Prakarana 25

Verse 490 (चौपाई)

सानुज सखा समेत मगन मन। बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।। पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई। भूतल परे लकुट की नाई।। बचन सपेम लखन पहिचाने। करत प्रनामु भरत जियँ जाने।। बंधु सनेह सरस एहि ओरा। उत साहिब सेवा बस जोरा।। मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई। सुकबि लखन मन की गति भनई।। रहे राखि सेवा पर भारू। चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।। कहत सप्रेम नाइ महि माथा। भरत प्रनाम करत रघुनाथा।। उठे रामु सुनि पेम अधीरा। कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।

സഹോദരന്മാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടുമൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു; സന്തോഷവും ദുഃഖവും, സുഖവും വേദനയും എല്ലാം മറന്നു. "എന്നെ രക്ഷിക്കണേ നാഥാ, എന്നെ രക്ഷിക്കണേ സ്വാമീ!" എന്ന് അദ്ദേഹം നിലവിളിച്ചു, വെട്ടിയ മരം പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു. സ്നേഹം നിറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ഭരതന്റെ ഹൃദയം മനസ്സിലാക്കി പ്രണാമം ചെയ്തു. സഹോദര സ്നേഹം ഈ വശത്ത് സ്നേഹപൂർണ്ണമായിരുന്നു; അവിടെ സ്വാമിസേവ മാത്രം പ്രബലമായിരുന്നു. അത് സന്ധിക്കാനായില്ല, വിവരിക്കാനും കഴിഞ്ഞില്ല; ജ്ഞാനിയായ കവി ലക്ഷ്മണൻ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സേവയിൽ ഭാരം വച്ച് നിന്നു; വലിച്ചും കളിച്ചുമുള്ള ഒരു കളി തുടങ്ങിയതു പോലെ. സ്നേഹത്തോടെ അദ്ദേഹം സംസാരിച്ചു, തല ഭൂമിയിൽ തൊട്ടു; ഭരതൻ രഘുനാഥന് പ്രണാമം ചെയ്തു. സ്നേഹം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ എഴുന്നേറ്റു; എവിടെയോ വസ്ത്രം, എവിടെയോ അമ്പിഞ്ഞി, വില്ല്, അമ്പുകൾ.

Verse 491 (दोहा/सोरठा)

बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान। भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।

അനിവാര്യമായി അവനെ ഉയർത്തി ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു, കരുണയുടെ നിധി. ഭരതന്റെയും രാമന്റെയും സന്ധി കണ്ട്, സ്വയം എന്ന ചിന്ത മറന്നു.

Verse 492 (चौपाई)

मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी। कबिकुल अगम करम मन बानी।। परम पेम पूरन दोउ भाई। मन बुधि चित अहमिति बिसराई।। कहहु सुपेम प्रगट को करई। केहि छाया कबि मति अनुसरई।। कबिहि अरथ आखर बलु साँचा। अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।। अगम सनेह भरत रघुबर को। जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।। सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती। बाज सुराग कि गाँडर ताँती।। मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की। सुरगन सभय धकधकी धरकी।। समुझाए सुरगुरु जड़ जागे। बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।

അവരുടെ സന്ധിയും സ്നേഹവും എങ്ങനെ വിവരിക്കാനാകും? കവികളിൽ ശ്രേഷ്ഠർക്കും മനസ്സിനും വാക്കിനും അപ്പുറത്തേക്കാണത്. രണ്ട് സഹോദരന്മാരും പരമമായ സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; മനസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ഹൃദയത്തിലും "എന്റേത്" എന്ന ചിന്ത മറന്നു. ഇത്തരം പൂർണ്ണമായ സ്നേഹം ആർക്കാണ് പ്രകടിപ്പിക്കാനാകുക? കവിയുടെ മനസ്സ് ഏത് നിഴലിനെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്? കവിക്ക് വാക്കുകളും അർത്ഥവും മാത്രമേ ബലമായുള്ളൂ; താളവും ചലനവും പിന്തുടരുന്ന നർത്തകനെപ്പോലെ. ഭരതന്റെ രഘുനാഥനോടുള്ള സ്നേഹം അപ്രാപ്യമാണ്, അവിടേക്ക് ബ്രഹ്മാവിന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും ശിവന്റെയും പോലും മനസ്സ് പോകാൻ കഴിയില്ല. പിന്നെ ഞാൻ, മന്ദബുദ്ധിയൻ, എങ്ങനെ വിവരിക്കണം? ഗന്ധം പിന്തുടരുന്ന കുതിരയെപ്പോലെ, അല്ലെങ്കിൽ നൂൽ പിന്തുടരുന്ന നെയ്ത്തുകാരനെപ്പോലെ. ഭരതന്റെയും രഘുനാഥന്റെയും സന്ധി കണ്ട്, ദേവന്മാർ ഭയത്തോടും വിറയലോടും നിറഞ്ഞു. ദേവഗുരു അവരെ മയക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർത്തി; അവർ പൂക്കൾ വർഷിച്ചു സ്തുതി പാടാൻ തുടങ്ങി.

