Ayodhya KandaPrakarana 2321 Verses

Prakarana 23

त्याग-धर्म की सीढ़ी: राजसुख के शिखर से उतरकर ‘मर्यादा’ में स्थित होना। इस सोपान में भक्ति का परिपाक ‘विरह’ और ‘सेवा’ के मार्ग से होता है—भरत का चरित्र दिखाता है कि अधिकार (राज) नहीं, अधिकारिता (अधिकार-त्याग) मोक्ष-मार्ग का द्वार है।

Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇ-vipralambha (ang kalumbayan ng pagkakahiwalay), ngunit ang panloob na tono nito ay śānta-bhakti (mapayapang debosyon). Ang salungatan ng rāja-dharma, kula-dharma, at ātma-dharma ay dito nagiging maryādā: ang pagpunta ni Rāma sa gubat, bagaman panlabas na pangyayari, ay nagiging panloob na sādhana. Sa bahaging ito, ang karakter ni Bharata ay moral na tugatog ng bhakti, hindi siya "pinapangunahan ng pansariling interes," kundi satyasaṅdh, isang tapat na tagasunod ng utos ni Rāma; kaya't higit sa sisi at papuri ng mundo, siya nanatiling matatag sa sevā-dharma. Sa kasalukuyang talata (mga Doha 220, 229), ang komposisyon ng paglalakbay (pampang ng Yamunā, mga ghāṭ, pakikipagkaibigan sa Niṣāda, bakuran ng hermita) ay nagiging tīrtha-map: bawat hintuan ay naglalaba ng mga distraksiyon ng isipan at nagpapatalas ng paghahangad sa Rāma-darśana. Dito binubuo ni Tulasī ang isang tulay sa pagitan ng nirguṇa at saguṇa: si Rāma, bilang Maryādā-Puruṣottama, ay sa puso rin ng deboto ang hindi masusumpungang anyo ng brahmānanda.

In this prakarana

People

  • RamaRāma
  • Bharata
  • NishadaNiṣāda (Guha)
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • SitaSītā
  • NishadarajaNiṣādarāja (Guha)
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 220.1-4

सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी।भरत राम आयस अनुसारी।।

स्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू।भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।

सुनि सुरबर सुरगुर बर बानी।भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।

बरषि प्रसून हरषि सुरराऊ।लगे सराहन भरत सुभाऊ।।

एहि बिधि भरत चले मग जाहीं।दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।

जबहिं रामु कहि लेहिं उसासा।उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।

द्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना।पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।

बीच बास करि जमुनहिं आए।निरखि नीरु लोचन जल छाए।।

satyasaṁdha prabhu sura hitakārī |bharata rāma āyasa anusārī ||

svāratha bibasa bikala tumha hohū |bharata dosu nahiṁ rāura mohū ||

suni surabara suragura bara bānī |bhā pramodu mana miṭī galānī ||

baraṣi prasūna haraṣi surarāū |lage sarāhana bharata subhāū ||

ehi bidhi bharata cale maga jāhīṁ |dasā dekhi muni siddha sihāhīṁ ||

jabahiṁ rāmu kahi lehiṁ usāsā |umagata pemu manahã cahu pāsā ||

dravahiṁ bacana suni kulisa paṣānā |purajana pemu na jāi bakhānā ||

bīca bāsa kari jamunahiṁ āe |nirakhi nīru locana jala chāe ||

Ang Panginoon ay tapat sa kanyang salita at mabuti sa mga diyos, at si Bharata ay sumusunod sa utos ni Rama. Kayo ay nagiging balisa dahil nasasaklaw ng pansariling pag-aalala. Hindi kasalanan ni Bharata; ito ay sarili ninyong kalituhan. Nang marinig ni Indra, ang pinakamabuti sa mga diyos, ang magandang salita ng guro ng mga diyos, nagtamo ng galak ang kanyang isipan at nawala ang kanyang kalungkutan. Ang hari ng mga diyos, na nagagalak, ay nag-ulan ng mga bulaklak at nagsimulang purihin ang kalikasan ni Bharata. Sa ganitong paraan ay naglakad si Bharata sa daan, at ang mga rishi at mga ganap na nilalang, nakikita ang kanyang kalagayan, ay nagnasa na maranasan din ito. Sa tuwing binabanggit niya ang pangalan ni Rama at humihinga ng malalim, ang pag-ibig ay tila umaapaw sa lahat ng direksyon. Pakikinggin ang kanyang mga salita, kahit ang kidlat at bato ay natutunaw; ang pag-ibig ng mga taga-lungsod ay hindi mailalarawan. Huminto sa gitna ng paglalakbay, siya ay dumating sa Yamuna, at tinitingnan ang tubig nito, ang kanyang mga mata ay napuno ng luha.

