Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“Binasag niya ang matibay na busog na iyon”—ganito ang pagbasa ng isang minarkahang manuskrito; ang iba’y bumabasa ng “noon,” at ang ilan nama’y “at noon dumating si Bharata.” Ngayon ay nagsisimula ang ikaanim na kabanata, “Paglalarawan sa Pagkakatawang-tao (avatāra) ni Śrī Rāma.” Wika ni Nārada: Nang makaalis na si Bharata, si Rāma ay nararapat na nagbigay-galang at pagsamba sa ama at sa iba pang matatanda. Sinabi ni Haring Daśaratha kay Rāma: “Makinig ka, O Rāghava.”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

Dahil sa pag-ibig sa iyong mga kagalingan, ikaw ay inabhiṣeka ng mga mamamayan sa paghahari. Kaya, sa ganap na pasiya, sa pagsikat ng umaga ay ipagkakaloob ko sa iyo ang katungkulan ng yuvarāja, ang tagapagmana ng trono.

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“Sa gabi, kasama si Sītā, manatili kang may pagpipigil-sa-sarili at may mainam na panata.” Ganito ang sinabi ni Vasiṣṭha, kasama ang hari at ang walong ministro.

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

Sṛṣṭi, Jayanta, Vijaya, Siddhārtha, Rāṣṭravardhana, Aśoka, Dharmapāla, Sumantra, at ang linya na kasama si Vasiṣṭha—ito ang mga (maharlikang) pangalan na binilang at inilista sa ganitong pagkakasunod.

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

Nang marinig ang mga salita ng kanyang ama at ng iba pa, sumagot si Rāghava, “Gayon nga,” nanatiling panatag, nagsagawa ng pagsamba sa mga diyos, at pagkatapos ay iniulat ang bagay na iyon kay Kauśalyā.

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

Sinabi ng hari kina Vasiṣṭha at sa iba pa, “Ihanda ang lahat ng kailangan para sa pag-aabhiseka, ang pagtatalaga kay Rāma sa paghahari.” Pagkasabi nito, nagtungo siya kay Kaikeyī.

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

Nang makita ang Ayodhyā na pinalamutian at maunawaang malapit nang ganapin ang abhiṣeka (koronasyon) ni Rāma, ipinahayag ni Mantharā—ang kasamang kaibigan—ang balitang ito kay Kaikeyī.

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

Hinawakan niya ang mga paa (ni Rāma) sa kanyang pagkakamali at siya’y kinaladkad palayo ni Rāma; at dahil sa galit na iyon, ninanais pa niya ang pagkatapon ni Rāma sa gubat.

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

“Kaikeyī, bumangon ka agad! Kapag isinagawa ang abhiṣeka at si Rāma’y itinalagang hari, tiyak ang kamatayan ng iyong anak; sinasabi ko sa iyo, walang pag-aalinlangan.”

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

“Rājyavardhana”—ganyan ang pagbasa sa tatlong minarkahang manuskrito (kha, ga, gha). “At si Sumantra at Vasiṣṭhaka”—ganyan ang pagbasa sa apat na minarkahang manuskrito (kha, ga, gha, ṅa). “Mantharā-satī”—ganyan ang pagbasa sa dalawang minarkahang manuskrito (kha, ṅa); at “Mantharā, ang babaeng may kabanalan”—ganyan ang pagbasa sa minarkahang manuskrito (ga). Nang marinig niya ang sinabi ni Kabja, nagbigay siya ng isang palamuti at nagsabi: “Kung paanong si Rāma ay sa akin, gayon din si Bharata, ang aking anak.”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“Wala akong nakikitang paraan upang si Bharata ay maging tagapagmana ng kaharian.” Sa gayon, si Mantharā—sa galit—ay nagsalita kay Kaikeyī at saka itinapon ang kaniyang kuwintas.

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

O ikaw na payak ang isip, ingatan mo si Bharata, at ingatan mo rin ang iyong sarili; huwag kang kumilos laban kay Rāghava. Si Rāghava ang magiging hari, at pagkatapos ay ang anak ni Rāghava ang susunod.

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

Ngunit ang maharlikang angkang ito, O Kaikeyī, ay sinasabing magiging kasabihan ng panlilibak dahil kay Bharata. Noong unang panahon, sa digmaan ng mga Deva at Asura, ang mga diyos ay pinaslang ni Śambara.

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

Sa gabi, nagtungo roon ang asawa; at dahil sa vidyā (banal na kaalaman) na ibinigay mo, siya’y napangalagaan, at noon ay nagkaloob siya ng dalawang biyaya. Ngayon, hayaang ang hari man ay humiling ng ninanais niya.

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

At ngayon, ipag-uutos niya na si Rama ay manirahan sa gubat bilang pagkatapon sa loob ng siyam na taon at dagdag pang lima; at sa sandaling ito rin ay ipagkakaloob niya kay Bharata ang katungkulan ng tagapagmana sa trono.