Verse 493 (दोहा/सोरठा)

मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम। भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।

ശത്രുനാശകനെ സ്നേഹത്തോടെ കണ്ടുമുട്ടി, കേവടൻ രാമന് ആദരവ് അർപ്പിച്ചു. അതിവലിയ സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം ഭരതന് ആദരവ് അർപ്പിച്ചു, ലക്ഷ്മണൻ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 494 (चौपाई)

भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई। बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।। पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे। अभिमत आसिष पाइ अनंदे।। सानुज भरत उमगि अनुरागा। धरि सिर सिय पद पदुम परागा।। पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए। सिर कर कमल परसि बैठाए।। सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं। मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।। सब बिधि सानुकूल लखि सीता। भे निसोच उर अपडर बीता।। कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा। प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।। तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि। जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।

ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അനുജനായ ഭ്രാതാവിനെ വന്ദിച്ചു; വീണ്ടും നിഷാദൻ അദ്ദേഹത്തെ ഹൃദയത്തോടണച്ചു. പിന്നെ മുനിമാർ ഇരു സഹോദരന്മാരെയും വന്ദിച്ചു; മനസ്സിനു ഇഷ്ടമായ അനുഗ്രഹം നേടി അവർ ആനന്ദിച്ചു. സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഭരതൻ പ്രേമതിരുമ്പി; സീതയുടെ താമരപ്പതങ്ങൾ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു. ആവർത്തിച്ചാവർത്തിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്ത് എഴുന്നേൽക്കുന്നു; തലയും കൈകളും താമരപ്പാദങ്ങളിൽ സ്പർശിച്ച് ഇരുന്നു. സീത ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് അനുഗ്രഹം നൽകി; പ്രേമതിരുമ്പി, ശരീരത്തിന്റെ ബോധം അവൾക്കില്ലായിരുന്നു. എല്ലാം അനുകൂലമായി കണ്ട് സീത ചിന്താമുക്തയായി; ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ ഭയവും അകന്നു. ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല, ആരും ഒന്നും ചോദിച്ചില്ല; പ്രേമംഭരിതമായ ഹൃദയം മറ്റെല്ലാ ചിന്തകളിൽ നിന്നും മുക്തമായി. ആ നിമിഷം തോണിക്കാരൻ ധൈര്യം സംഭരിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി പ്രാർത്ഥിച്ചു, വന്ദനം ചെയ്തു.

Verse 495 (दोहा/सोरठा)

नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग। सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।

നാഥാ, മുനിശ്രേഷ്ഠനോടൊപ്പം, മാതാവോടൊപ്പം, നഗരത്തിലെ എല്ലാ ജനങ്ങളും; ദാസന്മാർ, സേനാപതികൾ, മന്ത്രിമാർ, എല്ലാവരും വിയോഗവേദനയാൽ വ്യാകുലരായി വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 496 (चौपाई)

सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू। सिय समीप राखे रिपुदवनू।। चले सबेग रामु तेहि काला। धीर धरम धुर दीनदयाला।। गुरहि देखि सानुज अनुरागे। दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।। मुनिबर धाइ लिए उर लाई। प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।। प्रेम पुलकि केवट कहि नामू। कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।। रामसखा रिषि बरबस भेंटा। जनु महि लुठत सनेह समेटा।। रघुपति भगति सुमंगल मूला। नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।। एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं। बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।

