सोपान-प्रवेश: ‘मंगल-आरम्भ’ से ‘भक्ति-बीज’ तक। बालकाण्ड में राम-लीला का प्रथम दर्शन जीव के भीतर श्रद्धा (श्रवण-रुचि) जगाता है। यहाँ विवाह-उत्सव, अतिथि-सत्कार, गुरु-कृपा, दान और कुल-रीति—ये सब ‘धर्म-आचरण’ को भक्ति का आधार बनाते हैं। इस खण्ड का द्वार-भाव यह है कि मोक्ष-मार्ग का पहला पायदान सामाजिक-धर्म और प्रेम-सम्बन्धों की शुद्धि से खुलता है; लोक-मर्यादा के भीतर रहकर भी ईश्वर-प्रेम (सगुण-भक्ति) निरन्तर नूतन होता जाता है।
ในบทนี้ (รอบท่อทา 330, 339) กระแสรสะเป็น "หลังพิธีวิวาห์" คือการประสานระหว่างอุตสาหะ (ความกระตือรือร้นในงานฉลอง), กรุณาวิปรลัมภะ (การจากกันด้วยความอ่อนโยน), วาตสัลยะ (ความรักอย่างมารดา) และทานธรรม วลีที่ซ้ำ "นิต นูตัน มังคล" ทำให้เรื่องราวเป็นประสบการณ์แห่งความดีงามที่ใหม่เสมอ: ความเอื้อเฟื้อของชนกะต่อแขกผู้มาเยือน, การบูชาคุรุและการถวายทานแก่พราหมณ์ของทศรถะ และในเวลาอำลา ความรักที่ล้นหลามของสตรีในอันตะปุระและครอบครัวของชนกะ ทั้งหมดนี้เสริมรากฐานทางสังคมของภัทติ (มรยาทา) ตุลสีบรรยายความงามอลังการของราชสำนักไม่ใช่เพียงเพื่อเสพความยิ่งใหญ่ แต่ท่านวางทานและเสวาเหมือนการชำระบริสุทธิ์ด้วยยัญพิธี เพื่อให้แม้ครหัสถธรรมก็กลายเป็นสาธนะ จุดสูงสุดทางอารมณ์คือการอำลา: การเดินทางของสีดาในปาลักกี, พรจากมารดา, ความรักของแม่สามีและลูกสามี และการอุทิศภายในจากการจากกันด้วยความเมตตา วิรหะนี้จะเพิ่มความเข้มข้นแห่งภัทติในภายหลัง ดังนั้นส่วนนี้ของพาลกาณฑ์ชำระชีวะให้บริสุทธิ์ด้วยความรักและเตรียมพร้อมสำหรับขั้นต่อไป
เจาปาอี 330.1-4
नित नूतन मंगल पुर माहीं।निमिष सरिस दिन जामिनि जाहीं।।
बड़े भोर भूपतिमनि जागे।जाचक गुन गन गावन लागे।।
देखि कुअँर बर बधुन्ह समेता।किमि कहि जात मोदु मन जेता।।
प्रातक्रिया करि गे गुरु पाहीं।महाप्रमोदु प्रेमु मन माहीं।।
करि प्रनाम पूजा कर जोरी।बोले गिरा अमिअँ जनु बोरी।।
तुम्हरी कृपाँ सुनहु मुनिराजा।भयउँ आजु मैं पूरनकाजा।।
अब सब बिप्र बोलाइ गोसाईं।देहु धेनु सब भाँति बनाई।।
सुनि गुर करि महिपाल बड़ाई।पुनि पठए मुनि बृंद बोलाई।।
nita nūtana maṁgala pura māhīṁ |nimiṣa sarisa dina jāmini jāhīṁ ||
baṛe bhora bhūpatimani jāge |jācaka guna gana gāvana lāge ||
dekhi kuãra bara badhunha sametā |kimi kahi jāta modu mana jetā ||
prātakriyā kari ge guru pāhīṁ |mahāpramodu premu mana māhīṁ ||
kari pranāma pūjā kara jorī |bole girā amiã janu borī ||
