Opening the text
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और आत्मधर्म के संघर्ष में ‘प्रेम’ को शुद्ध कर ‘शरणागति’ तक पहुँचाना। अयोध्या काण्ड में भक्त-हृदय का अहं (अधिकार/अपमान/राज्य) गलता है और सेवाभाव (दास्य) व भ्रातृ-प्रेम (सख्य) मिलकर वैराग्य-युक्त करुणा में परिणत होते हैं—यही मुक्ति-सीढ़ी की मध्य-चढ़ाई है।
अयोध्या-काण्डस्य प्रधानो रसः करुणः, परं स शोक-विलापो न—भक्ति-परिष्कृत-करुणा। अत्र ‘राज्य’स्य आकर्षणं ‘वन’स्य कठोरता च एकस्मिन् अक्षे परिवर्तेते—रामस्य धर्मनिष्ठः संयमः, भरतस्य निष्कलुषः प्रेम च। प्रस्तुत-अंशे (दोहा 240–249-समीपे) मिलन-रसः करुणां शान्तिं नयति—भरत-रामयोः आलिङ्गनम्, लक्ष्मण-निषाद-केवटयोः सहजता, मातॄणां हृदय-विदारणम्, वसिष्ठ-मुनिगणैः समाजस्य धैर्य-प्रदानं च। तुलसीस्य धर्म-तत्त्वं ‘ईशाधीनं जगत्’ इति स्थिरं भवति—दोषारोप-रहित-दृष्टिः। निर्गुण-सत्यं (ईश्वरस्य सर्वाधीनता) सगुण-लीलायां (आलिङ्गनं, चरण-परागः, आशीर्वादः) अनुभूयते। अतः अयं काण्डः सोपान-क्रमे ‘वैराग्य-समन्वित-प्रेम’ इति चरणः—यत्र भक्तिः सामाजिक-शोकमपि साधनायां परिवर्तयति।
Verse 490 (चौपाई)
सानुज सखा समेत मगन मन। बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।। पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई। भूतल परे लकुट की नाई।। बचन सपेम लखन पहिचाने। करत प्रनामु भरत जियँ जाने।। बंधु सनेह सरस एहि ओरा। उत साहिब सेवा बस जोरा।। मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई। सुकबि लखन मन की गति भनई।। रहे राखि सेवा पर भारू। चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।। कहत सप्रेम नाइ महि माथा। भरत प्रनाम करत रघुनाथा।। उठे रामु सुनि पेम अधीरा। कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।
सहोदरैः सखिभिः सह मनः मग्नः, हर्षशोकसुखदुःखगणनां विस्मृतवान्। पाहि नाथ पाहि गोस्वामी इति वदन् भूमौ लुण्ठन् इव पतितः। लक्ष्मणः प्रेमपूर्णवचनानि अजानात्, प्रणामं कुर्वन् भरतस्य हृदयं जानन्। भ्रातृस्नेहः एकत्र कोमलः, तत्र स्वामिसेवा एव प्रबला। तत्समानं न प्राप्तुं शक्यं, न च वर्णयितुं शक्यं, सुकविः लक्ष्मणः मनसः गतिं व्याख्यातवान्। सेवायां भारं निक्षिप्य स्थितः, इव खेलतः आकर्षणं प्रारब्धम्। प्रेम्णा भूमौ शिरः नमयन् वदन्, भरतः रघुनाथाय प्रणाममकरोत्। रामः प्रेमातिशयेन अधीरः सन्न उत्थितः, कुत्रचित् वस्त्रं, कुत्रचित् निषङ्गधनुःशराः।
Verse 491 (दोहा/सोरठा)
बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान। भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।
अनायासमेव उत्थाप्य उरसि आलिङ्ग्य कृपानिधिः। भरतरामयोः मिलनं दृष्ट्वा सर्वे आत्मविस्मृतिमग्नाः।
Verse 492 (चौपाई)
मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी। कबिकुल अगम करम मन बानी।। परम पेम पूरन दोउ भाई। मन बुधि चित अहमिति बिसराई।। कहहु सुपेम प्रगट को करई। केहि छाया कबि मति अनुसरई।। कबिहि अरथ आखर बलु साँचा। अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।। अगम सनेह भरत रघुबर को। जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।। सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती। बाज सुराग कि गाँडर ताँती।। मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की। सुरगन सभय धकधकी धरकी।। समुझाए सुरगुरु जड़ जागे। बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।