Doha 220

रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।होत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।⁠220।।

raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja |hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja ||⁠220||

Nakita ang magandang tubig na may kulay ng katawan ni Rama, si Bharata kasama ang buong kanyang kapanayan ay lumubog sa karagatan ng paghihiwalay, hanggang sila'y sumakay sa barko ng pagkilala.

Chaupai 221.1-4

जमुन तीर तेहि दिन करि बासू।भयउ समय सम सबहि सुपासू।।

रातहिं घाट घाट की तरनी।आईं अगनित जाहिं न बरनी।।

प्रात पार भए एकहि खेंवाँ।तोषे रामसखा की सेवाँ।।

चले नहाइ नदिहि सिर नाई।साथ निषादनाथ दोउ भाई।।

आगें मुनिबर बाहन आछें।राजसमाज जाइ सबु पाछें।।

तेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें।भूषन बसन बेष सुठि सादें।।

सेवक सुहृद सचिवसुत साथा।सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।

जहँ जहँ राम बास बिश्रामा।तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।

jamuna tīra tehi dina kari bāsū |bhayau samaya sama sabahi supāsū ||

rātahiṁ ghāṭa ghāṭa kī taranī |āīṁ aganita jāhiṁ na baranī ||

prāta pāra bhae ekahi kheṁvā̃ |toṣe rāmasakhā kī sevā̃ ||

cale nahāi nadihi sira nāī |sātha niṣādanātha dou bhāī ||

āgeṁ munibara bāhana ācheṁ |rājasamāja jāi sabu pācheṁ ||

tehiṁ pācheṁ dou baṁdhu payādeṁ |bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṁ ||

sevaka suhṛda sacivasuta sāthā |sumirata lakhanu sīya raghunāthā ||

jahã jahã rāma bāsa biśrāmā |tahã tahã karahiṁ saprema pranāmā ||

Nagpahinto si Bharata sa pampang ng Yamuna sa araw na iyon, at ang panahon ay nagdala ng ginhawa at kaginhawaan sa lahat. Sa gabi, mga bangka mula sa bawat pantalan ay dumating, na hindi mabilang o mailarawan. Sa madaling araw, lahat ay tumawid sa isang paglalayag lamang, at nasiyahan si Bharata sa paglilingkod ng kaibigan ni Rama, ang pinuno ng Nishada. Matapos maligo at yukod ang ulo sa ilog, ang dalawang kapatid ay lumakad, kasama ang panginoon ng mga Nishada. Sa unahan, ang dakilang rishi ay nasa kanyang sasakyan, at ang buong kapisanan ng kaharian ay sumunod sa likuran. Sa likod nila, ang dalawang kapatid ay naglalakad, na ang palamuti, damit, at kasuutan ay napakasimple. Mga alipin, kaibigan, at anak ng ministro ay kasama, lahat ay naaalala si Lakshmana, si Sita, at ang Panginoon ng mga Raghu. Saanman tumigil o nagpahinga si Rama, sa bawat pook na iyon ay sila'y nagpapakita ng paggalang na may pag-ibig.

Doha 221

मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।देखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।⁠221।।

magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi |dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi ||⁠221||

Sa pagdinig ng kanyang tirahan doon, ang mga lalaki at babae ay umalis sa kanilang mga tahanan at nagmadali sa kanya, na iniwan ang lahat ng ibang mga alalahanin. Sa pagkakita sa kanyang anyo, sila ay napuno ng pag-ibig at kagalakan, na nakamit ang bunga ng kanilang kapanganakan.

