര്യം പകരുന്നത്. തുളസിയുടെ ധർമ്മതത്ത്വം ഇവിടെ ‘ഈസ അധീന ജഗു’ എന്ന ബോധത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുന്നു—ദോഷാരോപണമില്ലാത്ത ദൃഷ്ടി. നിർഗുണസത്യം (ഈശ്വരസർവാധീനത) സഗുണലീലയിൽ (ആലിംഗനം, ചരണപരാഗം, ആശീർവാദം) അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഈ കാണ്ഡം സോപാനക്രമത്തിൽ ‘വൈരാഗ്യ-സമന്വിത പ്രേമ’ത്തിന്റെ പടിയാണ്—ഭക്തി സാമൂഹികശോകത്തെയും സാധനയായി മാറ്റുന്ന സ്ഥലം.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 240.1-4
सानुज सखा समेत मगन मन।बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।।
पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई।भूतल परे लकुट की नाई।।
बचन सपेम लखन पहिचाने।करत प्रनामु भरत जियँ जाने।।
बंधु सनेह सरस एहि ओरा।उत साहिब सेवा बस जोरा।।
मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई।सुकबि लखन मन की गति भनई।।
रहे राखि सेवा पर भारू।चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।।
कहत सप्रेम नाइ महि माथा।भरत प्रनाम करत रघुनाथा।।
उठे रामु सुनि पेम अधीरा।कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।
sānuja sakhā sameta magana mana |bisare haraṣa soka sukha dukha gana ||
pāhi nātha kahi pāhi gosāī |bhūtala pare lakuṭa kī nāī ||
bacana sapema lakhana pahicāne |karata pranāmu bharata jiyã jāne ||
baṁdhu saneha sarasa ehi orā |uta sāhiba sevā basa jorā ||
mili na jāi nahiṁ gudarata banaī |sukabi lakhana mana kī gati bhanaī ||
rahe rākhi sevā para bhārū |caṛhī caṁga janu khaiṁca khelārū ||
kahata saprema nāi mahi māthā |bharata pranāma karata raghunāthā ||
uṭhe rāmu suni pema adhīrā |kahũ paṭa kahũ niṣaṁga dhanu tīrā ||
അനുജനോടും സുഹൃത്തിനോടും കൂടി, ഭരതൻ മനസ്സിന്റെ ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി, സന്തോഷം, ദുഃഖം, സുഖം, ദുഃഖം എല്ലാം മറന്നു. "രക്ഷിക്കണേ നാഥാ! രക്ഷിക്കണേ ഗോസായി!" എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് വടിപോലെ നിലത്ത് വീണു. ആ സ്നേഹവാക്കുകളെ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ഭരതൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു എന്ന് തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി. ഈ വശത്ത് സഹോദരന്റെ മധുരമായ സ്നേഹം; ആ വശത്ത് തന്റെ യജമാനന് സേവ ചെയ്യേണ്ട ബന്ധം. പോയി ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; എന്നാൽ പിന്നിൽ നിൽക്കുന്നതും ചേർന്നതല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയെ ഒരു സച്ചകവി വർണ്ണിക്കാം. സേവയുടെ ഭാരത്തിൽ പിടിച്ച് നിന്നു; ഉയരെ പറക്കുന്ന കാറ്റുപാടത്തെപ്പോലെ, കളിക്കുന്നവൻ നൂലിനെ വലിച്ചുപിടിച്ചതുപോലെ. തലയെ നിലത്ത് താഴ്ത്തി, സ്നേഹത്തോടെ, "രഘുനാഥാ, ഭരതൻ നിനക്ക് പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു" എന്ന് പറഞ്ഞു. ഇത് കേട്ട്, സ്നേഹത്താൽ അധീരനായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റു; ഒരിടത്ത് വസ്ത്രം, മറ്റൊരിടത്ത് വില്ല്, അമ്പിഴ, അമ്പുകൾ.
ദോഹ 240
बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान।भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।
barabasa lie uṭhāi ura lāe kṛpānidhāna |bharata rāma kī milani lakhi bisare sabahi apāna ||240||
കരുണയുടെ ഖനിയായ ഭഗവാൻ ഭരതനെ ബലാൽ ഉയർത്തി തന്റെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു. ഭരതനും രാമനും തമ്മിലുള്ള സമാഗമം കണ്ട്, എല്ലാവരും തങ്ങളെ തന്നെ മറന്നു.