मिलनं प्रेम च कथं वर्णयितुं शक्यते, कविकुलैः अगम्यं मनसा वाचा च। दावौ भ्रातरौ परमप्रेमपूर्णौ, मनसा बुद्ध्या चित्तेन च ममतां विस्मृतवन्तौ। एतादृशं पूर्णप्रेम कः प्रकटयितुं शक्नोति, कस्यां छायायां कविमतिः अनुसरति। कवेः अर्थाः अक्षराणि च एव बलं, तालगतिमनुसृत्य नटः इव नृत्यति। भरतस्य रघुवरे स्नेहः अगम्यः, यत्र ब्रह्महरिहराणां मनः न प्रविशति। तर्हि अहं कुमतिः कथं वर्णयामि, अश्वः इव गन्धमनुसरन्, नटः इव तन्तुमनुसरन्। भरतरघुवरयोः मिलनं दृष्ट्वा देवाः भयभीताः कम्पिताः। देवगुरुः तान् जडान् ज्ञापयित्वा पुष्पवृष्टिं कुर्वन्तः स्तुतिमारेबिरे।
Verse 493 (दोहा/सोरठा)
मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम। भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।
स्नेहेन रिपुघातिनं मिलित्वा केवटः रामं प्रणम्य नमः अकरोत्। भरतं महता हर्षेण प्रणम्य, लक्ष्मणः च प्रणामम् अकरोत्।
Verse 494 (चौपाई)
भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई। बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।। पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे। अभिमत आसिष पाइ अनंदे।। सानुज भरत उमगि अनुरागा। धरि सिर सिय पद पदुम परागा।। पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए। सिर कर कमल परसि बैठाए।। सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं। मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।। सब बिधि सानुकूल लखि सीता। भे निसोच उर अपडर बीता।। कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा। प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।। तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि। जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।
लक्ष्मणं प्रणम्य अनुजं आलिङ्ग्य, पुनः निषादः तं हृदये आश्लिष्टः। ततः मुनयः उभौ भ्रातरौ प्रणम्य, इष्टाशीः प्राप्य मोदिताः। भरतः सह अनुजैः प्रेम्णा परिपूर्णः, सीतायाः चरणपद्मरजः शिरसि धृतवान्। पुनः पुनः प्रणम्य उत्थितः, शिरः करपद्मे स्पृष्ट्वा उपविष्टः। सीता हृदयात् आशीर्वचनं दत्तवती, प्रेममग्ना देहस्मृतिं न प्राप्तवती। सर्वं अनुकूलं दृष्ट्वा सीता निश्चिन्ता अभवत्, हृदयात् सर्वा भीतिः अपगता। कश्चित् किमपि न अवदत्, कश्चित् किमपि न अपृच्छत्, प्रेमपूर्णं हृदयं सर्वविकल्पैः रहितम् आसीत्। तस्मिन् काले केवटः धैर्यं धृत्वा, करयोः प्रणामं कृत्वा प्रार्थनाम् अकरोत्।
Verse 495 (दोहा/सोरठा)
नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग। सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।
नाथ, मुनीश्वरेण सह, मात्रा च सकलपुरजनैः सह, सेवकाः सेनापतयः मन्त्रिणः च सर्वे आगताः, वियोगेन व्याकुलाः।
Verse 496 (चौपाई)
सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू। सिय समीप राखे रिपुदवनू।। चले सबेग रामु तेहि काला। धीर धरम धुर दीनदयाला।। गुरहि देखि सानुज अनुरागे। दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।। मुनिबर धाइ लिए उर लाई। प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।। प्रेम पुलकि केवट कहि नामू। कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।। रामसखा रिषि बरबस भेंटा। जनु महि लुठत सनेह समेटा।। रघुपति भगति सुमंगल मूला। नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।। एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं। बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।