Chaupai 222.1-4

कहहिं सपेम एक एक पाहीं।रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।

बय बपु बरन रूप सोइ आली।सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।

बेषु न सो सखि सीय न संगा।आगें अनी चली चतुरंगा।।

नहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा।सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।

तासु तरक तियगन मन मानी।कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।

तेहि सराहि बानी फुरि पूजी।बोली मधुर बचन तिय दूजी।।

कहि सपेम सब कथाप्रसंगू।जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।

भरतहि बहुरि सराहन लागी।सील सनेह सुभाय सुभागी।।

kahahiṁ sapema eka eka pāhīṁ |rāmu lakhanu sakhi hohiṁ ki nāhīṁ ||

baya bapu barana rūpa soi ālī |sīlu sanehu sarisa sama cālī ||

beṣu na so sakhi sīya na saṁgā |āgeṁ anī calī caturaṁgā ||

nahiṁ prasanna mukha mānasa khedā |sakhi saṁdehu hoi ehiṁ bhedā ||

tāsu taraka tiyagana mana mānī |kahahiṁ sakala tehi sama na sayānī ||

tehi sarāhi bānī phuri pūjī |bolī madhura bacana tiya dūjī ||

kahi sapema saba kathāprasaṁgū |jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṁgū ||

bharatahi bahuri sarāhana lāgī |sīla saneha subhāya subhāgī ||

Nagsasabi sila sa isa't isa nang may pagmamahal, "Kaibigan, sila ba si Rama at Lakshmana, o hindi?" "Pareho ang kanilang edad, anyo, kulay, at kagandahan, kaibigan, at ang kanilang mahinahong kalikasan, pagmamahal, at lakad ay magkatulad." "Ngunit hindi pareho ang kanilang kasuotan, kaibigan, at hindi kasama si Sita; at sa harap nila nagmartsa ang hukbo na may apat na dibisyon." "Hindi masaya ang kanilang mga mukha, at may kalungkutan sa kanilang mga puso. Kaibigan, mula sa mga pagkakaibang ito nagmumula ang pagdududa." Tinanggap ng mga babae ang kanyang pangangatwiran sa kanilang isipan, at lahat ay nagsabi, "Walang kasingatal niya." Isa pang babae ang pumuri sa kanyang mga salita at ginagalang ito, at nagsalita ng matamis na salita. Nang may pagmamahal ay isinalaysay niya ang buong kwento, kung paano nasira ang kagalakan ng kaharian ni Rama. Pagkatapos ay nagsimula siyang purihin si Bharata, na pinagpalahan sa kanyang kabutihan, pagmamahal, at kalikasan.

Doha 222

चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।जात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।⁠222।।

calata payādeṁ khāta phala pitā dīnha taji rāju |jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju ||⁠222||

Naglalakad sa paa, kumakain ng mga prutas, na iniwan ang kaharian na ibinigay ng kanyang ama, siya ay pumupunta upang ibalik ang Panginoon ng mga Raghu; sino ang katulad ni Bharata sa araw na ito?

Chaupai 223.1-4

भायप भगति भरत आचरनू।कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।

जो कछु कहब थोर सखि सोई।राम बंधु अस काहे न होई।।

हम सब सानुज भरतहि देखें।भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।

सुनि गुन देखि दसा पछिताहीं।कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।

कोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन।बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।

कहँ हम लोक बेद बिधि हीनी।लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।

बसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा।कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।

अस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा।जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।

bhāyapa bhagati bharata ācaranū |kahata sunata dukha dūṣana haranū ||

jo kachu kahaba thora sakhi soī |rāma baṁdhu asa kāhe na hoī ||

hama saba sānuja bharatahi dekheṁ |bhainha dhanya jubatī jana lekheṁ ||

suni guna dekhi dasā pachitāhīṁ |kaikai janani jogu sutu nāhīṁ ||

kou kaha dūṣanu rānihi nāhina |bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina ||