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

Naudyukan ng babaeng kuba, siya—bagaman nakatuon sa maling landas ngunit nakakakita ng pakinabang—ay nagsabi: “Mayroon bang, sa pamamagitan ng wastong pakana, magsasakatuparan ng aking balak?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

Pagkaraan ay pumasok siya sa silid ng poot; bumagsak sa lupa at nawalan ng malay. Nang magkagayon, si Haring Daśaratha, matapos parangalan ang mga Brahmin at iba pa, ay dumating noon.

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

Nakita niya si Kaikeyī na galit at sinabi: “Bakit ganyan ka? May karamdaman ka ba, o nababagabag ng anumang takot? Ano ang ninanais mo? Gagawin ko iyon.”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

Sa pamamagitan ni Rama—na kung wala siya’y hindi ako mabubuhay kahit isang saglit—sumusumpa ako: O marikit, tunay na tutuparin ko ang iyong ninanais na kahilingan.

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

Sinabi niya, “Magsalita ka ng katotohanan. Kung ibibigay mo sa akin ang kaharian, kung gayon—O hari—ipagkaloob mo sa akin, ayon sa katotohanan, ang dalawang biyayang naipangako noon.”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“Papanirahin si Rāma, na may pagpipigil-sa-sarili, sa gubat sa loob ng labing-apat na taon—gaya ng nakasaad (ayon sa pagbasa ng mga saksi-manuskrito kha at ṅa). At gamit ang mismong mga kasangkapang pangkoronasyon na ito, pahiran at italaga si Bharata rito ngayong araw din.”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“Iinumin ko ang lason at mamamatay—kung hindi mo ito ipagkakaloob, O hari.” Nang marinig iyon, siya’y nawalan ng malay at bumagsak sa lupa na wari’y tinamaan ng kulog at kidlat.

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

Makalipas ang sandali, nang magbalik ang ulirat, sinabi niya kay Kaikeyī: “Anong kasalanan ang nagawa sa iyo ni Rāma—o ng aking sarili—O babaeng may pasyang makasalanan?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

Dahil sinasabi mo sa akin ang ganito, O ikaw na kinamumuhian ng lahat—kung gagawin ko lamang ang nakalulugod sa iyo, ako’y lubos na mapupulaan.

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

Ikaw, aking asawa, ay tulad ni Kālarātrī; at si Bharata ay hindi anak na ganyan. Kapag ako’y namatay at ang anak ay lumisan, pamunuan mo ang kaharian bilang isang balo.

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

Ngunit dahil nakagapos sa silo ng katotohanan, ipinatawag niya si Rāma at sinabi: “Rāma, ako’y nadaya ni Kaikeyī; tanggapin mo ang kaharian, at pigilan mo ako (sapagkat ako’y walang magawa dahil sa panata).”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

“Tunay na dapat kang manahan sa gubat. O hari, si Bharata kasama si Kaikeyī, matapos magbigay-galang sa ama at kay Kaikeyī, ay dapat lumibot nang may paggalang (pradakṣiṇā).”

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

Matapos isagawa ang nararapat na mga ritwal at yumuk kay Kausalyā, inaliw niya siya; saka, kasama si Lakṣmaṇa, kasama ang asawang si Sītā, at kasama ang karwahe at si Sumantra, siya’y umalis.

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

Matapos magbigay ng mga handog sa mga Brahmin at sa mga dukha at walang kanlungan, siya—na sinamahan ng mga ina at ng mga Brahmin at iba pa, na pawang pinahihirapan ng dalamhati—ay lumisan mula sa lungsod.

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

Nagpalipas sila ng gabi sa pampang ng ilog Tamasā at iniwan ang mga taga-lungsod sa likuran. Pagsapit ng bukang-liwayway, nang hindi na nila siya makita, sila’y muling nagbalik sa Ayodhyā.

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

Umiiyak din ang hari, lubhang nababalot ng matinding dalamhati, at nagtungo sa bahay ni Kauśalyā; at ang lahat ng kababaihan ng lungsod, kasama ang mga ginang ng palasyo, ay pawang tumangis.

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

Si Rāma, nakaupo sa karwahe at nakadamit ng balat-kahoy, ay nagtungo sa Śṛṅgaverapura. Doon siya’y pinarangalan ni Guha at nanatili sa paanan ng punong iṅgudī (disyertong datiles).

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

“‘Hindi ka (aking) asawa’”—ganito ang pagbasa sa tatlong-manuskritong may tanda (ga, gha, cha); at “saṃśrita (nagkanlong)”—ganito naman sa dalawang-manuskritong may tanda (ga, gha). Sina Lakṣmaṇa at si Guha ay nagbantay magdamag; at pagsapit ng madaling-araw, iniwan si Sumantra kasama ang karwahe, at saka tumawid sa Jāhnavī (Ilog Gaṅgā) sa pamamagitan ng bangka.