ചൗപായി 241.1-4
मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी।कबिकुल अगम करम मन बानी।।
परम पेम पूरन दोउ भाई।मन बुधि चित अहमिति बिसराई।।
कहहु सुपेम प्रगट को करई।केहि छाया कबि मति अनुसरई।।
कबिहि अरथ आखर बलु साँचा।अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।।
अगम सनेह भरत रघुबर को।जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।।
सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती।बाज सुराग कि गाँडर ताँती।।
मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की।सुरगन सभय धकधकी धरकी।।
समुझाए सुरगुरु जड़ जागे।बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।
milani prīti kimi jāi bakhānī |kabikula agama karama mana bānī ||
parama pema pūrana dou bhāī |mana budhi cita ahamiti bisarāī ||
kahahu supema pragaṭa ko karaī |kehi chāyā kabi mati anusaraī ||
kabihi aratha ākhara balu sā̃cā |anuhari tāla gatihi naṭu nācā ||
agama saneha bharata raghubara ko |jahã na jāi manu bidhi hari hara ko ||
so maiṁ kumati kahauṁ kehi bhā̃tī |bāja surāga ki gā̃ḍara tā̃tī ||
milani biloki bharata raghubara kī |suragana sabhaya dhakadhakī dharakī ||
samujhāe suraguru jaṛa jāge |baraṣi prasūna prasaṁsana lāge ||
ആ സന്ദിപ്പിന്റെ സ്നേഹം എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയും? കവികുലത്തിന് കർമ്മത്തിലും മനസ്സിലും വാക്കിലും അത് അഗമ്യമാണ്. ഇരു സഹോദരന്മാരും പരമമായ സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞു, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ചിത്തം, അഹങ്കാരം എന്നിവ മറന്നു. പറ, ആ പൂർണ്ണമായ സ്നേഹം ആര് പ്രകടിപ്പിക്കാൻ കഴിയും? ഏത് ഉപമ പിന്തുടർന്ന് കവിയുടെ മനസ്സ് അതിലെത്താൻ കഴിയും? കവിയുടെ ബലം സത്യമായ അർത്ഥത്തിലും വാക്കുകളിലുമാണ്; നർത്തകൻ താളവും സംഗീതത്തിന്റെ ഗതിയും പിന്തുടർന്ന് നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ഭരതനും രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹം അഗമ്യമാണ്; ബ്രഹ്മാവിന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും ശിവന്റെയും മനസ്സ് പോലും അങ്ങോട്ട് പോകാൻ കഴിയില്ല. എങ്കിൽ മന്ദബുദ്ധിയായ ഞാൻ അത് എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാൻ? ഗന്ദർ പുല്ലുകൊണ്ട് നാരിയ വീണ മധുര സംഗീതം തരിക്കാൻ കഴിയുമോ? ഭരതന്റെയും രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠന്റെയും സന്ദിപ്പം കണ്ട്, ദേവന്മാരുടെ സഭ ഭയത്താൽ വിറച്ചു, അവരുടെ ഹൃദയം തുടിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ഗുരുവായ ബൃഹസ്പതി അവർക്ക് ഉപദേശം നൽകിയപ്പോൾ, മന്ദബുദ്ധികൾ ഉണർന്നു, പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ച് സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ദോഹ 241
मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम।भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।
mili sapema ripusūdanahi kevaṭu bheṁṭeu rāma |bhūri bhāyã bheṁṭe bharata lachimana karata pranāma ||241||
സ്നേഹത്തോടെ ശത്രുഘ്നനെ കണ്ടുമുട്ടി രാമൻ തോണിക്കാരനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നീട് ലക്ഷ്മണൻ തൊഴുതപ്പോൾ ഭരതൻ മിക്കിലും സ്നേഹത്തോടെ ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു.