गुरोः आगमनं श्रुत्वा शीलसिन्धुः शत्रुनाशनः सीतां समीपे स्थापितवान्। तस्मिन् काले रामः प्रस्थितः, धैर्यवान्, धर्मे स्थितः, दीनदयालुः। गुरुं दृष्ट्वा सह अनुजेन प्रेम्णा परिपूर्णः, प्रभुः दण्डप्रणामं कर्तुं प्रारब्धवान्। मुनिश्रेष्ठः धावित्वा तौ हृदये आश्लिष्टः, उभौ भ्रातरौ प्रेम्णा मिलितौ। प्रेमपुलकितः केवटः नाम उक्त्वा दूरात् प्रणामम् अकरोत्। रामसखा ऋषिः तं मिलितवान्, इव पृथिव्यां विकीर्णं प्रेम समाहृतवान्। रघुपतिभक्तिः सर्वमंगलमूलम्, देवाः नभसि स्तुत्वा पुष्पवृष्टिम् अकुर्वन्। अस्मिन् जगति एतावान् नीचः नास्ति, महान् वसिष्ठः इव समः कोऽपि नास्ति।
Verse 497 (दोहा/सोरठा)
जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ। सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।
यं दृष्ट्वा मुनिराजः लक्ष्मणात् अपि अधिकं प्रीतिं प्राप्तवान्, सः सीतापतिः, यस्य भजने प्रतापः प्रभावः च प्रकटितौ।
Verse 498 (चौपाई)
आरत लोग राम सबु जाना। करुनाकर सुजान भगवाना।। जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी। तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।। सानुज मिलि पल महु सब काहू। कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।। यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं। जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।। मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा। पुरजन सकल सराहहिं भागा।। देखीं राम दुखित महतारीं। जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।। प्रथम राम भेंटी कैकेई। सरल सुभायँ भगति मति भेई।। पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी। काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।
आर्ताः जनाः सर्वे रामं जानन्ति, करुणाकरं सुजानं भगवन्तं। यः येन अभिलाषेण आसीत्, तस्यैव तादृशं मुखं दर्शितवान्। सह अनुजेन सर्वान् मिलित्वा क्षणेन, दारुणं दाहकं दुःखं दूरीकृतवान्। इदं रामस्य लघु विषयः न, यथा एकः सूर्यः कोटिघटान् प्रकाशयति। केवटीं मिलित्वा प्रेम्णा परिपूर्णाः पुरजनाः सर्वे स्वभाग्यं स्तुवन्ति। रामः दुःखिताः मातॄन् अपश्यत्, इव सुकुमाराः लताः हिमेन पीडिताः। प्रथमं रामः कैकेयीं मिलितवान्, सरलस्वभावा भक्तिमती अभवत्। पादे पतित्वा पुनः सान्त्वनाम् अकरोत्, कालकर्मविधिं शिरसि धृतवान्।
Verse 499 (दोहा/सोरठा)
भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।। अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।
रघुश्रेष्ठः सर्वाः मातॄन् मिलित्वा सान्त्वनां प्रसन्नतां च दत्तवान्। अम्ब, जगत् ईश्वराधीनम्, कस्मै अपि दोषः न देयः।
Verse 500 (चौपाई)
गुरतिय पद बंदे दुहु भाई। सहित बिप्रतिय जे सँग आई।। गंग गौरि सम सब सनमानीं।।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।। गहि पद लगे सुमित्रा अंका। जनु भेटीं संपति अति रंका।। पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता। परे पेम ब्याकुल सब गाता।। अति अनुराग अंब उर लाए। नयन सनेह सलिल अन्हवाए।। तेहि अवसर कर हरष बिषादू। किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।। मिलि जननहि सानुज रघुराऊ। गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।। पुरजन पाइ मुनीस नियोगू। जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।