tumharī kṛpā̃ sunahu munirājā |bhayaũ āju maiṁ pūranakājā ||
aba saba bipra bolāi gosāīṁ |dehu dhenu saba bhā̃ti banāī ||
suni gura kari mahipāla baṛāī |puni paṭhae muni bṛṁda bolāī ||
ในเมืองนั้นมีความรื่นเริงใหม่ขึ้นทุกวัน และกลางวันกลางคืนผ่านไปราวกับการกระพริบตา ในยามเช้าตรู่มาก กษัตริย์ผู้เป็นแก้วมณีในหมู่กษัตริย์ตื่นขึ้น และนักขับร้องต่างเริ่มขับขานคุณธรรมอันมากมายของพระองค์ เมื่อเห็นเจ้าชายพร้อมด้วยพระชายาผู้มีคุณ จะพรรณนาได้อย่างไรถึงความปีติยินดีอันยิ่งใหญ่ในพระทัย ทรงประกอบพิธีกรรมยามเช้าเสร็จแล้ว จึงเสด็จไปยังพระครู ด้วยความปีติยินดีและความรักอันยิ่งใหญ่ในพระทัย ทรงก้มกราบไหว้และบูชา แล้วประนมมือตรัสด้วยถ้อยคำที่ราวกับชุ่มไปด้วยน้ำอมฤต "ขอทรงฟัง มุนีราช ด้วยพระกรุณาของท่าน วันนี้ข้าพเจ้าได้สำเร็จกิจทั้งปวงแล้ว บัดนี้ ขอให้ทรงเรียกพราหมณ์ทั้งหมดมา พระครูเจ้าข้า และพระราชทานโคที่ประดับตกแต่งสวยงามทุกประการ ได้ฟังดังนั้น พระครูจึงสรรเสริญกษัตริย์ แล้วโปรดให้เรียกหมู่พระฤาษีมา
โทหา 330
बामदेउ अरु देवरिषि बालमीकि जाबालि।आए मुनिबर निकर तब कौसिकादि तपसालि।।330।।
bāmadeu aru devariṣi bālamīki jābāli |āe munibara nikara taba kausikādi tapasāli ||330||
ขณะนั้น พระวามเทวะ และพระนารทะซึ่งเป็นฤาษีแห่งเทวดา พร้อมด้วยพระวาลมีกิและพระชาพาลิ อีกทั้งหมู่มุนีผู้เป็นใหญ่ พระวิศวามิตรและฤาษีผู้ทำทุกรกิจอื่นๆ ได้เสด็จมาถึง
เจาปาอี 331.1-4
दंड प्रनाम सबहि नृप कीन्हे।पूजि सप्रेम बरासन दीन्हे।।
चारि लच्छ बर धेनु मगाई।कामसुरभि सम सील सुहाई।।
सब बिधि सकल अलंकृत कीन्हीं।मुदित महिप महिदेवन्ह दीन्हीं।।
करत बिनय बहु बिधि नरनाहू।लहेउँ आजु जग जीवन लाहू।।
पाइ असीस महीसु अनंदा।लिए बोलि पुनि जाचक बृंदा।।
कनक बसन मनि हय गय स्यंदन।दिए बूझि रुचि रबिकुलनंदन।।
चले पढ़त गावत गुन गाथा।जय जय जय दिनकर कुल नाथा।।
एहि बिधि राम बिआह उछाहू।सकइ न बरनि सहस मुख जाहू।।
daṁḍa pranāma sabahi nṛpa kīnhe |pūji saprema barāsana dīnhe ||
cāri laccha bara dhenu magāī |kāmasurabhi sama sīla suhāī ||
saba bidhi sakala alaṁkṛta kīnhīṁ |mudita mahipa mahidevanha dīnhīṁ ||
karata binaya bahu bidhi naranāhū |laheũ āju jaga jīvana lāhū ||
pāi asīsa mahīsu anaṁdā |lie boli puni jācaka bṛṁdā ||
kanaka basana mani haya gaya syaṁdana |die būjhi ruci rabikulanaṁdana ||