ചൗപായി 242.1-4
भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई।बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।।
पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे।अभिमत आसिष पाइ अनंदे।।
सानुज भरत उमगि अनुरागा।धरि सिर सिय पद पदुम परागा।।
पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए।सिर कर कमल परसि बैठाए।।
सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं।मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।।
सब बिधि सानुकूल लखि सीता।भे निसोच उर अपडर बीता।।
कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा।प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।।
तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि।जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।
bheṁṭeu lakhana lalaki laghu bhāī |bahuri niṣādu līnha ura lāī ||
puni munigana duhũ bhāinha baṁde |abhimata āsiṣa pāi anaṁde ||
sānuja bharata umagi anurāgā |dhari sira siya pada paduma parāgā ||
puni puni karata pranāma uṭhāe |sira kara kamala parasi baiṭhāe ||
sīyã asīsa dīnhi mana māhīṁ |magana sanehã deha sudhi nāhīṁ ||
saba bidhi sānukūla lakhi sītā |bhe nisoca ura apaḍara bītā ||
kou kichu kahai na kou kichu pū̃chā |prema bharā mana nija gati chū̃chā ||
tehi avasara kevaṭu dhīraju dhari |jori pāni binavata pranāmu kari ||
ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ അനുജൻ ശത്രുഘ്നനെ ആവേശത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, പിന്നീട് നിഷാദനെ നെഞ്ചോടണച്ചു. പിന്നീട് രണ്ടു സഹോദരന്മാരും മുനിമാരെ വന്ദിച്ചു, തങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച ആശീർവാദങ്ങൾ വാങ്ങി ആനന്ദിച്ചു. അനുജനോടൊപ്പം ഭരതൻ, പ്രേമത്തിൽ നിറഞ്ഞ്, സീതയുടെ പദ്മപാദത്തിലെ പൊടി തലയിൽ വെച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ദിക്കുമ്പോൾ, അവൾ അവരെ എഴുന്നേല്പിച്ചു, തന്റെ പദ്മഹസ്തങ്ങൾ കൊണ്ട് അവരുടെ തലകളെ സ്പർശിച്ച് ഇരുത്തി. സീത തന്റെ മനസ്സിൽ ആശീർവാദം നൽകി, പ്രേമത്തിൽ മുങ്ങി ശരീരജ്ഞാനമേ ഇല്ലാതായി. സീത എല്ലാ വിധത്തിലും അനുകൂലയാണെന്നു കണ്ട്, ഭരതന് വിഷമം മാറി, അവന്റെ ഹൃദയത്തിലെ അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത ഭയം മറഞ്ഞുപോയി. ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല, ആരും ഒന്നും ചോദിച്ചില്ല; പ്രേമം നിറഞ്ഞ മനസ്സ് തന്റെ സ്ഥിതി മറന്നു. ആ സമയത്ത് കേവടൻ ധൈര്യം സംഭരിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി, വന്ദിച്ച്, വിനയത്തോടെ പ്രാർത്ഥിച്ചു.
ദോഹ 242
नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग।सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।
nātha sātha muninātha ke mātu sakala pura loga |sevaka senapa saciva saba āe bikala biyoga ||242||
നാഥ, മുനിമാരുടെ തലവനോടൊപ്പം മാതാക്കൾ എല്ലാവരും, നഗര ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും, നിന്റെ സേവകർ, സൈന്യ സേനാപതികൾ, മന്ത്രിമാരെല്ലാവരും നിന്നെ പിരിഞ്ഞ ദുഃഖം കൊണ്ട് വ്യാകുലരായി വന്നിരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 243.1-4
सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू।सिय समीप राखे रिपुदवनू।।
चले सबेग रामु तेहि काला।धीर धरम धुर दीनदयाला।।
गुरहि देखि सानुज अनुरागे।दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।।
मुनिबर धाइ लिए उर लाई।प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।।
प्रेम पुलकि केवट कहि नामू।कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।।
रामसखा रिषि बरबस भेंटा।जनु महि लुठत सनेह समेटा।।
रघुपति भगति सुमंगल मूला।नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।।
एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं।बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।
sīlasiṁdhu suni gura āgavanū |siya samīpa rākhe ripudavanū ||
cale sabega rāmu tehi kālā |dhīra dharama dhura dīnadayālā ||
gurahi dekhi sānuja anurāge |daṁḍa pranāma karana prabhu lāge ||
munibara dhāi lie ura lāī |prema umagi bheṁṭe dou bhāī ||
prema pulaki kevaṭa kahi nāmū |kīnha dūri teṁ daṁḍa pranāmū ||
rāmasakhā riṣi barabasa bheṁṭā |janu mahi luṭhata saneha sameṭā ||
raghupati bhagati sumaṁgala mūlā |nabha sarāhi sura barisahiṁ phūlā ||
ehi sama nipaṭa nīca kou nāhīṁ |baṛa basiṣṭha sama ko jaga māhīṁ ||
ഗുരുവിന്റെ വരവ് കേട്ട്, മൃദുവായ ഗുണങ്ങളുടെ സമുദ്രമായ രാമൻ, ശത്രുക്കളെ വധിക്കുന്നവനായ ശത്രുഘ്നനെ സീതയുടെ അടുത്ത് നിർത്തി. ആ സമയത്ത്, ധൈര്യവാനും ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവനും ദീനർക്ക് കരുണയുള്ളവനുമായ രാമൻ ത്വരിത പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവിനെ കണ്ട്, അനുജനോടൊപ്പം അനുരാഗം നിറഞ്ഞ്, പ്രഭു അദ്ദേഹത്തിന് ദണ്ഡപ്രണാമം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഓടിവന്ന് അവരെ നെഞ്ചോട് ചേർത്തു; പ്രേമ പൊങ്ങി, രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു. പ്രേമയാൽ രോമാഞ്ചിതനായി, കേവടൻ തന്റെ പേര് പറഞ്ഞ്, ദൂരെ നിന്ന് ദണ്ഡപ്രണാമം ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ മുനി, അവനെ രാമന്റെ സുഹൃത്ത് എന്ന് അറിഞ്ഞ്, ബലാൽ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; ഭൂമിയിൽ ചിതറി ഉരുളുന്ന പ്രേമയെ ആരോ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതുപോലെ. രഘുപതിയോടുള്ള ഭക്തി എല്ലാ മംഗളങ്ങളുടെയും മൂലം; ആകാശത്ത് നിന്ന് അതിനെ പ്രശംസിച്ച്, ദേവന്മാർ പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. ഇവനെപ്പോലെ പൂർണ്ണമായും നീചനായ മറ്റൊരാളില്ല; ലോകത്ത് വസിഷ്ഠന് സമനായ ആരുണ്ട്?