उभौ भ्रातरौ गुरुपत्नीपादं प्रणम्य, सह आगताः ब्राह्मणपत्न्यः गङ्गागौर्यौ इव सम्मानिताः, प्रीत्या मृदुवचनैः आशीर्वचनं दत्तवत्यः। सुमित्रा लक्ष्मणं शत्रुघ्नं च अङ्के आश्लिष्टा, इव अतिरणका महतीं सम्पत्तिं प्राप्तवती। ततः उभौ भ्रातरौ मातृचरणयोः पतितौ, प्रेम्णा सम्पूर्णशरीरौ अभवताम्। माता तौ हृदये आश्लिष्टा, नयनयोः स्नेहजलं वर्षितवती। तस्मिन् काले हर्षविषादौ मिश्रितौ, कथं कविः वदेत्, मूकः इव स्वादम् अनुभवति। मातरं मिलित्वा सह अनुजेन रघुराजः गुरुं उक्तवान्, पादात्रं प्रस्थातव्यम् इति। मुनीश्वरस्य आज्ञया पुरजनाः जलं थलं च दृष्ट्वा नदीतीरं अगच्छन्।
Verse 501 (दोहा/सोरठा)
महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।। पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।
राजमन्त्रिभिः मात्रा गुरुणा च सह बहुभिः जनैः सह, भरतः लक्ष्मणः रघुनाथः च पावनमाश्रमं प्रति गमनम् अकुर्वन्।
Verse 502 (चौपाई)
सीय आइ मुनिबर पग लागी। उचित असीस लही मन मागी।। गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता। मिली पेमु कहि जाइ न जेता।। बंदि बंदि पग सिय सबही के। आसिरबचन लहे प्रिय जी के।। सासु सकल जब सीयँ निहारीं। मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।। परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं। काह कीन्ह करतार कुचालीं।। तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा। सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।। जनकसुता तब उर धरि धीरा। नील नलिन लोयन भरि नीरा।। मिली सकल सासुन्ह सिय जाई। तेहि अवसर करुना महि छाई।।
सीता आगत्य मुनिश्रेष्ठस्य पादं आश्लिष्टा, मनसा इष्टाशीः प्राप्तवती। गुरुपत्नीं मुनिपत्नीभिः सह मिलितवती, यावत् प्रेम न वक्तुं शक्यते। पुनः पुनः सर्वेषां पादं प्रणम्य, प्रियजनानां आशीर्वचनं प्राप्तवती। यदा सर्वाः श्वश्र्वः सीतां अपश्यन्, सुकुमाराः नयने भीत्या पिधाय। इव बधकवशं पतिताः हंसाः, कर्ता कुचाली किमकरोत्। तान् दृष्ट्वा सीता अतिदुःखं प्राप्तवती, यः दाता सहायकः सः सर्वं सहितवती। जनकसुता ततः हृदये धैर्यं धृत्वा, नीलनलिननयने अश्रुणा पूरितवती। सीता सर्वाः श्वश्र्वः मिलितुं अगच्छत्, तस्मिन् काले पृथिव्यां करुणा व्याप्ता।
Verse 503 (दोहा/सोरठा)
लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।। हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।
पुनः पुनः सीता सर्वेषां चरणानि प्रणमति अतीव प्रेणा सह मिलति; हृदये आशीर्वादैः स्वभक्त्या च सा पतिव्रताधर्मपूर्णा अवशिष्टा।
Verse 504 (चौपाई)
बिकल सनेहँ सीय सब रानीं। बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।। कहि जग गति मायिक मुनिनाथा। कहे कछुक परमारथ गाथा।। नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा। सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।। मरन हेतु निज नेहु बिचारी। भे अति बिकल धीर धुर धारी।। कुलिस कठोर सुनत कटु बानी। बिलपत लखन सीय सब रानी।। सोक बिकल अति सकल समाजू। मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।। मुनिबर बहुरि राम समुझाए। सहित समाज सुसरित नहाए।। ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा। मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।
प्रेमविह्वलाः सीता सर्वाः राज्ञीः उपविष्टाः; गुरुः प्रज्ञः तान् सर्वान् अवदत्। मुनिनाथः जगतः मायिकगतिं वर्णयति स्म, परमार्थगाथां च किञ्चित् अकथयत्। नृपस्य सुरपुरगमनं निवेदितवान्; तत् श्रुत्वा रघुनाथः असह्यं दुःखम् अप्राप्नोत्। स्वप्रेम कारणेन पितुः मरणं विचार्य, धीरः धनुर्धरः अपि अतीव विकलः अभवत्। वज्रसमानकठोराणि कटुवचनानि श्रुत्वा लक्ष्मणः सीता सर्वाः राज्ञ्यः च विलपितवन्तः। समस्तः समाजः शोकेन व्याकुलः अभवत्; इव राजा अकाले अद्यैव मृतः। मुनिवरः पुनः रामं समाश्वासयत्; समस्तः समाजः अश्रुभिः स्नातः अभवत्। तस्मिन् दिने प्रभुः पूर्णोपवासम् अकरोत्; मुनेः वचनात् जलमपि न स्वीकृतवान्।