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

Sina Rāma, Lakṣmaṇa, at Sītā, matapos makatawid, ay dumating sa Prayāga; at matapos magbigay-galang kay Bharadvāja, sila’y nagtungo sa Bundok Citrakūṭa.

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

Matapos ganap na maisagawa ang pagsamba sa Vāstu (Vāstu-pūjā), habang nananatili sa pampang ng Mandākinī, ipinakita rin ni Rāghava kay Sītā ang bundok na Citrakūṭa.

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

Habang siya’y pinupunit nila sa pamamagitan ng mga kuko, isang uwak ang tumama sa kanyang mata. Pagkaraan, sa bisa ng Aiṣikāstra (sandatang-mantra na ‘palasong tambo’), nakamtan niya ang kanlungan ng mga diyos sa himpapawid.

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

Nang si Rāma ay pumaroon na sa gubat, sa ikaanim na gabi ay nagsalita ang hari kay Kauśalyā ng sinaunang salaysay—yaong dating ginawa niya, na udyok ng kamangmangan.

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

Noong siya’y bata pa, sa pampang ng Ilog Śarayū, ang batang nagngangalang Yajñadatta—dahil sa maling pagkilala sa tunog—ay gumagawa ng ingay gamit ang isang banga ng tubig; at naroon din ang kanyang ama.

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

Pagkaraan, ang ina ay humagulgol, nalugmok sa dalamhati at paulit-ulit na umiyak, at nagwika ng sumpa: “Kung wala ang aking anak, mamamatay ako; at ikaw man ay mamamatay sa pighati.”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

Sa pag-alaala sa kaniyang anak at nalugmok sa matinding dalamhati, sinabi ng hari kay Kausalyā: “Tiyak na ngayon ang aking kamatayan.” Pagkasabi nito, at sumigaw ng “Ay, Rāma!”, ang hari ay pumanaw at nagtungo sa langit.

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

Pagkaraan, inakala ni Kausalyā na siya’y natutulog kaya siya man ay nahiga—tunay na sugatan ng dalamhati. Pagsapit ng bukang-liwayway, nagsimulang umawit ng papuri ang mga mang-aawit, ang mga bard tulad ng Sūta, Māgadha, at Vandin.

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

Ang mga nagsisikap gumising sa kaniya ay patuloy na tumatawag, ngunit hindi siya nagising—siya’y patay na. Nang matanto ni Kausalyā na siya’y pumanaw, sumigaw siya: “Ay! Ako’y wasak na!”

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

Pagkatapos, ang mga lalaki at babae ay humagulgol nang malakas. Noon, si Bharata—kasama si Śatrughna—ay agad na dinala ni Vasiṣṭha at ng iba pang matatanda mula sa palasyong hari patungo sa lungsod.

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

Nang makita si Kaikeyī na lugmok sa dalamhati, (ang hari) ay may pighating sinaway siya; at waring ang kahihiyan ay ibinagsak sa kaniyang ulo, pinuri rin niya si Kausalyā.

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

Matapos maisagawa nang wasto ang mga ritwal sa libing para sa kanyang ama—na inilagay sa isang labangan ng langis—sa pampang ng Sarayū, at matapos himukin ni Vasiṣṭha at ng iba pang tao, siya’y sumagot: “Pamamahalaan ko ang kaharian.”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“Pupunta ako upang sunduin si Rāma. Si Rāma ay kinikilalang isang makapangyarihang hari.” Pagkaraan, nagtungo siya sa Śṛṅgaverapura at sa Prayāga, at pinakain at pinarangalan sa pagkamapagpatuloy ni Bharadvāja.

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

Pagkatapos magbigay-galang kay Bharadvāja, dumating siya kina Rāma at Lakṣmaṇa at nagsabi: “Ang iyong ama ay pumanaw na patungong langit, O Rāma; maging hari ka sa Ayodhyā.”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“Aalis ako patungong gubat, naghihintay sa iyong utos.” Nang marinig ito, si Rāma ay naghandog ng tubig (bilang pamamaalam/pagpupugay), kinuha ang pares ng sandalyas, at umalis.

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

Si Rāma, na nakasuot ng kasuotang balat-kahoy at may buhol-buhol na buhok, ay nagsabi: “Kahit para sa kaharian, hindi ako babalik, sapagkat dapat kong panindigan ang katotohanan.” Sa gayong tagubilin ni Rāma, dumating ang makapangyarihang Bharata at nanirahan sa Nandigrāma—iniwan ang Ayodhyā—sinamba ang mga sandalyas na iyon at namahala sa kaharian sa ngalan ni Rāma.