ഗുരുവിന്റെ വരവറിഞ്ഞ് ഗുണസാഗരനായ ശത്രുനാശകൻ സീതയെ തന്റെ സമീപം നിർത്തി. ആ സമയത്ത് രാമൻ പുറപ്പെട്ടു, ധൈര്യവാനും ധർമ്മനിഷ്ഠനും ദീനദയാലുവുമായി. ഗുരുവിനെ കണ്ട് സഹോദരനോടൊപ്പം പ്രേമതിരുമ്പി; പ്രഭു കൈകൂപ്പി പ്രണാമം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഓടിച്ചെന്ന് അവരെ ഹൃദയത്തോടണച്ചു; ഇരു സഹോദരന്മാരും പ്രേമതിരുമ്പി അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടി. പ്രേമാവേശത്തോടെ കേവലൻ തന്റെ നാമം പറഞ്ഞ് ദൂരെ നിന്ന് പ്രണാമം ചെയ്തു. രാമസഖനായ മുനിവർ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടി, ഭൂമിയിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പ്രേമം സമാഹരിക്കുന്നതുപോലെ. ദേവന്മാർ ആകാശത്ത് സ്തുതിച്ച് പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു; രഘുപതിയിലുള്ള ഭക്തി എല്ലാ മംഗളങ്ങളുടെയും മൂലമാണ്. ഇത്ര നിഷ്കളങ്കനായ നിമ്നൻ മറ്റാരുമില്ല; ലോകത്ത് മഹത്തായ വസിഷ്ഠന് തുല്യനായി മറ്റാരുമില്ല.

Verse 497 (दोहा/सोरठा)

जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ। सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।

ആരെ കണ്ടാൽ മുനിരാജാവ് ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടുമുട്ടിയതിലും അധികം ആനന്ദിക്കുന്നുവോ, അദ്ദേഹം സീതാപതിയാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരാധനയിൽ പ്രതാപവും പ്രഭാവവും പ്രകടമാണ്.

Verse 498 (चौपाई)

आरत लोग राम सबु जाना। करुनाकर सुजान भगवाना।। जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी। तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।। सानुज मिलि पल महु सब काहू। कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।। यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं। जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।। मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा। पुरजन सकल सराहहिं भागा।। देखीं राम दुखित महतारीं। जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।। प्रथम राम भेंटी कैकेई। सरल सुभायँ भगति मति भेई।। पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी। काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।

സകല വ്യാകുലരായ ജനങ്ങളും രാമനെ കരുണാകരനും സുജ്ഞാനിയുമായ ഭഗവാനായി അറിഞ്ഞു. ആരെങ്കിലും എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും, അവർക്ക് അത്തരത്തിലുള്ള മുഖം കാണിച്ചു. സഹോദരനോടൊപ്പം ഓരോരുത്തരെയും ഒരു നിമിഷം കണ്ടുമുട്ടി, അവരുടെ ഭീകരമായ ദാഹദുഃഖം അകറ്റി. രാമനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇത് ചെറിയ കാര്യമല്ല; ഒരു സൂര്യൻ ദശലക്ഷം കുടങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. കേവലനെ പ്രേമാവേശത്തോടെ കണ്ടുമുട്ടി, നഗരവാസികൾ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ഭാഗ്യത്തെ സ്തുതിച്ചു. രാമൻ തന്റെ മാതാക്കളെ ദുഃഖിതരായി കണ്ടു, സുന്ദരമായ വള്ളികൾ മഞ്ഞേറ്റ് വാടിയതുപോലെ. ആദ്യം രാമൻ കൈകേയിയെ കണ്ടുമുട്ടി; അവളുടെ ലളിതമായ സ്വഭാവത്തിൽ അവൾ ഭക്തിമതിയായി. അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ചു; വിധിയുടെയും കാലത്തിന്റെയും നിർണ്ണയം ശിരസ്സിൽ വഹിച്ചു.

Verse 499 (दोहा/सोरठा)

भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।। अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।

രഘുവരൻ എല്ലാ മാതാക്കളെയും കണ്ടുമുട്ടി, അവർക്ക് ആശ്വാസവും സന്തോഷവും നൽകി. അമ്മേ, ലോകം ഈശ്വരന് വിധേയമാണ്; ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്.

