Prakarana 25
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और आत्मधर्म के संघर्ष में ‘प्रेम’ को शुद्ध कर ‘शरणागति’ तक पहुँचाना। अयोध्या काण्ड में भक्त-हृदय का अहं (अधिकार/अपमान/राज्य) गलता है और सेवाभाव (दास्य) व भ्रातृ-प्रेम (सख्य) मिलकर वैराग्य-युक्त करुणा में परिणत होते हैं—यही मुक्ति-सीढ़ी की मध्य-चढ़ाई है।
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੁਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਰਾਜ੍ਯ’ ਦਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ‘ਵਨ’ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਇਕੋ ਧੁਰੀ ’ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ: ਰਾਮ ਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਲੁਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਅੰਸ਼ (ਦੋਹਾ 240–249 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਨ-ਰਸ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਭਰਤ-ਰਾਮ ਆਲਿੰਗਨ, ਲਖਮਣ-ਨਿਸ਼ਾਦ-ਕੇਵਟ ਦੀ ਸਹਜਤਾ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ-ਵਿਦਾਰਕ ਵਿਹਲਾਪ, ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ/ਮੁਨਿਗਣ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣਾ। ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਇੱਥੇ ‘ਈਸ ਅਧੀਨ ਜਗੁ’ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਨਿਰਗੁਣ ਸਤ੍ਯ (ਈਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸਰਵਾਧੀਨਤਾ) ਸਗੁਣ ਲੀਲਾ (ਆਲਿੰਗਨ, ਚਰਨ-ਪਰਾਗ, ਆਸ਼ੀਸ਼) ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਂਡ ਸੋਪਾਨ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਪ੍ਰੇਮ’ ਦਾ ਚਰਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਭਗਤੀ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verses
ਚੌਪਈ 240.1-4
सानुज सखा समेत मगन मन।बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।।
पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई।भूतल परे लकुट की नाई।।
बचन सपेम लखन पहिचाने।करत प्रनामु भरत जियँ जाने।।
बंधु सनेह सरस एहि ओरा।उत साहिब सेवा बस जोरा।।
मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई।सुकबि लखन मन की गति भनई।।
रहे राखि सेवा पर भारू।चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।।
कहत सप्रेम नाइ महि माथा।भरत प्रनाम करत रघुनाथा।।
उठे रामु सुनि पेम अधीरा।कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।
sānuja sakhā sameta magana mana |bisare haraṣa soka sukha dukha gana ||
pāhi nātha kahi pāhi gosāī |bhūtala pare lakuṭa kī nāī ||
bacana sapema lakhana pahicāne |karata pranāmu bharata jiyã jāne ||
baṁdhu saneha sarasa ehi orā |uta sāhiba sevā basa jorā ||
mili na jāi nahiṁ gudarata banaī |sukabi lakhana mana kī gati bhanaī ||
rahe rākhi sevā para bhārū |caṛhī caṁga janu khaiṁca khelārū ||
kahata saprema nāi mahi māthā |bharata pranāma karata raghunāthā ||
uṭhe rāmu suni pema adhīrā |kahũ paṭa kahũ niṣaṁga dhanu tīrā ||
ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਆਨੰਦ, ਸੋਗ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਗਏ। "ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਭੂ! ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸੁਆਮੀ!" ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸੋਟੀ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਬਚਨ ਪਛਾਣ ਲਏ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਭਰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਭਰਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬੰਧਨ ਸੀ। ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਕਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਡਦੇ ਪਤੰਗ ਨੂੰ ਖੇਡੋਆ ਖਿੱਚ ਕੇ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਭਰਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਸਤ੍ਰ ਇੱਕ ਥਾਂ, ਤੂਣੀਰ, ਧਨੁ ਅਤੇ ਤੀਰ ਦੂਜੀ ਥਾਂ।
ਦੋਹਾ 240
बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान।भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।
barabasa lie uṭhāi ura lāe kṛpānidhāna |bharata rāma kī milani lakhi bisare sabahi apāna ||240||
ਕ੍ਰਿਪਾਨਿਧਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਆਪਣਾ ਆਪ ਭੁੱਲ ਗਏ।
ਚੌਪਈ 241.1-4
मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी।कबिकुल अगम करम मन बानी।।
परम पेम पूरन दोउ भाई।मन बुधि चित अहमिति बिसराई।।
कहहु सुपेम प्रगट को करई।केहि छाया कबि मति अनुसरई।।
कबिहि अरथ आखर बलु साँचा।अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।।
अगम सनेह भरत रघुबर को।जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।।
सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती।बाज सुराग कि गाँडर ताँती।।
मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की।सुरगन सभय धकधकी धरकी।।