cale paṛhata gāvata guna gāthā |jaya jaya jaya dinakara kula nāthā ||
ehi bidhi rāma biāha uchāhū |sakai na barani sahasa mukha jāhū ||
พระราชาทรงหมอบกราบไหว้ต่อท่านเหล่านั้นทั้งหมด และเมื่อทรงเคารพบูชาด้วยความรักแล้ว จึงทรงประทานอาสนะอันประเสริฐแก่ท่านเหล่านั้น พระองค์ทรงให้เรียกโคอันประเสริฐสี่แสนตัวมา งดงามด้วยความอ่อนโยน เปรียบดังโคกามธนูแห่งสวรรค์ พระองค์ทรงประดับประดาโคทั้งหมดทุกประการ และพระราชาผู้เปี่ยมด้วยความยินดีทรงประทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย พระราชาทรงทูลอ้อนวอนด้วยประการต่างๆ ว่า วันนี้ข้าพเจ้าได้รับผลแห่งชีวิตในโลกนี้แล้ว รับพระพรแล้ว พระราชาทรงปีติยินดี แล้วทรงเรียกหมู่ชนผู้ขอทานเข้ามา ความยินดีแห่งวงศ์สุริยะทรงถามตามใจปรารถนาของแต่ละคน และทรงประทานทองคำ เครื่องนุ่งห่ม แก้วมณี ม้า ช้าง และรถมา พวกเขาจากไปทั้งขับขานและร้องเพลงสรรเสริญบทเยินยอ ชัยชัยชัย แด่องค์พระผู้เป็นนายแห่งวงศ์สุริยะ ความปีติยินดีในงานอภิเษกสมรสของพระรามเป็นเช่นนี้ ผู้ใดมีปากพันปากก็ไม่อาจพรรณนาได้
โทหา 331
बार बार कौसिक चरन सीसु नाइ कह राउ।यह सबु सुखु मुनिराज तव कृपा कटाच्छ पसाउ।।331।।
bāra bāra kausika carana sīsu nāi kaha rāu |yaha sabu sukhu munirāja tava kṛpā kaṭāccha pasāu ||331||
กษัตริย์ทรงก้มพระเศียรถวายบังคมแด่พระบาทของเกาศิกะครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วตรัสว่า ข้าแต่ราชาแห่งพวกฤาษี ความสุขทั้งหมดนี้เป็นผลมาจากความเมตตาปรานีของพระองค์
เจาปาอี 332.1-4
जनक सनेहु सीलु करतूती।नृपु सब भाँति सराह बिभूती।।
दिन उठि बिदा अवधपति मागा।राखहिं जनकु सहित अनुरागा।।
नित नूतन आदरु अधिकाई।दिन प्रति सहस भाँति पहुनाई।।
नित नव नगर अनंद उछाहू।दसरथ गवनु सोहाइ न काहू।।
बहुत दिवस बीते एहि भाँती।जनु सनेह रजु बँधे बराती।।
कौसिक सतानंद तब जाई।कहा बिदेह नृपहि समुझाई।।
अब दसरथ कहँ आयसु देहू।जद्यपि छाड़ि न सकहु सनेहू।।
भलेहिं नाथ कहि सचिव बोलाए।कहि जय जीव सीस तिन्ह नाए।।
janaka sanehu sīlu karatūtī |nṛpu saba bhā̃ti sarāha bibhūtī ||
dina uṭhi bidā avadhapati māgā |rākhahiṁ janaku sahita anurāgā ||
nita nūtana ādaru adhikāī |dina prati sahasa bhā̃ti pahunāī ||
nita nava nagara anaṁda uchāhū |dasaratha gavanu sohāi na kāhū ||
bahuta divasa bīte ehi bhā̃tī |janu saneha raju bãdhe barātī ||