Verse 500 (चौपाई)

गुरतिय पद बंदे दुहु भाई। सहित बिप्रतिय जे सँग आई।। गंग गौरि सम सब सनमानीं।।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।। गहि पद लगे सुमित्रा अंका। जनु भेटीं संपति अति रंका।। पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता। परे पेम ब्याकुल सब गाता।। अति अनुराग अंब उर लाए। नयन सनेह सलिल अन्हवाए।। तेहि अवसर कर हरष बिषादू। किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।। मिलि जननहि सानुज रघुराऊ। गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।। पुरजन पाइ मुनीस नियोगू। जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।

ഇരു സഹോദരന്മാരും ഗുരുപത്നിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ചു, അവരോടൊപ്പം വന്ന ബ്രാഹ്മണ സ്ത്രീകളെയും ഗംഗയെയും ഗൗരിയെയും പോലെ ബഹുമാനിച്ചു; അവർ ആനന്ദത്തോടെ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ അനുഗ്രഹം നൽകി. സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെയും ശത്രുഘ്നനെയും മാറോടണച്ചു, തീരെ ദരിദ്രയായിരുന്ന അവൾ മഹാസമ്പത്ത് നേടിയതുപോലെ. പിന്നെ ഇരു സഹോദരന്മാരും മാതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; അവരുടെ ശരീരം മുഴുവൻ പ്രേമതിരുമ്പി. അവരുടെ മാതാവ് അവരെ ഹൃദയത്തോടണച്ചു; അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് പ്രേമാശ്രുക്കൾ പൊഴിഞ്ഞു. ആ നിമിഷം സന്തോഷവും ദുഃഖവും കൂടിക്കലർന്നു; കവി എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കും? മൂകൻ മധുരം ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ. മാതാവിനെ കണ്ടുമുട്ടിയ രഘുരാജാവ് ഗുരുവിനോട് പറഞ്ഞു, നടന്നു പോകാം. മുനിശ്രേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയാൽ, നഗരവാസികൾ ജലത്തെയും കരയെയും നോക്കി, ജനങ്ങൾ നദീതീരത്തേക്ക് ഇറങ്ങി.

Verse 501 (दोहा/सोरठा)

महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।। पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।

രാജാവിന്റെ മന്ത്രിമാർ, മാതാവ്, ഗുരു, ജനങ്ങളുടെ ഒരു വലിയ സംഘവും കൂടെ; ഭരതൻ, ലക്ഷ്മണൻ, രഘുനാഥൻ എന്നിവർ പവിത്രമായ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 502 (चौपाई)

सीय आइ मुनिबर पग लागी। उचित असीस लही मन मागी।। गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता। मिली पेमु कहि जाइ न जेता।। बंदि बंदि पग सिय सबही के। आसिरबचन लहे प्रिय जी के।। सासु सकल जब सीयँ निहारीं। मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।। परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं। काह कीन्ह करतार कुचालीं।। तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा। सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।। जनकसुता तब उर धरि धीरा। नील नलिन लोयन भरि नीरा।। मिली सकल सासुन्ह सिय जाई। तेहि अवसर करुना महि छाई।।

സീത വന്ന് മുനിശ്രേഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, മനസ്സ് ആഗ്രഹിച്ച ഉചിതമായ അനുഗ്രഹം നേടി. ഗുരുപത്നിയെയും മറ്റ് തപസ്വിനിമാരെയും കണ്ടുമുട്ടി; അവരുടെ പ്രേമം വാക്കുകളാൽ പറയാൻ കഴിയാത്തവിധം അഗാധമായിരുന്നു. ആവർത്തിച്ചാവർത്തിച്ച് സീത എല്ലാവരുടെയും പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ചു, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ അനുഗ്രഹവാക്യങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. എല്ലാ മാതാക്കളും സീതയെ നോക്കിയപ്പോൾ, സുകുമാരിമാർ ഭയത്താൽ കണ്ണുകൾ അടച്ചു. അവർ വേട്ടക്കാരന്റെ വലയിൽ അകപ്പെട്ട അരയന്നങ്ങെപ്പോലെയായി; സ്രഷ്ടാവ് എന്ത് ചെയ്യും, കഠിനഹൃദയനായിരുന്നിട്ടും? അവരെ കണ്ട് സീതയ്ക്ക് അഗാധമായ ദുഃഖം തോന്നി; എന്നിരുന്നാലും സ്രഷ്ടാവ് നിർണ്ണയിച്ചതെല്ലാം സഹിക്കണമെന്ന് തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ജനകപുത്രി ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം സംഭരിച്ചു, നീലത്താമര പോലുള്ള കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറച്ചു. സീത പോയി എല്ലാ മാതാക്കളെയും കണ്ടുമുട്ടി; ആ നിമിഷം ഭൂമിയിൽ കരുണ വ്യാപിച്ചു.