समुझाए सुरगुरु जड़ जागे।बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।
milani prīti kimi jāi bakhānī |kabikula agama karama mana bānī ||
parama pema pūrana dou bhāī |mana budhi cita ahamiti bisarāī ||
kahahu supema pragaṭa ko karaī |kehi chāyā kabi mati anusaraī ||
kabihi aratha ākhara balu sā̃cā |anuhari tāla gatihi naṭu nācā ||
agama saneha bharata raghubara ko |jahã na jāi manu bidhi hari hara ko ||
so maiṁ kumati kahauṁ kehi bhā̃tī |bāja surāga ki gā̃ḍara tā̃tī ||
milani biloki bharata raghubara kī |suragana sabhaya dhakadhakī dharakī ||
samujhāe suraguru jaṛa jāge |baraṣi prasūna prasaṁsana lāge ||
ਉਸ ਮਿਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਕਵੀਕੁਲ ਦੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਤਾਂ ਅਗਮ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ, ਮਨ, ਬੁੱਧ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਦੱਸ, ਉਸ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਵੀ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸ ਛਾਇਆ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੇ? ਕਵੀ ਦਾ ਬਲ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਨਟ ਤਾਲ ਤੇ ਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਤੇ ਰਘੁਬਰ ਦਾ ਅਗਮ ਸਨੇਹ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਮਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂ? ਗਾਂਡਰ ਘਾਹ ਦੀ ਤਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਵੀਣਾ ਕੀ ਸੁਰ ਦੇਵੇ? ਭਰਤ ਤੇ ਰਘੁਬਰ ਦਾ ਮਿਲਣ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਾਲ ਧਕਧਕੀ ਕੰਬ ਗਏ। ਸੁਰਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਤਾਂ ਜੜ ਜਾਗ ਗਏ, ਫੁੱਲ ਵਰ੍ਹਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਦੋਹਾ 241
मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम।भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।
mili sapema ripusūdanahi kevaṭu bheṁṭeu rāma |bhūri bhāyã bheṁṭe bharata lachimana karata pranāma ||241||
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕੇਵਟ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਚੌਪਈ 242.1-4
भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई।बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।।
पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे।अभिमत आसिष पाइ अनंदे।।
सानुज भरत उमगि अनुरागा।धरि सिर सिय पद पदुम परागा।।
पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए।सिर कर कमल परसि बैठाए।।
सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं।मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।।
सब बिधि सानुकूल लखि सीता।भे निसोच उर अपडर बीता।।
कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा।प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।।
तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि।जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।
bheṁṭeu lakhana lalaki laghu bhāī |bahuri niṣādu līnha ura lāī ||
puni munigana duhũ bhāinha baṁde |abhimata āsiṣa pāi anaṁde ||
sānuja bharata umagi anurāgā |dhari sira siya pada paduma parāgā ||
puni puni karata pranāma uṭhāe |sira kara kamala parasi baiṭhāe ||
sīyã asīsa dīnhi mana māhīṁ |magana sanehã deha sudhi nāhīṁ ||
saba bidhi sānukūla lakhi sītā |bhe nisoca ura apaḍara bītā ||
kou kichu kahai na kou kichu pū̃chā |prema bharā mana nija gati chū̃chā ||
tehi avasara kevaṭu dhīraju dhari |jori pāni binavata pranāmu kari ||
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਜਫ਼ਾ ਪਾਈ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪਾ ਕੇ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋਏ। ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਉਮੜ ਪਿਆ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਦਮਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸਿਰ ਉਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਬਾਰ ਬਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਛੂਹ ਕੇ ਬਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਸਨੇਹ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਮਗਨ ਸੀ ਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਦੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਡਰ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ; ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਅਵਸਰ ਵਿਚ ਕੇਵਟ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਰ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
ਦੋਹਾ 242
नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग।सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।
