
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
Ipinagpapatuloy ni Panginoong Agni ang hibla ng avatāra-līlā sa pamamagitan ng pagsisiksik ng wakas matapos ang digmaan sa Mahābhārata bilang buod na nakasentro sa dharma. Nang maitatag si Yudhiṣṭhira sa paghahari, sina Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, at Pṛthā ay umurong sa gubat, hudyat ng paglipat mula sa tungkuling panghari tungo sa pagtalikod sa mundo. Si Vidura ay umabot sa langit sa pamamagitan ng isang wakas na may kaugnayan sa apoy. Ipinahahayag ang layuning kosmiko ni Viṣṇu: alisin ang pasanin ng Daigdig sa pamamagitan ng pagiging kasangkapan ng mga Pāṇḍava, at ang pagkalusaw ng mga Yādava sa ilalim ng dahilan ng sumpa (mauṣala). Iniwan ni Hari ang katawan sa Prabhāsa; ang Dvārakā ay nilamon kalaunan ng dagat, na nagdidiin sa kawalang-tatag ng lahat. Isinagawa ni Arjuna ang mga ritwal sa libing, ngunit humina ang bisa niya nang wala si Kṛṣṇa; inaliw siya ni Vyāsa bago magbalita sa Hastināpura. Itinalaga ni Yudhiṣṭhira si Parīkṣit at sinimulan ang Dakilang Pag-alis kasama ang mga kapatid at si Draupadī, habang inuusal ang mga pangalan ni Hari; isa-isang bumagsak ang mga kasama sa daan, at si Yudhiṣṭhira ay umakyat sa langit sa karwahe ni Indra, na nagtatapos sa phalaśruti na nangangakong makakamit ang langit sa pagbigkas at pagbigkas-muli ng salaysay.
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः अथ पञ्चदशो ऽध्यायः पाण्डवचरितवर्णनम् अग्निर् उवाच युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम् धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विज
Sa gayon, sa Agni Purāṇa, ang sinaunang Mahāpurāṇa, nagwakas ang ika-labing-apat na kabanata na pinamagatang “Paglalarawan ng Mahābhārata.” Ngayon ay nagsisimula ang ika-labing-limang kabanata, “Salaysay ng mga Pāṇḍava.” Sinabi ni Agni: Nang si Yudhiṣṭhira ay matatag na sa paghahari, si Dhṛtarāṣṭra ay nagtungo sa gubat, lumilipat mula sa isang āśrama patungo sa iba, kasama sina Gāndhārī at Pṛthā, O brāhmaṇa.
Verse 2
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्
Si Vidura, nang masunog ng apoy, ay nakarating sa langit sa pamamagitan ng bisa ng panggatong na mula sa gubat. Sa gayon, inalis ni Viṣṇu ang bigat ng daigdig—ang mga dānava at iba pang tulad nila.
Verse 3
धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान् स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्
Para sa dharma at sa paglipol ng adharma, ginawa niyang kasangkapan ang mga Pāṇḍava bilang sanhi. At sa ilalim ng pagkukunwaring sumpa ng isang brāhmaṇa, winasak niya ang angkan sa pamamagitan ng muṣala, ang pamalong bakal.
Verse 4
यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत् देवदेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः
Si Hari mismo ang nagpalitaw ng “Vajra,” ang nakamamatay na pamalo/kidlat na nagdadala ng mabigat na pasanin, sa gitna ng mga kaharian; at sa Prabhāsa, banal na lupain ng mga diyos, iniwan Niya ang Kanyang katawan.
Verse 5
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः बलभद्रोनन्तमूर्तिः पातालस्वर्गमीयिवान्
Sa daigdig ni Indra at sa daigdig ni Brahmā, si Balabhadra—na ang anyo ay si Ananta—ay sinasamba ng mga nananahan sa langit; matapos dumaan sa mga daigdig sa ilalim (Pātāla), narating din niya ang mga kahariang makalangit.