kausika satānaṁda taba jāī |kahā bideha nṛpahi samujhāī ||
aba dasaratha kahã āyasu dehū |jadyapi chāṛi na sakahu sanehū ||
bhalehiṁ nātha kahi saciva bolāe |kahi jaya jīva sīsa tinha nāe ||
พระเจ้าทศรถทรงสรรเสริญความรัก ความมีศีล กิจการ และความรุ่งโรจน์ของพระเจ้าชนกทุกประการ วันแล้ววันเล่าเมื่อตื่นขึ้นก็ทรงขออนุญาตลากลับ แต่พระเจ้าชนกก็ทรงยับยั้งไว้ด้วยความรัก ทุกวันมีเกียรติใหม่ยิ่งขึ้นเรื่อยไป และการต้อนรับแสดงออกเป็นพันวิธีทุกวัน ทุกวันเมืองมีความยินดีและการรื่นเริงใหม่ และไม่มีใครอยากให้ทศรถเดินทางกลับ หลายวันผ่านไปเช่นนี้ ราวกับแขกในงานอภิเษกถูกผูกไว้ด้วยเชือกแห่งความรัก ครั้งนั้นวิศวามิตรและศตานันท์จึงเข้าไปกราบทูลทัดท้วงพระราชาแห่งวิเทหะ บัดนี้ขอพระราชทานอนุญาตให้ทศรถเดินทางกลับเถิด แม้ท่านจะไม่อาจละความรักต่อท่านได้ก็ตาม ดีแล้วนะนาย พระเจ้าชนกตรัสแล้วทรงเรียกองคมนตรี ทั้งหลายมาแล้วร้องว่าชัยชนะ ทรงพระชนม์ยืนยาว และก้มศีรษะถวายบังคม
โทหา 332
अवधनाथु चाहत चलन भीतर करहु जनाउ।भए प्रेमबस सचिव सुनि बिप्र सभासद राउ।।332।।
avadhanāthu cāhata calana bhītara karahu janāu |bhae premabasa saciva suni bipra sabhāsada rāu ||332||
องค์พระนครอโยธยาทรงประสงค์จะเสด็จไป จงส่งข่าวเข้าไปยังห้องชั้นใน ครั้นได้สดับดังนี้ องคมนตรี พราหมณ์ สมาชิกสภา และทั้งกษัตริย์เอง ต่างก็เป็นไปด้วยความรัก
เจาปาอี 333.1-4
पुरबासी सुनि चलिहि बराता।बूझत बिकल परस्पर बाता।।
सत्य गवनु सुनि सब बिलखाने।मनहुँ साँझ सरसिज सकुचाने।।
जहँ जहँ आवत बसे बराती।तहँ तहँ सिद्ध चला बहु भाँती।।
बिबिध भाँति मेवा पकवाना।भोजन साजु न जाइ बखाना।।
भरि भरि बसहँ अपार कहारा।पठई जनक अनेक सुसारा।।
तुरग लाख रथ सहस पचीसा।सकल सँवारे नख अरु सीसा।।
मत्त सहस दस सिंधुर साजे।जिन्हहि देखि दिसिकुंजर लाजे।।
कनक बसन मनि भरि भरि जाना।महिषीं धेनु बस्तु बिधि नाना।।
purabāsī suni calihi barātā |būjhata bikala paraspara bātā ||
satya gavanu suni saba bilakhāne |manahũ sā̃jha sarasija sakucāne ||
jahã jahã āvata base barātī |tahã tahã siddha calā bahu bhā̃tī ||
bibidha bhā̃ti mevā pakavānā |bhojana sāju na jāi bakhānā ||
bhari bhari basahã apāra kahārā |paṭhaī janaka aneka susārā ||
turaga lākha ratha sahasa pacīsā |sakala sãvāre nakha aru sīsā ||
matta sahasa dasa siṁdhura sāje |jinhahi dekhi disikuṁjara lāje ||