ദോഹ 243
जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ।सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।
jehi lakhi lakhanahu teṁ adhika mile mudita munirāu |so sītāpati bhajana ko pragaṭa pratāpa prabhāu ||243||
അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട്, മുനിമാരുടെ രാജാവായ വസിഷ്ഠൻ, ലക്ഷ്മണനോട് കാണിച്ചതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടി. സീതാപതിയുടെ ഭജനയുടെ വ്യക്തമായ ശക്തിയും മഹിമയും ഇതാണ്.
ചൗപായി 244.1-4
आरत लोग राम सबु जाना।करुनाकर सुजान भगवाना।।
जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी।तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।।
सानुज मिलि पल महु सब काहू।कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।।
यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं।जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।।
मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा।पुरजन सकल सराहहिं भागा।।
देखीं राम दुखित महतारीं।जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।।
प्रथम राम भेंटी कैकेई।सरल सुभायँ भगति मति भेई।।
पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी।काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।
ārata loga rāma sabu jānā |karunākara sujāna bhagavānā ||
jo jehi bhāyã rahā abhilāṣī |tehi tehi kai tasi tasi rukha rākhī ||
sānuja mili pala mahu saba kāhū |kīnha dūri dukhu dāruna dāhū ||
yaha baṛi bātã rāma kai nāhīṁ |jimi ghaṭa koṭi eka rabi chāhīṁ ||
mili kevaṭihi umagi anurāgā |purajana sakala sarāhahiṁ bhāgā ||
dekhīṁ rāma dukhita mahatārīṁ |janu subeli avalīṁ hima mārīṁ ||
prathama rāma bheṁṭī kaikeī |sarala subhāyã bhagati mati bheī ||
paga pari kīnha prabodhu bahorī |kāla karama bidhi sira dhari khorī ||
രാമൻ, കരുണാമയനായ സർവ്വജ്ഞനായ ഭഗവാൻ, ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും ദുഃഖത്താൽ വലയുന്നതായി കണ്ടു. ആർക്ക് ഏത് ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നോ, എങ്ങനെ മോഹിച്ചിരുന്നോ, രാമൻ അവരവരെ അതേപോലെ കണ്ടു അവരുടെ ആഗ്രഹത്തെ മാനിച്ചു. തന്റെ അനുജനൊപ്പം ചേർന്ന് അവരെല്ലാവരെയും ഒരു നിമിഷത്തിൽ കണ്ടു, അവരുടെ ഭയങ്കരമായ എരിയുന്ന ദുഃഖം അകറ്റി. ഇത് രാമന് വലിയ കാര്യമല്ല; ഒരേ സൂര്യൻ കോടി കുടങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ. തോണിക്കാരനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സ്നേഹത്തിൽ മുങ്ങി, നഗരജനങ്ങൾ എല്ലാവരും അവന്റെ ഭാഗ്യത്തെ പ്രശംസിച്ചു. രാമൻ തന്റെ മാതാക്കളെ ദുഃഖത്തിൽ കണ്ടു, മഞ്ഞിൽ അടിയേറ്റ മൃദുവായ വള്ളികളുടെ നിരകൾ പോലെ. ആദ്യം രാമൻ കൈകേയിയെ കണ്ടു, ലളിതമായ സ്വഭാവത്തോടും ഭക്തിയിൽ ഊന്നിയ മനസ്സോടും. പിന്നെ അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, കാലം, കർമ്മം, വിധി എന്നിവയുടെ മേൽ പഴി ചുമത്തി.