kahã hama loka beda bidhi hīnī |laghu tiya kula karatūti malīnī ||

basahiṁ kudesa kugā̃va kubāmā |kahã yaha darasu punya parināmā ||

asa anaṁdu aciriju prati grāmā |janu marubhūmi kalapataru jāmā ||

Ang pagmamahal na kapatid ni Bharata, ang kanyang debosyon at pag-uugali, ang pagkwento at pandinig nito ay nag-aalis ng kalungkutan at kasalanan. Anuman ang kaunting masabi, kaibigan, iyon lamang. Siya ang kapatid ni Rama; paano siya magiging iba? Tayong lahat ay nakakita kay Bharata kasama ang kanyang nakababatang kapatid, pinagpala tayong mga babae sa ating pagbilang. Pandinig sa kanyang mga kabutihan at pagkakita sa kanyang kalagayan, nagsisi sila: "Si Kaikeyi ay hindi ina na karapat-dapat sa ganyang anak." May nagsabi: "Walang kamalian ang reyna; ang Kapalaran ang gumawa ng lahat, dahil mabait ito sa atin." "Saan tayo, walang patakaran ng mundo, Veda, at utos ni Brahma, mga babaeng mababa ng maruming pamilya at asal?" "Tumatahan kami sa masamang bansa, sa masamang mga nayon, bilang masamang mga babae. Saan tayo, at saan nanggagaling ang paningin na ito, bunga ng kabutihan?" Galak at kamangha-manghang ganito ay napuno sa bawat nayon, parang isang puno ng pagbibigay-kahilingan na sumibol sa disyerto.

Doha 223

भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।जनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।⁠223।।

bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu |janu siṁghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu ||⁠223||

Sa pagkakakita kay Bharata, ang kapalarang nasa kamay ng mga tao ay nahayag; para bang sa kalooban ng Kapalaran, ang Prayaga ay naging madaling marating ng mga naninirahan sa Simhala.

Chaupai 224.1-4

निज गुन सहित राम गुन गाथा।सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।

तीरथ मुनि आश्रम सुरधामा।निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।

मनहीं मन मागहिं बरु एहू।सीय राम पद पदुम सनेहू।।

मिलहिं किरात कोल बनबासी।बैखानस बटु जती उदासी।।

करि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही।केहि बन लखनु रामु बैदेही।।

ते प्रभु समाचार सब कहहीं।भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।

जे जन कहहिं कुसल हम देखे।ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।

एहि बिधि बूझत सबहि सुबानी।सुनत राम बनबास कहानी।।

nija guna sahita rāma guna gāthā |sunata jāhiṁ sumirata raghunāthā ||

tīratha muni āśrama suradhāmā |nirakhi nimajjahiṁ karahiṁ pranāmā ||

manahīṁ mana māgahiṁ baru ehū |sīya rāma pada paduma sanehū ||

milahiṁ kirāta kola banabāsī |baikhānasa baṭu jatī udāsī ||

kari pranāmu pū̃chahiṁ jehiṁ tehī |kehi bana lakhanu rāmu baidehī ||

te prabhu samācāra saba kahahīṁ |bharatahi dekhi janama phalu lahahīṁ ||

je jana kahahiṁ kusala hama dekhe |te priya rāma lakhana sama lekhe ||

ehi bidhi būjhata sabahi subānī |sunata rāma banabāsa kahānī ||

Pinakikinggan ang kuwento ng kabutihan ni Rama kasama ang sarili niyang kabutihan, nagpatuloy siya sa kanyang paglalakbay, naaalala ang Panginoon ng mga Raghu. Saan man nakita niya ang banal na lugar, ermita ng rishi, o templo ng mga diyos, naligo siya roon at nagbigay ng paggalang. Sa kanyang puso humingi lamang siya ng isang biyaya: pag-ibig sa lotus na paa ni Sita at ni Rama. Nakasalubong niya ang mga Kirata, Kol, at iba pang naninirahan sa gubat, mga ermitanyo ng gubat, mag-aaral, mga asetiko, at mga mapag-isa. Nagbigay galang sa bawat taong nakasalubong niya, nagtanong siya: sa aling gubat naroon sina Lakshmana, Rama, at Sita? Sinabi nila ang lahat ng balita tungkol sa Panginoon, at nang makita si Bharata, nakamit nila ang bunga ng kanilang buhay. Yaong mga nagsabi, "Nakita namin silang nasa mabuting kalagayan," itinuring niyang kasingmahal ni Rama at ni Lakshmana. Sa ganitong paraan, nagtatanong sa lahat ng may magandang salita, pinakikinggan niya ang kuwento ng buhay ni Rama sa gubat.