nātha sātha muninātha ke mātu sakala pura loga |sevaka senapa saciva saba āe bikala biyoga ||242||
ਹੇ ਨਾਥ, ਮੁਨੀਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਏ ਹਨ, ਸੇਵਕ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਸਚਿਵ ਸਾਰੇ ਆਏ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿਚ ਬਿਕਲ ਹੋਏ।
ਚੌਪਈ 243.1-4
सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू।सिय समीप राखे रिपुदवनू।।
चले सबेग रामु तेहि काला।धीर धरम धुर दीनदयाला।।
गुरहि देखि सानुज अनुरागे।दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।।
मुनिबर धाइ लिए उर लाई।प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।।
प्रेम पुलकि केवट कहि नामू।कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।।
रामसखा रिषि बरबस भेंटा।जनु महि लुठत सनेह समेटा।।
रघुपति भगति सुमंगल मूला।नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।।
एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं।बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।
sīlasiṁdhu suni gura āgavanū |siya samīpa rākhe ripudavanū ||
cale sabega rāmu tehi kālā |dhīra dharama dhura dīnadayālā ||
gurahi dekhi sānuja anurāge |daṁḍa pranāma karana prabhu lāge ||
munibara dhāi lie ura lāī |prema umagi bheṁṭe dou bhāī ||
prema pulaki kevaṭa kahi nāmū |kīnha dūri teṁ daṁḍa pranāmū ||
rāmasakhā riṣi barabasa bheṁṭā |janu mahi luṭhata saneha sameṭā ||
raghupati bhagati sumaṁgala mūlā |nabha sarāhi sura barisahiṁ phūlā ||
ehi sama nipaṭa nīca kou nāhīṁ |baṛa basiṣṭha sama ko jaga māhīṁ ||
ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਲਸਿੰਧੂ ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸ਼ਤਰੂਘਨ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧੀਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਧੁਰੰਧਰ, ਦੀਨਦਿਆਲ ਰਾਮ ਛੇਤੀ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਨੂਜ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਦੰਡ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੌੜ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਉਮੜ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਕੇਵਟ ਗੁਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੁਲਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮ ਉੱਚਾਰ ਕੇ ਦੂਰੋਂ ਦੰਡ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦਾ ਸਖਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਰਬਸ ਉਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਗਡ਼ੀ ਜਾਂਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਘੂਪਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਮੰਗਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਕੇਵਟ ਵਰਗਾ ਨਿਪਟ ਨੀਵਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ?"
ਦੋਹਾ 243
जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ।सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।
jehi lakhi lakhanahu teṁ adhika mile mudita munirāu |so sītāpati bhajana ko pragaṭa pratāpa prabhāu ||243||
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀਰਾਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਸੀਤਾਪਤੀ ਦੇ ਭਜਨ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਤਾਪ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 244.1-4
आरत लोग राम सबु जाना।करुनाकर सुजान भगवाना।।
जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी।तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।।
सानुज मिलि पल महु सब काहू।कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।।
यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं।जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।।
मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा।पुरजन सकल सराहहिं भागा।।
देखीं राम दुखित महतारीं।जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।।
प्रथम राम भेंटी कैकेई।सरल सुभायँ भगति मति भेई।।
पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी।काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।
ārata loga rāma sabu jānā |karunākara sujāna bhagavānā ||
jo jehi bhāyã rahā abhilāṣī |tehi tehi kai tasi tasi rukha rākhī ||
sānuja mili pala mahu saba kāhū |kīnha dūri dukhu dāruna dāhū ||
yaha baṛi bātã rāma kai nāhīṁ |jimi ghaṭa koṭi eka rabi chāhīṁ ||
mili kevaṭihi umagi anurāgā |purajana sakala sarāhahiṁ bhāgā ||
dekhīṁ rāma dukhita mahatārīṁ |janu subeli avalīṁ hima mārīṁ ||
prathama rāma bheṁṭī kaikeī |sarala subhāyã bhagati mati bheī ||
paga pari kīnha prabodhu bahorī |kāla karama bidhi sira dhari khorī ||