ദോഹ 244
भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।
bheṭīṁ raghubara mātu saba kari prabodhu paritoṣu |aṁba īsa ādhīna jagu kāhu na deia doṣu ||244||
രഘുപതി തന്റെ മാതാക്കളെ എല്ലാവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത്, അവർക്ക് ആശ്വാസം നൽകി സന്തോഷിപ്പിച്ചു. "അമ്മേ, ലോകം ഈശന് കീഴിലാണ്; ആർക്കും കുറ്റം കൊടുക്കരുത്" എന്നു പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 245.1-4
गुरतिय पद बंदे दुहु भाई।सहित बिप्रतिय जे सँग आई।।
गंग गौरि सम सब सनमानीं।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।।
गहि पद लगे सुमित्रा अंका।जनु भेटीं संपति अति रंका।।
पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता।परे पेम ब्याकुल सब गाता।।
अति अनुराग अंब उर लाए।नयन सनेह सलिल अन्हवाए।।
तेहि अवसर कर हरष बिषादू।किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।।
मिलि जननहि सानुज रघुराऊ।गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।।
पुरजन पाइ मुनीस नियोगू।जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।
guratiya pada baṁde duhu bhāī |sahita bipratiya je sãga āī ||
gaṁga gauri sama saba sanamānīṁ |dehiṁ asīsa mudita mṛdu bānī ||
gahi pada lage sumitrā aṁkā |janu bheṭīṁ saṁpati ati raṁkā ||
puni janani caranani dou bhrātā |pare pema byākula saba gātā ||
ati anurāga aṁba ura lāe |nayana saneha salila anhavāe ||
tehi avasara kara haraṣa biṣādū |kimi kabi kahai mūka jimi svādū ||
mili jananahi sānuja raghurāū |gura sana kaheu ki dhāria pāū ||
purajana pāi munīsa niyogū |jala thala taki taki utareu logū ||
രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യയുടെ പാദങ്ങളിലും, അവളോടൊപ്പം വന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ ഭാര്യമാരുടെ പാദങ്ങളിലും വന്ദിച്ചു. അവർ എല്ലാവരെയും ഗംഗാ ഗൗരിമാരെപ്പോലെ ബഹുമാനിച്ചു, ആ സ്ത്രീകൾ ഹൃദയത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ ആശീർവാദം നൽകി. സുമിത്രയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച്, അവളുടെ മടിയിൽ ചേർക്കപ്പെട്ടു, അത്യന്തം ദരിദ്രനായ ഒരു യാചകൻ മഹാ സമ്പത്ത് കണ്ടുമുട്ടിയതുപോലെ. പിന്നീട് രണ്ട് സഹോദരന്മാരും അമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, അവരുടെ ശരീരം മുഴുവൻ സ്നേഹത്താൽ കലങ്ങി. അത്യധികം അനുരാഗത്തോടെ അമ്മ അവരെ നെഞ്ചോട് ചേർത്തു, കണ്ണുകളുടെ സ്നേഹ ജലത്താൽ അവരെ കുളിപ്പിച്ചു. ആ നിമിഷത്തിലെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഒരു കവിക്ക് എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാനാകും? അത് ഊമനായ ഒരാൾ മധുരത്തിന്റെ രുചി പറയാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അമ്മമാരെ കണ്ടുമുട്ടിയ ശേഷം, രഘു രാജാവായ രാമൻ, അനുജനോടൊപ്പം ഗുരുവിനോട്, തന്റെ പാദം മുന്നോട്ട് വെക്കാൻ പറഞ്ഞു. നഗരജനങ്ങൾ മുനി മുഖ്യന്റെ കല്പന സ്വീകരിച്ച്, വെള്ളത്തിനും കരയ്ക്കും നോക്കി, നദി കടക്കാൻ ഇറങ്ങിപ്പോയി.
ദോഹ 245
महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।
mahisura maṁtrī mātu gura gane loga lie sātha |pāvana āśrama gavanu kiya bharata lakhana raghunātha ||245||
ബ്രാഹ്മണർ, മന്ത്രി, മാതാക്കൾ, ഗുരു, തിരഞ്ഞെടുത്ത ചില ജനങ്ങളെയും തങ്ങളുടെ കൂടെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, ഭരതൻ, ലക്ഷ്മണൻ, രഘുനാഥൻ എന്നിവർ പവിത്രമായ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
ചൗപായി 246.1-4
सीय आइ मुनिबर पग लागी।उचित असीस लही मन मागी।।
गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता।मिली पेमु कहि जाइ न जेता।।
बंदि बंदि पग सिय सबही के।आसिरबचन लहे प्रिय जी के।।
सासु सकल जब सीयँ निहारीं।मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।।
परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं।काह कीन्ह करतार कुचालीं।।
तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा।सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।।
जनकसुता तब उर धरि धीरा।नील नलिन लोयन भरि नीरा।।
मिली सकल सासुन्ह सिय जाई।तेहि अवसर करुना महि छाई।।
sīya āi munibara paga lāgī |ucita asīsa lahī mana māgī ||
gurapatinihi munitiyanha sametā |milī pemu kahi jāi na jetā ||
baṁdi baṁdi paga siya sabahī ke |āsirabacana lahe priya jī ke ||
sāsu sakala jaba sīyã nihārīṁ |mūde nayana sahami sukumārīṁ ||