Doha 224

तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।राम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।⁠224।।

tehi bāsara basi prātahīṁ cale sumiri raghunātha |rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha ||⁠224||

Pagkaraan ng gabi roon, sa bukang-liwayway sila ay naglakad, naaalala ang Panginoon ng mga Raghu; ang buong kapisanan, katulad ni Bharata sa kanilang pagnanais na makita si Rama.

Chaupai 225.1-4

मंगल सगुन होहिं सब काहू।फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।

भरतहि सहित समाज उछाहू।मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।

करत मनोरथ जस जियँ जाके।जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।

सिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं।बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।

रामसखाँ तेहि समय देखावा।सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।

जासु समीप सरित पय तीरा।सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।

देखि करहिं सब दंड प्रनामा।कहि जय जानकि जीवन रामा।।

प्रेम मगन अस राज समाजू।जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।

maṁgala saguna hohiṁ saba kāhū |pharakahiṁ sukhada bilocana bāhū ||

bharatahi sahita samāja uchāhū |milihahiṁ rāmu miṭahi dukha dāhū ||

karata manoratha jasa jiyã jāke |jāhiṁ saneha surā̃ saba chāke ||

sithila aṁga paga maga ḍagi ḍolahiṁ |bihabala bacana pema basa bolahiṁ ||

rāmasakhā̃ tehi samaya dekhāvā |saila siromani sahaja suhāvā ||

jāsu samīpa sarita paya tīrā |sīya sameta basahiṁ dou bīrā ||

dekhi karahiṁ saba daṁḍa pranāmā |kahi jaya jānaki jīvana rāmā ||

prema magana asa rāja samājū |janu phiri avadha cale raghurājū ||

Lumitaw ang mga magandang palatandaan sa lahat, at ang kanilang mga mata at braso ay tumibok, na nangangahulugang kaligayahan. Si Bharata kasama ang buong samahan ay napuno ng pag-asa: "Makikita natin si Rama, at ang apoy ng ating kalungkutan ay matatapos." Bawat isa ay pinangarap sa kanyang puso ang anumang nais niya, at lahat ay naglakad na parang nalalasing sa alak ng pag-ibig. Ang kanilang mga katawan ay humina, at ang kanilang mga paa ay natatamong-tamong sa daan; nilamon ng pag-ibig, sila ay nagsalita ng mga salitang pabigla-bigla. Sa oras na iyon, ang kaibigan ni Rama, si Guha, ay itinuro ang hiyas na tuktok ng bundok, na likas na maganda. Malapit dito, sa pampang ng ilog na Payasvini, ang dalawang bayani ay naninirahan kasama si Sita. Nakita ito, lahat ay nagpatirapa sa paggalang, sumisigaw, "Mabuhay si Rama, ang buhay ni Janaki!" Ang samahan ng hari ay lubos na nalunod sa pag-ibig na parang ang Hari ng mga Raghu ay bumalik at nagbabalik sa Ayodhya.

Doha 225

भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।कबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।⁠225।।

bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu |kabihiṁ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu ||⁠225||

Ang pag-ibig na naramdaman ni Bharata sa panahong iyon ay hindi mailarawan ni Shesha man. Ito ay hindi naaabot ng makata, kung paanong hindi naaabot ng mga taong katulad kong marumi ng pagkamakasarili ang kagalakan ng Brahman.

Chaupai 226.1-4

सकल सनेह सिथिल रघुबर कें।गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।

जलु थलु देखि बसे निसि बीतें।कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।