ਆਰਤ ਲੋਕ ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਕਰੁਣਾਕਾਰ ਸੁਜਾਨ ਭਗਵਾਨ। ਜੋ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਸ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਰੱਖਿਆ। ਅਨੁਜ ਸਣੇ ਪਲ ਵਿਚ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਾਹੁ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਾਮ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਟ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨੁਰਾਗ ਵਿਚ ਉਮੜਦੇ ਹੋਏ, ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਲਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਸਰਲ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧਿ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰ ਕੇ।
ਦੋਹਾ 244
भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।
bheṭīṁ raghubara mātu saba kari prabodhu paritoṣu |aṁba īsa ādhīna jagu kāhu na deia doṣu ||244||
ਰਘੁਬਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਜਗਤ ਈਸ਼ਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਓ।
ਚੌਪਈ 245.1-4
गुरतिय पद बंदे दुहु भाई।सहित बिप्रतिय जे सँग आई।।
गंग गौरि सम सब सनमानीं।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।।
गहि पद लगे सुमित्रा अंका।जनु भेटीं संपति अति रंका।।
पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता।परे पेम ब्याकुल सब गाता।।
अति अनुराग अंब उर लाए।नयन सनेह सलिल अन्हवाए।।
तेहि अवसर कर हरष बिषादू।किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।।
मिलि जननहि सानुज रघुराऊ।गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।।
पुरजन पाइ मुनीस नियोगू।जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।
guratiya pada baṁde duhu bhāī |sahita bipratiya je sãga āī ||
gaṁga gauri sama saba sanamānīṁ |dehiṁ asīsa mudita mṛdu bānī ||
gahi pada lage sumitrā aṁkā |janu bheṭīṁ saṁpati ati raṁkā ||
puni janani caranani dou bhrātā |pare pema byākula saba gātā ||
ati anurāga aṁba ura lāe |nayana saneha salila anhavāe ||
tehi avasara kara haraṣa biṣādū |kimi kabi kahai mūka jimi svādū ||
mili jananahi sānuja raghurāū |gura sana kaheu ki dhāria pāū ||
purajana pāi munīsa niyogū |jala thala taki taki utareu logū ||
ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਗੁਰੂਪਤਨੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਤਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਆਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਰਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਤਿ ਦਰਿਦਰ ਕੰਗਾਲ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਜਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹਾਇਆ। ਉਸ ਪਲ ਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇ? ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਗੁੰਗਾ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਰਘੂਰਾਜ ਰਾਮ ਨੇ ਅਨੁਜ ਸਹਿਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ। ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾ ਕੇ ਜਲ ਅਤੇ ਥਲ ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਰੇ।
ਦੋਹਾ 245
महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।
mahisura maṁtrī mātu gura gane loga lie sātha |pāvana āśrama gavanu kiya bharata lakhana raghunātha ||245||
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤਰੀ, ਮਾਤਾਵਾਂ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਭਰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ।
ਚੌਪਈ 246.1-4
सीय आइ मुनिबर पग लागी।उचित असीस लही मन मागी।।
गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता।मिली पेमु कहि जाइ न जेता।।
बंदि बंदि पग सिय सबही के।आसिरबचन लहे प्रिय जी के।।
सासु सकल जब सीयँ निहारीं।मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।।
परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं।काह कीन्ह करतार कुचालीं।।
तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा।सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।।
जनकसुता तब उर धरि धीरा।नील नलिन लोयन भरि नीरा।।
मिली सकल सासुन्ह सिय जाई।तेहि अवसर करुना महि छाई।।
sīya āi munibara paga lāgī |ucita asīsa lahī mana māgī ||
gurapatinihi munitiyanha sametā |milī pemu kahi jāi na jetā ||
baṁdi baṁdi paga siya sabahī ke |āsirabacana lahe priya jī ke ||
sāsu sakala jaba sīyã nihārīṁ |mūde nayana sahami sukumārīṁ ||
parīṁ badhika basa manahũ marālīṁ |kāha kīnha karatāra kucālīṁ ||
tinha siya nirakhi nipaṭa dukhu pāvā |so sabu sahia jo daiu sahāvā ||
janakasutā taba ura dhari dhīrā |nīla nalina loyana bhari nīrā ||
milī sakala sāsunha siya jāī |tehi avasara karunā mahi chāī ||