parīṁ badhika basa manahũ marālīṁ |kāha kīnha karatāra kucālīṁ ||
tinha siya nirakhi nipaṭa dukhu pāvā |so sabu sahia jo daiu sahāvā ||
janakasutā taba ura dhari dhīrā |nīla nalina loyana bhari nīrā ||
milī sakala sāsunha siya jāī |tehi avasara karunā mahi chāī ||
സീത വന്ന് മഹാമുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ തൊഴുതു, തന്റെ മനസ്സ് ആഗ്രഹിച്ച യോജിച്ച അനുഗ്രഹം നേടി. ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യയെയും മുനിമാരുടെ ഭാര്യമാരെയും ഒന്നിച്ച് കണ്ടു, അവർക്കിടയിലുള്ള സ്നേഹം പറയാൻ കഴിയാത്തതായിരുന്നു. എല്ലാവരുടെയും പാദങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും തൊഴുത്, സീത തന്റെ ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമായ ആശീർവചനങ്ങൾ നേടി. എല്ലാ അത്തമാരും സീതയെ നോക്കിയപ്പോൾ, അവളുടെ മൃദുവായ സ്വഭാവം കണ്ട് കണ്ണുകൾ അടച്ച് വിറച്ചു. വേട്ടക്കാരന്റെ വശത്ത് വീണ പെണ്ണരയന്നം പോലെ അവൾ തോന്നി. "സൃഷ്ടികർത്താവ് എത്ര ക്രൂരമായ ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്തു!" എന്ന് അവർ ആക്രോശിച്ചു. സീതയെ കണ്ട് അവർ അത്യധികം ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു; എങ്കിലും വിധി ഏൽപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം സഹിച്ചേ തീരൂ. അപ്പോൾ ജനകന്റെ മകളായ സീത തന്റെ ഹൃദയത്തെ ദൃഢമാക്കി, അവളുടെ നീലത്താമരക്കണ്ണുകൾ കണ്ണീരെ നിറഞ്ഞു. അവൾ പോയി എല്ലാ അത്തമാരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു, ആ നിമിഷത്തിൽ കരുണ ഭൂമിയാകമാനം പരന്നു.
ദോഹ 246
लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।
lāgi lāgi paga sabani siya bheṁṭati ati anurāga |hṛdayã asīsahiṁ pema basa rahiahu bharī sohāga ||246||
സീത ഓരോരുത്തരുടെയും പാദങ്ങളിൽ തൊട്ടുതൊട്ട് വീണ് അത്യധികമായ സ്നേഹത്തോടെ അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. അവരും സ്നേഹം നിറഞ്ഞ് തങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അനുഗ്രഹിച്ചു: നീ എന്നും സൗഭാഗ്യവതിയായിരിക്കണം.
ചൗപായി 247.1-4
बिकल सनेहँ सीय सब रानीं।बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।।
कहि जग गति मायिक मुनिनाथा।कहे कछुक परमारथ गाथा।।
नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा।सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।।
मरन हेतु निज नेहु बिचारी।भे अति बिकल धीर धुर धारी।।
कुलिस कठोर सुनत कटु बानी।बिलपत लखन सीय सब रानी।।
सोक बिकल अति सकल समाजू।मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।।
मुनिबर बहुरि राम समुझाए।सहित समाज सुसरित नहाए।।
ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा।मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।
bikala sanehã sīya saba rānīṁ |baiṭhana sabahi kaheu gura gyānīṁ ||
kahi jaga gati māyika munināthā |kahe kachuka paramāratha gāthā ||
nṛpa kara surapura gavanu sunāvā |suni raghunātha dusaha dukhu pāvā ||
marana hetu nija nehu bicārī |bhe ati bikala dhīra dhura dhārī ||
kulisa kaṭhora sunata kaṭu bānī |bilapata lakhana sīya saba rānī ||
soka bikala ati sakala samājū |mānahũ rāju akājeu ājū ||
munibara bahuri rāma samujhāe |sahita samāja susarita nahāe ||
bratu niraṁbu tehi dina prabhu kīnhā |munihu kaheṁ jalu kāhũ na līnhā ||
സീതയും എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും പ്രേമത്താലും ദുഃഖത്താലും വിലപിച്ചു, ജ്ഞാനിയായ ഗുരു എല്ലാവരോടും ഇരിക്കാൻ പറഞ്ഞു. മുനിമാരുടെ നാഥൻ ലോകത്തിന്റെ ഗതികളെ, അവ മായയെന്ന് പറഞ്ഞ്, പരമാർത്ഥ കഥ കുറച്ചു വിവരിച്ചു. രാജാവ് ദേവനഗരിയിലേക്ക് പോയതായി അറിയിച്ചു; കേട്ട രഘുനാഥൻ സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. തന്റെ പ്രേമമാണ് രാജാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണമെന്ന് ചിന്തിച്ച്, ധൈര്യം ധരിച്ച രാമൻ അത്യന്തം വ്യാകുലനായി. വജ്രംപോലെ കഠിനമായ കഠിന വാക്കുകൾ കേട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും വിലപിച്ചു. സകല സഭാവൈയരും ദുഃഖത്താൽ വ്യാകുലരായി, ഇന്ന് രാജാവ് മരിച്ചതുപോലെ തോന്നി. പിന്നെ മുനിമാരിൽ ഉത്തമൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, സകല സമാജത്തോടൊപ്പം പുണ്യ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്തു. ആ ദിവസം പ്രഭു വെള്ളമില്ലാതെ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു, മുനി അനുവദിച്ചിട്ടും മറ്റാരും വെള്ളം എടുത്തില്ല.