उहाँ रामु रजनी अवसेषा।जागे सीयँ सपन अस देखा।।

सहित समाज भरत जनु आए।नाथ बियोग ताप तन ताए।।

सकल मलिन मन दीन दुखारी।देखीं सासु आन अनुहारी।।

सुनि सिय सपन भरे जल लोचन।भए सोचबस सोच बिमोचन।।

लखन सपन यह नीक न होई।कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।

अस कहि बंधु समेत नहाने।पूजि पुरारि साधु सनमाने।।

sakala saneha sithila raghubara keṁ |gae kosa dui dinakara ḍharakeṁ ||

jalu thalu dekhi base nisi bīteṁ |kīnha gavana raghunātha pirīteṁ ||

uhā̃ rāmu rajanī avaseṣā |jāge sīyã sapana asa dekhā ||

sahita samāja bharata janu āe |nātha biyoga tāpa tana tāe ||

sakala malina mana dīna dukhārī |dekhīṁ sāsu āna anuhārī ||

suni siya sapana bhare jala locana |bhae socabasa soca bimocana ||

lakhana sapana yaha nīka na hoī |kaṭhina kucāha sunāihi koī ||

asa kahi baṁdhu sameta nahāne |pūji purāri sādhu sanamāne ||

Lahat, na nanghina dahil sa pag-ibig kay Raghubar, ay nakarating na lamang ng dalawang kos nang magsimulang lumubog ang araw. Nakakita ng lugar na may tubig at lupa, sila ay nanatili doon sa gabi, at nang makaraan ang gabi, si Bharata ay nagpatuloy sa paglalakbay, na hinimok ng pag-ibig kay Raghunath. Doon, habang may natitira pang bahagi ng gabi, si Rama ay nagising; at si Sita ay nakakita ng ganitong panaginip. Parang si Bharata ay dumating kasama ang kanyang karamay, ang kanyang katawan ay sinusunog ng lagnat ng paghihiwalay sa kanyang panginoon. Lahat ay malungkot ang isipan, dukha at puspos ng kalungkutan; at nakita niya ang kanyang mga biyenan na may nagbabagong mukha. Narinig ang panaginip ni Sita, ang kanyang mga mata ay napuno ng luha, at siya na nagpapalaya sa iba sa pag-aalala ay siya ring naging balisa. "Lakshmana, ang panaginip na ito ay hindi maganda; may magdadalang ng matigas at masamang balita sa atin." Ganito ang kanyang sinabi, siya ay naligo kasama ang kanyang kapatid, sinamba si Shiva, kaaway ng Tripura, at pinarangalan ang mga banal na tao.

Chhand 226

सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।नभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।

तुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।सब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।

sanamāni sura muni baṁdi baiṭhe uttara disi dekhata bhae |nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae ||

tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe |saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe ||

Pagkatapos igalang ang mga diyos at mga santo at magyukod sa kanila, ang Panginoon ay umupo at tumingin sa hilaga. Nakita niya ang kalangitan na puno ng alikabok, at maraming ibon at usa na tumatakas nang takot; nabahala, ang Panginoon ay pumunta sa hermitage. Sinasabi ni Tulsidas: siya ay bumangon at tumingin sa paligid, at nanatiling nagulat sa isip, nagtataka kung ano ang sanhi. Sa mismong sandaling iyon ay dumating ang mga Kirat at Kol at isinalaysay ang lahat ng balita.

Soratha 226

सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।सरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।⁠226।।

sunata sumaṁgala baina mana pramoda tana pulaka bhara |sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala ||⁠226||

Nang marinig ang mga salitang pinakamabiyaya, ang kanyang puso ay napuno ng galak at ang buong katawan ay nanginginig. Sinasabi ni Tulsidas na ang kanyang mga mata, tulad ng mga lotus ng taglagas, ay napuno ng tubig ng pag-ibig.

Chaupai 227.1-4

बहुरि सोचबस भे सियरवनू।कारन कवन भरत आगवनू।।

एक आइ अस कहा बहोरी।सेन संग चतुरंग न थोरी।।

सो सुनि रामहि भा अति सोचू।इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।

भरत सुभाउ समुझि मन माहीं।प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।

समाधान तब भा यह जाने।भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।

लखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू।कहत समय सम नीति बिचारू।।

बिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं।सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।

तुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी।आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।