Verse 6
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः
Si Hari, ang banal na Panginoon, ay di-nasisira; Siya lamang ang dapat pagnilayan ng mga nagmumuni. Binaha ng dagat ang lahat, ngunit hindi nito ginalaw ang banal na pook ng Dvārakā.
Verse 7
संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्या विष्णोश् च याः स्थिताः
Matapos isagawa nang wasto ang mga ritong panglibing (saṃskāra) para sa mga Yādava, si Pārtha (Arjuna) ay naghandog din ng alay na tubig (dattodaka) at mga kaloob na yaman at iba pa. Ang mga babaeng naiwan—mga kabiyak ni Viṣṇu—ay itinadhana dahil sa sumpa ni Aṣṭāvakra.
Verse 8
पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर् लगुडायुधैः अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह
Pagkaraan, dahil sa sumpang iyon, siya ay napahiya ng mga pastol ng baka (gopāla) na may sandatang pamalo; sapagkat siya’y nilapastangan, si Arjuna—anak ni Pṛthā—ay nalugmok sa dalamhati.
Verse 9
व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णसन्निधौ मौषलेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गमाप्नुयादिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्
Nang aliwin ni Vyāsa, inakala ni Arjuna na ang kanyang lakas ay nasa mismong pagdalo ni Kṛṣṇa. Pagdating sa Hastināpura, iniulat ni Pārtha (Arjuna) ang lahat nang ganap. (May mga baryanteng pagbasa: “sa labanan ng pamalo (mauṣala-) …” at “makaaabot sa langit …”.)
Verse 10
युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा तद्धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः
Pagkaraan, para sa kanyang kapatid na si Yudhiṣṭhira—tagapangalaga ng mga tao—iniukol ang busog na iyon, ang mga sandatang iyon, ang karwaheng iyon, at ang mga kabayong iyon.
Verse 11
विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा तच् छ्रुत्वा धर्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्
“Kung wala si Kṛṣṇa, mapapahamak iyon—gaya ng handog na ibinigay sa hindi śrotriya (karapat-dapat na tumanggap, sinanay sa Veda) na nauuwi sa pag-aaksaya.” Nang marinig ito, iniluklok ni Dharmarāja Yudhiṣṭhira si Parīkṣit sa trono.
Verse 12
प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह संसारानित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः
Sa Dakilang Pag-alis, ang pantas—kasama si Draupadī at ang kanyang mga kapatid—naunawaan ang di-pananatili ng sanlibutan at patuloy na nagjapa ng walong-daang pangalan/pormula ni Hari.
Verse 13
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः
Sa dakilang landas, bumagsak si Draupadī; sumunod na bumagsak sina Sahadeva, Nakula, Phālguna (Arjuna), at Bhīma. Ang hari (Yudhiṣṭhira) ay lubos na nalugmok sa dalamhati.
Verse 14
इन्द्रानीतरथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान् दृष्ट्वा दुर्योधनादींश् च वासुदेवं च हर्षितः एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
Sakay sa karwaheng dinala ni Indra, siya—kasama ang nakababatang kapatid—ay nakarating sa langit. Nang makita si Duryodhana at ang iba pa, at gayundin si Vāsudeva, siya’y napuspos ng galak. Ganito ipinahayag sa iyo ang Bhārata; sinumang bumibigkas o nagbabasa nito ay tutungo sa daigdig na makalangit.
It frames the Mahābhārata’s aftermath as bhāra-haraṇa: Viṣṇu removes Earth’s burden by making the Pāṇḍavas instrumental and by concluding the Yādava line through a curse-pretext and the mauṣala event.
It moves from stable kingship (Yudhiṣṭhira’s rule and Parīkṣit’s installation) to the Great Departure, using the falls on the path and Dvārakā’s submergence to teach impermanence and the turn toward Hari-nāma.
It illustrates the doctrine of diminished worldly efficacy without divine sannidhi (presence), reinforcing reliance on dharma, remembrance, and rightful succession rather than personal prowess alone.