Verse 505 (दोहा/सोरठा)
भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।। श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।
प्रभाते सति मुनिः रघुनन्दनाय आज्ञां दत्तवान्; प्रभुः श्रद्धाभक्त्या सह सर्वं सादरं अकरोत्।
Verse 506 (चौपाई)
करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी। भे पुनीत पातक तम तरनी।। जासु नाम पावक अघ तूला। सुमिरत सकल सुमंगल मूला।। सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस। तीरथ आवाहन सुरसरि जस।। सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते। बोले गुर सन राम पिरीते।। नाथ लोग सब निपट दुखारी। कंद मूल फल अंबु अहारी।। सानुज भरतु सचिव सब माता। देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।। सब समेत पुर धारिअ पाऊ। आपु इहाँ अमरावति राऊ।। बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई। उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।
पितुः क्रियां वेदविधिना अकरोत्; पापतमःहन्ता पुण्डरीकः सञ्जातः। यस्य नाम पावकम् अघतूलानां, यस्य स्मरणं सकलमंगलमूलम्। स शुद्धः अभवत् साधुसम्मतः, तीर्थावाहनं सुरसरिवत्। द्वे दिने शुद्धे व्यतीते रामः गुरुप्रियः गुरुम् अवदत्। नाथ, सर्वे जनाः अतीव दुःखिताः, कन्दमूलफलजलैः जीवन्ति। भरतः सहोदरैः सचिवैः सर्वमातृभिः च मां दृष्ट्वा प्रतिक्षणं युगवत् गणयन्ति। सर्वे नगरजनाः प्रेष्यन्तां; राजा अत्रैव अमरावतिवत् तिष्ठतु। बहु अवदत् सर्वं दृढतया अकरोत्; यदुचितं तत् कर्तव्यं प्रभो।
Verse 507 (दोहा/सोरठा)
धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम। लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।
हे राम, धर्मसेतु करुणालय, एवं कथयितुं कस्मान्न शक्नोषि? जनाः दुःखिताः; द्विदिनं तव दर्शनं दृष्ट्वा ते विश्रामं लभन्ताम्।
Verse 508 (चौपाई)
राम बचन सुनि सभय समाजू। जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।। सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला। भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।। पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं। जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।। मंगलमूरति लोचन भरि भरि। निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।। राम सैल बन देखन जाहीं। जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।। झरना झरिहिं सुधासम बारी। त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।। बिटप बेलि तृन अगनित जाती। फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।। सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं। जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।
रामवचनं श्रुत्वा समाजः भयाकुलः अभवत्, समुद्रे नौकाविकलवत्। गुरोः वचनं सकलमंगलमूलं श्रुत्वा तेषां मनः अनुकूलवायुवत् अभवत्। ते त्रिकाले पावनजले स्नानं कुर्वन्ति, यत् दर्शनेन पापप्रवाहं नाशयति। मंगलमूर्तिः नेत्रपूर्णः पुनः पुनः प्रणमन्ति हर्षेण। ते रामस्य शैलवनं द्रष्टुं गच्छन्ति, यत्र सकलसुखं न किञ्चिद्दुःखम्। झर्झरा सुधासमानं जलं स्रवन्ति, त्रिविधतापहर्तारः त्रिविधवाताः। वृक्षाः लताः तृणानि अगणितजातीयाः, फलपुष्पपल्लवैः बहुविधैः। सुन्दराः शिलाः सुखदाः वृक्षाः छायादाः; कथं वनस्य शोभां वर्णयेत्।