bahuri socabasa bhe siyaravanū |kārana kavana bharata āgavanū ||

eka āi asa kahā bahorī |sena saṁga caturaṁga na thorī ||

so suni rāmahi bhā ati socū |ita pitu baca ita baṁdhu sakocū ||

bharata subhāu samujhi mana māhīṁ |prabhu cita hita thiti pāvata nāhī ||

samādhāna taba bhā yaha jāne |bharatu kahe mahũ sādhu sayāne ||

lakhana lakheu prabhu hṛdayã khabhārū |kahata samaya sama nīti bicārū ||

binu pū̃cha kachu kahaũ gosāīṁ |sevaku samayã na ḍhīṭha ḍhiṭhāī ||

tumha sarbagya siromani svāmī |āpani samujhi kahaũ anugāmī ||

Pagkatapos ay napuno ng pag-aalala si Rama, asawa ni Sita: ano kayang dahilan ng pagdating ni Bharata? Pagkatapos ay may dumating at nagsabi na si Bharata ay may kasamang hukbo na apat na dibisyon, at hindi konti. Iyon ay narinig ni Rama at lubhang nabalisa: sa isang gilid ay utos ng kanyang ama, sa kabilang gilid ay paggalang sa kanyang kapatid. Pinag-isipan sa kanyang isipan ang kalikasan ni Bharata, at ang puso ng Panginoon ay hindi makatagpo ng katiyakan tungkol sa kung ano ang mabuti para kay Bharata. Nalutas ang kanyang pag-aalinlangan nang maunawaan niya ito: sinasabi na si Bharata ay mabuti at pantas na tao. Nakita ni Lakshmana ang bigat ng puso ng Panginoon, at nagsalita ng kanyang iniisip, ayon sa panahon at mabuting pagpapasya. "Ginoo, nagsasabi ako nang hindi tinatanong; ngunit ang katapangan ng alila sa tamang panahon ay hindi kapalaluan. "Kayo, aking ginoo, ang koronang hiyas ng lahat ng marunong; ako ay inyong tagasunod lamang, at nagsasalita ayon sa aking sariling pag-unawa."

Doha 227

नाथ सुहृद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।सब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।⁠227।।

nātha suhṛda suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna |saba para prīti pratīti jiyã jānia āpu samāna ||⁠227||

O Panginoon, ikaw ay isang tunay na kaibigan, napakapuro ng puso, isang kayamanan ng mahinahong kabutihan at pagmamahal. Nakadarama ka ng pag-ibig at tiwala sa lahat ng tao, at sa iyong puso itinuturing mo ang lahat na katulad ng iyong sarili.

Chaupai 228.1-4

बिषई जीव पाइ प्रभुताई।मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।

भरतु नीति रत साधु सुजाना।प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।

तेऊ आजु राम पदु पाई।चले धरम मरजाद मेटाई।।

कुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी।जानि राम बनवास एकाकी।।

करि कुमंत्रु मन साजि समाजू।आए करै अकंटक राजू।।

कोटि प्रकार कलपि कुटलाई।आए दल बटोरि दोउ भाई।।

जौं जियँ होति न कपट कुचाली।केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।

भरतहि दोसु देइ को जाएँ।जग बौराइ राज पदु पाएँ।।

biṣaī jīva pāi prabhutāī |mūṛha moha basa hohiṁ janāī ||

bharatu nīti rata sādhu sujānā |prabhu pada prema sakala jagu jānā ||

teū āju rāma padu pāī |cale dharama marajāda meṭāī ||

kuṭila kubaṁdha kuavasaru tākī |jāni rāma banavāsa ekākī ||

kari kumaṁtru mana sāji samājū |āe karai akaṁṭaka rājū ||

koṭi prakāra kalapi kuṭalāī |āe dala baṭori dou bhāī ||

jauṁ jiyã hoti na kapaṭa kucālī |kehi sohāti ratha bāji gajālī ||

bharatahi dosu dei ko jāẽ |jaga baurāi rāja padu pāẽ ||

Ang mga kaluluwang makamundo, kapag nakamit ang kapangyarihan, nagiging hangal at naliligaw, at kaya nagpapakita ng sarili. Si Bharata ay nakatuon sa matuwid na asal, isang mabuti at marunong na tao, at alam ng buong mundo ang kanyang pag-ibig sa mga paa ng Panginoon. Gayunman kahit siya, ngayong nakamit ang luklukan ni Rama, ay lumakad upang burahin ang mga hangganan ng katuwiran. Balukot at tuso, sinisipsip niya ang masamang pagkakataon, alam na si Rama ay nag-iisa sa kanyang pagkatapon sa gubat. Pagkatapos magbalak ng masamang plano sa kanyang isipan at pagtipon ng kanyang hukbo, siya'y dumating upang maghari nang walang tinik sa kanyang tagiliran. Pagkatapos magbalak ng kasamaan sa isang milyong paraan, ang dalawang kapatid ay dumating, pinagtatipon ang kanilang mga hukbo. Kung walang daya at masamang asal sa kanyang puso, sino ang magagalak sa mga karo, kabayo, at pila ng mga elepante? Bakit sisihin ninuman si Bharata? Ang buong mundo ay nababaliw kapag nakamit ang luklukan ng pagkahari.