ദോഹ 247
भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।
bhoru bhaẽ raghunaṁdanahi jo muni āyasu dīnha |śraddhā bhagati sameta prabhu so sabu sādaru kīnha ||247||
പ്രഭാതമായപ്പോൾ, രഘുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ രാമന് മുനി എന്ത് കല്പന നൽകിയോ, അതെല്ലാം ശ്രദ്ധയോടും ഭക്തിയോടും പ്രഭു ആദരവോടെ ചെയ്തു.
ചൗപായി 248.1-4
करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी।भे पुनीत पातक तम तरनी।।
जासु नाम पावक अघ तूला।सुमिरत सकल सुमंगल मूला।।
सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस।तीरथ आवाहन सुरसरि जस।।
सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते।बोले गुर सन राम पिरीते।।
नाथ लोग सब निपट दुखारी।कंद मूल फल अंबु अहारी।।
सानुज भरतु सचिव सब माता।देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।।
सब समेत पुर धारिअ पाऊ।आपु इहाँ अमरावति राऊ।।
बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई।उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।
kari pitu kriyā beda jasi baranī |bhe punīta pātaka tama taranī ||
jāsu nāma pāvaka agha tūlā |sumirata sakala sumaṁgala mūlā ||
suddha so bhayau sādhu saṁmata asa |tīratha āvāhana surasari jasa ||
suddha bhaẽ dui bāsara bīte |bole gura sana rāma pirīte ||
nātha loga saba nipaṭa dukhārī |kaṁda mūla phala aṁbu ahārī ||
sānuja bharatu saciva saba mātā |dekhi mohi pala jimi juga jātā ||
saba sameta pura dhāria pāū |āpu ihā̃ amarāvati rāū ||
bahuta kaheũ saba kiyaũ ḍhiṭhāī |ucita hoi tasa karia gosā̃ī ||
വേദങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ പിതാവിന്റെ ക്രിയകൾ ചെയ്ത്, പാപത്തിന്റെ ഇരുളിനെ മാറ്റുന്ന സൂര്യനായ രാമൻ പുണ്യവാനായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമം പാപത്തിന്റെ പരുത്തിക്ക് തീ, അതിന്റെ സ്മരണ എല്ലാ ശുഭങ്ങളുടെയും വേര്. ജ്ഞാനികൾ അംഗീകരിക്കുന്ന വിധത്തിൽ അദ്ദേഹം പവിത്രനായി, തീർത്ഥങ്ങൾ ഗംഗയെ ആവാഹനം ചെയ്ത് പവിത്രമാകുന്നതുപോലെ. പവിത്രനായി രണ്ടു ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, പ്രിയപ്പെട്ട രാമൻ ഗുരുവിനോട് സംസാരിച്ചു. "നാഥാ, ജനങ്ങളെല്ലാം അത്യന്തം ദുഃഖിതരായിരിക്കുന്നു, വേര്, കിഴങ്ങ്, പഴം, വെള്ളം ഭക്ഷിച്ച് ജീവിക്കുന്നു." "അനുജനോടൊപ്പം ഭരതനെ, മന്ത്രിമാരെല്ലാവരെയും, മാതാക്കളെല്ലാവരെയും കാണുമ്പോൾ, ഓരോ നിമിഷവും ഒരു യുഗം പോലെ കഴിയുന്നു." "എല്ലാവരോടൊപ്പം നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുക. നിങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്, രാജാവ് അമരാവതിയിലുണ്ട്." "വളരെ പറഞ്ഞു, എല്ലാം ധൈര്യത്താൽ ചെയ്തതാണ്. ഗോസ്വാമി, ഉചിതമായത് ചെയ്യുക."