Verse 509 (दोहा/सोरठा)
सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग। बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।
सरसि सरोरुहाणि जलं विहगाः कूजन्ति भृङ्गाः गुञ्जन्ति। वैररहिताः मृगाः बहुवर्णाः विहङ्गाः वने विहरन्ति।
मुख्य भक्ति-शिक्षा: **करुणा को दोषारोपण नहीं, शरणागति बनाओ**—‘ईस आधीन जगु’ की दृष्टि से घटना-क्रम में भी ईश्वर की मर्यादा दिखती है। भरत का आदर्श: प्रेम का शोधन—अधिकार/अपमान/राज्य की ग्रंथि गलाकर **दास्य** में उतरना; यही ‘त्याग-दीक्षा’। राम का आदर्श: धर्म-निष्ठ संयम—भावुकता को मर्यादा में रखकर सबको धैर्य देना; सगुण लीला (आलिंगन, चरण-पराग, आशीष) के भीतर निर्गुण सत्य (ईश्वराधीनता) का अनुभव। निषाद/केवट की उपस्थिति बताती है कि **सेवा ही भक्ति का प्रमाण** है—सामाजिक सीमाएँ भक्ति-संबंध में बाधा नहीं। माताओं का शोक भी साधना बनता है जब वह राम-धर्म में टिककर ‘वैराग्य-युक्त करुणा’ में ढलता है; यही अयोध्या काण्ड की मध्य-चढ़ाई—प्रेम से शरणागति तक।
अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण है, पर वह शोक-विलाप नहीं—भक्ति-परिष्कृत करुणा है। यहाँ ‘राज्य’ का आकर्षण और ‘वन’ की कठोरता एक ही धुरी पर घूमते हैं: राम का धर्म-निष्ठ संयम और भरत का निष्कलुष प्रेम। प्रस्तुत अंश (दोहा 240–249 के आसपास) में मिलन-रस करुणा को शान्ति देता है: भरत-राम आलिंगन, लक्ष्मण-निषाद-केवट की सहजता, माताओं का हृदय-विदारण, और वसिष्ठ/मुनिगण द्वारा समाज को धैर्य देना। तुलसी का धर्म-तत्त्व यहाँ ‘ईस आधीन जगु’ में स्थिर होता है—दोषारोपण से रहित दृष्टि। निर्गुण सत्य (ईश्वर की सर्वाधीनता) सगुण लीला (आलिंगन, चरण-पराग, आशीष) में अनुभूत होता है। इसलिए यह काण्ड सोपान-क्रम में ‘वैराग्य-समन्वित प्रेम’ का चरण है—जहाँ भक्ति सामाजिक शोक को भी साधना में बदल देती है।
करुण-प्रधान अंश का आरम्भ ‘मिलन’ से होता है, पर मिलन-हर्ष तुरंत ही वियोग-स्मृति में गलकर करुणा को गाढ़ा करता है। (1) **विस्मय-शान्ति का क्षण**: राम को सानुज, सखा-सहित देखकर मन ‘हरष-सोक’ दोनों से ऊपर उठता—एक अलौकिक तटस्थता/समाधि-सा भाव। (2) **करुण का उफान**: ‘पाहि नाथ’ की पुकार—असहायता, अपराध-बोध, और प्रेम की तीव्रता एक साथ; आँसू-भरे आलिंगन में करुण रस चरम पर। (3) **भ्रातृ-प्रेम का शोधन**: भरत का आत्म-लघुकरण (मैं अपराधी/दास), राम का धर्म-निष्ठ संयम (सब ईश-अधीन)—करुणा को ‘दोषारोपण’ से मुक्त कर देता है। (4) **शान्त/दास्य-रस की स्थापना**: वसिष्ठ-मुनिगण का धैर्य-दान, समाज का स्थिरीकरण; करुणा ‘भक्ति-परिष्कृत करुणा’ बनकर शान्ति में परिणत होती है। (5) **वैराग्य-युक्त करुणा**: राज्य-वन का द्वंद्व पिघलकर ‘शरणागति’ का भाव बनता—प्रेम अब अधिकार नहीं, सेवा और समर्पण है।
परंपरा में भरत-राम मिलन और पितृ-क्रिया प्रसंग का पाठ ‘भ्रातृ-प्रेम, वैराग्य, और दोषारोपण-रहित शरणागति’ को दृढ़ करता है; घर-कलह/वियोग-शोक में मन को धैर्य, करुणा और धर्म-बुद्धि देता है, तथा पितृ-ऋण/श्राद्ध-भाव की शुद्धि का संस्कार जगाता है।
रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-सम्पुट; विशेषतः भरत-प्रेम प्रसंग में ‘राम’ नाम-जप को प्रत्येक दोहा के पूर्व/पश्चात जोड़कर पाठ-परंपरा मिलती है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.