Verse 503 (दोहा/सोरठा)

लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।। हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।

ആവർത്തിച്ചാവർത്തിച്ച് സീത എല്ലാവരുടെയും പാദങ്ങളിൽ വീണ് അഗാധമായ പ്രേമത്തോടെ അവരെ കണ്ടുമുട്ടി; ഹൃദയത്തിൽ അവരുടെ അനുഗ്രഹത്താലും സ്വന്തം ഭക്ത്യാലും, അവൾ പത്നീഭാഗ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 504 (चौपाई)

बिकल सनेहँ सीय सब रानीं। बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।। कहि जग गति मायिक मुनिनाथा। कहे कछुक परमारथ गाथा।। नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा। सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।। मरन हेतु निज नेहु बिचारी। भे अति बिकल धीर धुर धारी।। कुलिस कठोर सुनत कटु बानी। बिलपत लखन सीय सब रानी।। सोक बिकल अति सकल समाजू। मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।। मुनिबर बहुरि राम समुझाए। सहित समाज सुसरित नहाए।। ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा। मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।

സ്നേഹത്താൽ അസ്വസ്ഥരായി സീതയും എല്ലാ രാണിമാരും ഇരുന്നു; ജ്ഞാനിയായ ഗുരു അവർക്കെല്ലാം ഉപദേശം നൽകി. മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ലോകത്തിന്റെ മായികമായ ഗതി വിവരിക്കുകയും പരമാർത്ഥത്തിന്റെ കഥ കുറച്ച് പറയുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ദേവനഗരത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര അദ്ദേഹം അറിയിച്ചു; അത് കേട്ട് രഘുനാഥൻ സഹിക്കാനാകാത്ത ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. സ്വന്തം സ്നേഹം പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണമായി എന്ന് ചിന്തിച്ച്, ധൈര്യശാലിയായ ധനുർധരൻ പോലും തീവ്രമായി വിഷാദിയായി. ഇടിമിന്നൽ പോലെ കഠിനമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ, സീത, എല്ലാ രാണിമാരും വിലപിച്ചു. സമസ്ത സഭയും ദുഃഖത്താൽ വിഷാദിതരായി; രാജാവ് ഇന്ന് അകാലത്തിൽ മരിച്ചതുപോലെ തോന്നി. മുനിവരൻ വീണ്ടും രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, സമസ്ത സംഘവും കണ്ണീരിൽ കുളിച്ചു. ആ ദിവസം ഭഗവാൻ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു; മുനിയുടെ വാക്ക് കേട്ട് വെള്ളം പോലും സ്വീകരിച്ചില്ല.

Verse 505 (दोहा/सोरठा)

भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।। श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।

പ്രഭാതമായപ്പോൾ മുനി രഘുനന്ദനന് അനുമതി നൽകി; പ്രഭു ശ്രദ്ധയോടും ഭക്തിയോടും എല്ലാം ആദരവോടെ നിർവഹിച്ചു.

Verse 506 (चौपाई)

करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी। भे पुनीत पातक तम तरनी।। जासु नाम पावक अघ तूला। सुमिरत सकल सुमंगल मूला।। सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस। तीरथ आवाहन सुरसरि जस।। सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते। बोले गुर सन राम पिरीते।। नाथ लोग सब निपट दुखारी। कंद मूल फल अंबु अहारी।। सानुज भरतु सचिव सब माता। देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।। सब समेत पुर धारिअ पाऊ। आपु इहाँ अमरावति राऊ।। बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई। उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।