ദോഹ 248
धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम।लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।
dharma setu karunāyatana kasa na kahahu asa rāma |loga dukhita dina dui darasa dekhi lahahũ biśrāma ||248||
ഓ രാമാ, ധർമ്മത്തിന്റെ പാലമേ, കരുണയുടെ ആശ്രയമേ, എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറയരുത്? ജനങ്ങൾ ദുഃഖിതരായിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ദർശനം കണ്ട് രണ്ടു ദിവസം അവർക്ക് വിശ്രാമ്യം ലഭിക്കട്ടെ.
ചൗപായി 249.1-4
राम बचन सुनि सभय समाजू।जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।।
सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला।भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।।
पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं।जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।।
मंगलमूरति लोचन भरि भरि।निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।।
राम सैल बन देखन जाहीं।जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।।
झरना झरिहिं सुधासम बारी।त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।।
बिटप बेलि तृन अगनित जाती।फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।।
सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं।जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।
rāma bacana suni sabhaya samājū |janu jalanidhi mahũ bikala jahājū ||
suni gura girā sumaṁgala mūlā |bhayau manahũ māruta anukulā ||
pāvana payã tihũ kāla nahāhīṁ |jo biloki aṁgha ogha nasāhīṁ ||
maṁgalamūrati locana bhari bhari |nirakhahiṁ haraṣi daṁḍavata kari kari ||
rāma saila bana dekhana jāhīṁ |jahã sukha sakala sakala dukha nāhīṁ ||
jharanā jharihiṁ sudhāsama bārī |tribidha tāpahara tribidha bayārī ||
biṭapa beli tṛna aganita jātī |phala prasūna pallava bahu bhā̃tī ||
suṁdara silā sukhada taru chāhīṁ |jāi barani bana chabi kehi pāhīṁ ||
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സഭയിൽ കൂടിയിരുന്നവർ ഭയത്താൽ ആവൃതരായി, സമുദ്രത്തിൽ വിഷമതയോടെ താഴിയാടുന്ന കപ്പലെന്നപോലെ. എന്നാൽ ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹം എല്ലാ മംഗളങ്ങൾക്കും മൂലമായവൻ, കാറ്റ് അനുകൂലമായി മാറിയതുപോലെ ആയി. ഒരു ദിവസം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആ പവിത്രമായ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തു, അതിനെ കാണുന്നതുതന്നെ പാപങ്ങളുടെ കൂമ്പാരത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. മംഗളമൂർത്തിയായ രാമനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ നോക്കി, ആനന്ദത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദണ്ഡവത്ത് പ്രണാമം ചെയ്തു. രാമന്റെ മലയും കാടും കാണാൻ പോയി, അവിടെ എല്ലാ സുഖങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു, യാതൊരു ദുഃഖവും ഇല്ല. നീരുറവകൾ അമൃതം പോലെയുള്ള വെള്ളത്തോടെ ഒഴുകി, മൂന്നുതരം താപങ്ങളെ മാറ്റുന്ന മൂന്നുതരം കാറ്റുകൾ, തണുപ്പുള്ളതും മൃദുവായതും സുഗന്ധമുള്ളതുമായി വീശി. എണ്ണറ്റ തരത്തിലുള്ള മരങ്ങൾ, വള്ളികൾ, പുല്ലുകൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു, പലതരം ഫലങ്ങൾ, പൂക്കൾ, മൃദുവായ ഇലകൾ. സുന്ദരമായ പാറകളും മരങ്ങളുടെ താഴെ സുഖദായകമായ തണൽ ഉണ്ടായിരുന്നു; ആ കാടിന്റെ സൗന്ദര്യത്തെ ആരിങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാനാകും?
ദോഹ 249
सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग।बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।
sarani saroruha jala bihaga kūjata guṁjata bhṛṁga |baira bigata biharata bipina mṛga bihaṁga bahuraṁga ||249||
കുളങ്ങളിൽ വെള്ളത്തിൽ താമരകൾ വിരിയുന്നു, പക്ഷികൾ പാടുന്നു, വണ്ടുകൾ മുറിയുന്നു; ശത്രുത്വമില്ലാതെ മൃഗങ്ങളും പലവർണ്ണപ്പക്ഷികളും കാട്ടിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-राम मिलन और पितृ-क्रिया प्रसंग का पाठ ‘भ्रातृ-प्रेम, वैराग्य, और दोषारोपण-रहित शरणागति’ को दृढ़ करता है; घर-कलह/वियोग-शोक में मन को धैर्य, करुणा और धर्म-बुद्धि देता है, तथा पितृ-ऋण/श्राद्ध-भाव की शुद्धि का संस्कार जगाता है।
रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-सम्पुट; विशेषतः भरत-प्रेम प्रसंग में ‘राम’ नाम-जप को प्रत्येक दोहा के पूर्व/पश्चात जोड़कर पाठ-परंपरा मिलती है।
Ask anything about Prakarana 25 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