ਸੀਤਾ ਆ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਉਚਿਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਭ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਨੋ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਹੰਸ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਕੀ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ!" ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਜੋ ਦੈਵ ਸਹਾਰਨ ਲਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਸਹਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਜਨਕ ਪੁਤਰੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਨੀਲ ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਸੀਤਾ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਫੈਲ ਗਈ।
ਦੋਹਾ 246
लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।
lāgi lāgi paga sabani siya bheṁṭati ati anurāga |hṛdayã asīsahiṁ pema basa rahiahu bharī sohāga ||246||
ਸੀਤਾ ਨੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ ਲੁੱਟ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ: ਤੂੰ ਸਦਾ ਸੁਹਾਗ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹੁ।
ਚੌਪਈ 247.1-4
बिकल सनेहँ सीय सब रानीं।बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।।
कहि जग गति मायिक मुनिनाथा।कहे कछुक परमारथ गाथा।।
नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा।सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।।
मरन हेतु निज नेहु बिचारी।भे अति बिकल धीर धुर धारी।।
कुलिस कठोर सुनत कटु बानी।बिलपत लखन सीय सब रानी।।
सोक बिकल अति सकल समाजू।मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।।
मुनिबर बहुरि राम समुझाए।सहित समाज सुसरित नहाए।।
ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा।मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।
bikala sanehã sīya saba rānīṁ |baiṭhana sabahi kaheu gura gyānīṁ ||
kahi jaga gati māyika munināthā |kahe kachuka paramāratha gāthā ||
nṛpa kara surapura gavanu sunāvā |suni raghunātha dusaha dukhu pāvā ||
marana hetu nija nehu bicārī |bhe ati bikala dhīra dhura dhārī ||
kulisa kaṭhora sunata kaṭu bānī |bilapata lakhana sīya saba rānī ||
soka bikala ati sakala samājū |mānahũ rāju akājeu ājū ||
munibara bahuri rāma samujhāe |sahita samāja susarita nahāe ||
bratu niraṁbu tehi dina prabhu kīnhā |munihu kaheṁ jalu kāhũ na līnhā ||
ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਇਕ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੀ ਕੁਝ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਵਪੁਰੀ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਲੱਗਾ। ਆਪਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਖਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਮੁਨੀਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਬਾਵਜੂਦ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।
ਦੋਹਾ 247
भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।
bhoru bhaẽ raghunaṁdanahi jo muni āyasu dīnha |śraddhā bhagati sameta prabhu so sabu sādaru kīnha ||247||
ਭੋਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜੋ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਸ਼੍ਰਦਧਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਸਾਦਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
ਚੌਪਈ 248.1-4
करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी।भे पुनीत पातक तम तरनी।।
जासु नाम पावक अघ तूला।सुमिरत सकल सुमंगल मूला।।
सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस।तीरथ आवाहन सुरसरि जस।।
सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते।बोले गुर सन राम पिरीते।।
नाथ लोग सब निपट दुखारी।कंद मूल फल अंबु अहारी।।
सानुज भरतु सचिव सब माता।देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।।
सब समेत पुर धारिअ पाऊ।आपु इहाँ अमरावति राऊ।।
बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई।उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।
kari pitu kriyā beda jasi baranī |bhe punīta pātaka tama taranī ||
jāsu nāma pāvaka agha tūlā |sumirata sakala sumaṁgala mūlā ||
suddha so bhayau sādhu saṁmata asa |tīratha āvāhana surasari jasa ||
suddha bhaẽ dui bāsara bīte |bole gura sana rāma pirīte ||
nātha loga saba nipaṭa dukhārī |kaṁda mūla phala aṁbu ahārī ||
sānuja bharatu saciva saba mātā |dekhi mohi pala jimi juga jātā ||
saba sameta pura dhāria pāū |āpu ihā̃ amarāvati rāū ||
bahuta kaheũ saba kiyaũ ḍhiṭhāī |ucita hoi tasa karia gosā̃ī ||
ਪਿਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਪ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਪ ਦੀ ਰੂੰ ਲਈ ਅੱਗ ਹੈ, ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਮਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਗੰਗਾ ਆਹਵਾਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬੀਤਣ 'ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਨਾਥ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਿਲਕੁਲ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਕੰਦ, ਮੂਲ, ਫਲ ਤੇ ਜਲ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਅਨੁਜ ਸਹਿਤ ਭਰਤ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਪਲ ਯੁਗ ਵਾਂਗੂੰ ਬੀਤਦਾ ਹੈ।" "ਸਭ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿਚ ਹੈ।" "ਬਹੁਤ ਕਿਹਾ, ਸਭ ਢਿਠਾਈ ਕੀਤੀ। ਗੋਸਾਈਂ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਕਰੋ।"
ਦੋਹਾ 248
धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम।लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।
dharma setu karunāyatana kasa na kahahu asa rāma |loga dukhita dina dui darasa dekhi lahahũ biśrāma ||248||
ਹੇ ਰਾਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਲ, ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਧਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ? ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ; ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖ ਕੇ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾ ਲੈਣ।
ਚੌਪਈ 249.1-4
राम बचन सुनि सभय समाजू।जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।।
सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला।भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।।
पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं।जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।।
मंगलमूरति लोचन भरि भरि।निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।।
राम सैल बन देखन जाहीं।जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।।
झरना झरिहिं सुधासम बारी।त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।।
बिटप बेलि तृन अगनित जाती।फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।।
सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं।जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।
rāma bacana suni sabhaya samājū |janu jalanidhi mahũ bikala jahājū ||
suni gura girā sumaṁgala mūlā |bhayau manahũ māruta anukulā ||
pāvana payã tihũ kāla nahāhīṁ |jo biloki aṁgha ogha nasāhīṁ ||
maṁgalamūrati locana bhari bhari |nirakhahiṁ haraṣi daṁḍavata kari kari ||
rāma saila bana dekhana jāhīṁ |jahã sukha sakala sakala dukha nāhīṁ ||
jharanā jharihiṁ sudhāsama bārī |tribidha tāpahara tribidha bayārī ||
biṭapa beli tṛna aganita jātī |phala prasūna pallava bahu bhā̃tī ||
suṁdara silā sukhada taru chāhīṁ |jāi barani bana chabi kehi pāhīṁ ||
ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭਾ ਸਮਾਜ ਭੈ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਤ ਜਹਾਜ਼। ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਮਨ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲਮੂਰਤਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਕੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬਨ ਵੇਖਣ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਸੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ। ਝਰਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਮ ਜਲ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹਵਾਵਾਂ ਬਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਣਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿੱਛ, ਲਤਾ ਤੇ ਘਾਹ ਸਨ, ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਤੇ ਸਨ। ਸੁੰਦਰ ਚੱਟਾਨਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਥਾਨ; ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਬਨ ਦੀ ਸੋਭਾ?
ਦੋਹਾ 249
सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग।बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।
sarani saroruha jala bihaga kūjata guṁjata bhṛṁga |baira bigata biharata bipina mṛga bihaṁga bahuraṁga ||249||
ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਭੌਰੇ ਗੁੰਜਦੇ ਹਨ; ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਬਹੁਰੰਗ ਪੰਛੀ।
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-राम मिलन और पितृ-क्रिया प्रसंग का पाठ ‘भ्रातृ-प्रेम, वैराग्य, और दोषारोपण-रहित शरणागति’ को दृढ़ करता है; घर-कलह/वियोग-शोक में मन को धैर्य, करुणा और धर्म-बुद्धि देता है, तथा पितृ-ऋण/श्राद्ध-भाव की शुद्धि का संस्कार जगाता है।
रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-सम्पुट; विशेषतः भरत-प्रेम प्रसंग में ‘राम’ नाम-जप को प्रत्येक दोहा के पूर्व/पश्चात जोड़कर पाठ-परंपरा मिलती है।
Ask anything about Prakarana 25 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