വേദങ്ങളിൽ വിവരിച്ചതുപോലെ പിതാവിന്റെ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ അദ്ദേഹം നിർവഹിച്ചു; പാപത്തിന്റെ ഇരുളിനെ നീക്കുന്നവനും സംസാരസാഗരത്തിന് തോണിയുമായി അദ്ദേഹം പവിത്രനായി. പാപക്കൂമ്പാരം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമം, ആ നാമസ്മരണം സകല മംഗളങ്ങളുടെയും മൂലമാണ്. സന്തുഷ്ടരായ സാധുക്കൾ അംഗീകരിക്കുന്നതുപോലെ സുരസര നദിയുടെ ആവാഹനം പോലെ അദ്ദേഹം പവിത്രനായി. രണ്ട് ദിവസങ്ങൾ പവിത്രതയിൽ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഗുരുവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവനായ രാമൻ തന്റെ ഗുരുവിനോട് സംസാരിച്ചു. "നാഥാ, ജനങ്ങളെല്ലാം അത്യന്തം ദുഃഖിതരാണ്, കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും വെള്ളവും മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ജീവിക്കുന്നു. സഹോദരനായ ഭരതൻ, മന്ത്രിമാർ, എല്ലാ മാതാക്കളും എന്നെ കണ്ടാൽ ഓരോ നിമിഷവും ഒരു യുഗമായി എണ്ണുന്നു. നഗരവാസികളെല്ലാം തിരിച്ചയയ്ക്കപ്പെടട്ടെ; രാജാവ് തന്നെ ഇവിടെ തന്റെ അമരാവതിയിൽ എന്നപോലെ തുടരട്ടെ." അദ്ദേഹം വളരെ പറഞ്ഞു, എല്ലാം ദൃഢതയോടെ ചെയ്തു; ഗോസ്വാമിനാഥാ, ഉചിതമായത് നീ ചെയ്യണം.

Verse 507 (दोहा/सोरठा)

धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम। लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।

ധർമ്മത്തിന്റെ പാലവും കരുണയുടെ ആലയവുമായ രാമാ, നീ ഇങ്ങനെ പറയാതിരിക്കുന്നത് എങ്ങനെ? ജനങ്ങൾ ദുഃഖിതരാണ്; രണ്ട് ദിവസം നിന്റെ ദർശനം കണ്ട് അവർക്ക് വിശ്രമം ലഭിക്കട്ടെ.

Verse 508 (चौपाई)

राम बचन सुनि सभय समाजू। जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।। सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला। भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।। पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं। जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।। मंगलमूरति लोचन भरि भरि। निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।। राम सैल बन देखन जाहीं। जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।। झरना झरिहिं सुधासम बारी। त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।। बिटप बेलि तृन अगनित जाती। फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।। सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं। जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഭ ഭയത്താൽ നിറഞ്ഞു, സമുദ്രത്തിൽ അലയുന്ന കപ്പലിനെപ്പോലെ. സകല മംഗളങ്ങളുടെയും മൂലമായ ഗുരുവിന്റെ വാക്ക് കേട്ട് അവരുടെ മനസ്സ് അനുകൂലമായ കാറ്റ് പോലെയായി. മൂന്ന് കാലങ്ങളിലും അവർ പവിത്രമായ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, ഒരു നോക്കിൽ പാപങ്ങളുടെ പ്രവാഹത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നത്. മംഗളമൂർത്തി, കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞും നിറഞ്ഞും, ആനന്ദത്തോടെ നോക്കുന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം ചെയ്തുകൊണ്ട്. അവർ രാമന്റെ പർവ്വതവും വനവും കാണാൻ പോകുന്നു, അവിടെ സകല സുഖങ്ങളുമുണ്ട്, ഒരു ദുഃഖവുമില്ല. അമൃത് പോലെയുള്ള നീരുറവകൾ ഒഴുകുന്നു, മൂന്ന് തരം താപങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുന്ന, മൂന്ന് തരം തണുത്ത കാറ്റ്. എണ്ണമറ്റ തരം വൃക്ഷങ്ങൾ, വള്ളികൾ, പുല്ലുകൾ, പലതരം പഴങ്ങൾ, പൂക്കൾ, ഇലകൾ. സുന്ദരമായ പാറക്കെട്ടുകളും തണുത്ത തണൽ നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ; ആ വനത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം എങ്ങനെ വിവരിക്കാൻ കഴിയും?

Verse 509 (दोहा/सोरठा)

सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग। बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।

തടാകങ്ങളിൽ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വെള്ളം, പക്ഷികൾ പാടുന്നു, തേനീച്ചകൾ മുഴങ്ങുന്നു. ശത്രുതയില്ലാതെ മാനുകളും പലവർണ്ണങ്ങളിലുള്ള പക്ഷികളും വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.