Doha 228

ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।लोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।⁠228।।

sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna |loka beda teṁ bimukha bhā adhama na bena samāna ||⁠228||

Nangalunya ang Buwan sa asawa ng kanyang guro, at sumakay si Nahusha sa palanquin na dinadala ng mga Brahmin. Lumayo si Vena sa kaugalian ng mundo at sa mga Veda, at walang sinuman na kasing-baba ng kanyang pagkatao.

Chaupai 229.1-4

सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू।केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।

भरत कीन्ह यह उचित उपाऊ।रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।

एक कीन्हि नहिं भरत भलाई।निदरे रामु जानि असहाई।।

समुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी।समर सरोष राम मुखु पेखी।।

एतना कहत नीति रस भूला।रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।

प्रभु पद बंदि सीस रज राखी।बोले सत्य सहज बलु भाषी।।

अनुचित नाथ न मानब मोरा।भरत हमहि उपचार न थोरा।।

कहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें।नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।

sahasabāhu suranāthu trisaṁkū |kehi na rājamada dīnha kalaṁkū ||

bharata kīnha yaha ucita upāū |ripu rina raṁca na rākhaba kāū ||

eka kīnhi nahiṁ bharata bhalāī |nidare rāmu jāni asahāī ||

samujhi parihi sou āju biseṣī |samara saroṣa rāma mukhu pekhī ||

etanā kahata nīti rasa bhūlā |rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā ||

prabhu pada baṁdi sīsa raja rākhī |bole satya sahaja balu bhāṣī ||

anucita nātha na mānaba morā |bharata hamahi upacāra na thorā ||

kahã lagi sahia rahia manu māreṁ |nātha sātha dhanu hātha hamāreṁ ||

Si Sahasrabahu, si Indra na panginoon ng mga diyos, at si Trisanku: sino ang hindi minarkahan ng yabang ng pagkahari ng kahihiyan? Si Bharata ay gumawa ng angkop na plano: hindi niya iiwan kahit bakas ng utang ng kaaway na hindi nabayaran. Ngunit sa isang bagay ay hindi gumawa ng tama si Bharata: nilagpasan niya si Rama, na inaakalang walang kakampi. Ito ay mauunawaan niya nang lubos ngayon, kapag nakita niya ang mukha ni Rama sa digmaan, na nagliliyab sa galit. Habang sinasabi ito, nakalimutan niya ang tamis ng pag-iingat, at ang puno ng kagalakan ng digmaan ay yumabong sa anyo ng pangangatog ng kanyang balahibo. Siya'y yumuko sa paa ng Panginoon, inilagay ang alikabok nito sa kanyang ulo, at nagsalita ng totoo, ipinahayag ang kanyang likas na lakas. "Panginoon, huwag ninyong ituring na di-angkop ang aking ginagawa. Hindi kaunti ang pinsalang ginawa sa amin ni Bharata." "Hanggang kailan natin tiis ito, at patuloy na pipigilin ang ating isipan, samantalang kayo, Panginoon, ay kasama namin at ang pana ay nasa ating mga kamay?"

Doha 229

छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।लातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।⁠229।।

chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna |lātahũ māreṁ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna ||⁠229||

Ako ay mula sa kastang mandirigma, ipinanganak sa angkan ng Raghu, at kilala ako ng mundo bilang tagasunod ni Rama. Sino ba ang kasingbaba ng alikabok? Ngunit kapag tinadyakan, ito ay umaakyat sa ulo.

Frequently Asked Questions

परंपरानुसार भरत-चरित (दोहा 220–229 के आसपास) का पाठ ‘निष्काम सेवा’ और ‘भ्रातृ-प्रेम’ की सिद्धि देता है; मन का राज-मद/अहंकार गलता है और राम-दर्शन की लालसा (स्मरण-रुचि) प्रबल होती है—यही इसका मुख्य फल माना जाता है।

साधारणतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भजु मन’ को समपुट/जप-रूप में जोड़ा जाता है; भरत-प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम पद प्रेम’ की वृद्धि हेतु ‘सीय राममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी समपुट-सदृश रखती हैं।

Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play