kanaka basana mani bhari bhari jānā |mahiṣīṁ dhenu bastu bidhi nānā ||
ชาวเมืองเมื่อทราบว่าขบวนแห่เจ้าบ่าวจะออกเดินทาง ต่างสอบถามกันด้วยความวิตกกังวล เมื่อทราบว่าการเดินทางเป็นความจริง ทั้งหมดต่างเสียใจดั่งดอกบัวที่หุบเกสรในยามเย็น ทุกแห่งที่ขบวนแห่ไปพัก ณ ที่นั้นได้จัดเตรียมเสบียงไว้มากมายหลากหลาย ขนมและอาหารปรุงสุกนานาชนิด การจัดเตรียมอาหารนั้นพรรณนามิได้ พระเจ้าชนกทรงส่งคนหาบหามนับไม่ถ้วน บรรทุกเต็มรถ พร้อมด้วยพ่อครัวผู้ชำนาญเป็นอันมาก ม้าหนึ่งแสนตัว และรถสองหมื่นห้าพันคัน ตกแต่งงดงามตั้งแต่กีบจรดศีรษะ ช้างตกมันหนึ่งหมื่นเชือก ประดับประดาอย่างวิจิตร ช้างทิศทั้งแปดเห็นแล้วย่อมละอาย รถบรรทุกทองคำ เครื่องนุ่งห่ม และอัญมณีจนเต็ม ควาย โค และสิ่งของนานาชนิด
โทหา 333
दाइज अमित न सकिअ कहि दीन्ह बिदेहँ बहोरि।जो अवलोकत लोकपति लोक संपदा थोरि।।333।।
dāija amita na sakia kahi dīnha bidehã bahori |jo avalokata lokapati loka saṁpadā thori ||333||
ของขวัญที่พระราชทานโดยองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งวิเทหะนั้นหาประมาณมิได้และกล่าวไม่ถึง แม้องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกทั้งหลายทอดพระเนตรแล้ว ก็จะทรงเห็นความมั่งคั่งแห่งโลกเป็นเพียงน้อยนิด
เจาปาอี 334.1-4
सबु समाजु एहि भाँति बनाई।जनक अवधपुर दीन्ह पठाई।।
चलिहि बरात सुनत सब रानीं।बिकल मीनगन जनु लघु पानीं।।
पुनि पुनि सीय गोद करि लेहीं।देइ असीस सिखावनु देहीं।।
होएहु संतत पियहि पिआरी।चिरु अहिबात असीस हमारी।।
सासु ससुर गुर सेवा करेहू।पति रुख लखि आयसु अनुसरेहू।।
अति सनेह बस सखीं सयानी।नारि धरम सिखवहिं मृदु बानी।।
सादर सकल कुअँरि समुझाई।रानिन्ह बार बार उर लाई।।
बहुरि बहुरि भेटहिं महतारीं।कहहिं बिरंचि रचीं कत नारीं।।
sabu samāju ehi bhā̃ti banāī |janaka avadhapura dīnha paṭhāī ||
calihi barāta sunata saba rānīṁ |bikala mīnagana janu laghu pānīṁ ||
puni puni sīya goda kari lehīṁ |dei asīsa sikhāvanu dehīṁ ||
hoehu saṁtata piyahi piārī |ciru ahibāta asīsa hamārī ||
sāsu sasura gura sevā karehū |pati rukha lakhi āyasu anusarehū ||
ati saneha basa sakhīṁ sayānī |nāri dharama sikhavahiṁ mṛdu bānī ||
sādara sakala kuãri samujhāī |rāninha bāra bāra ura lāī ||
bahuri bahuri bheṭahiṁ mahatārīṁ |kahahiṁ biraṁci racīṁ kata nārīṁ ||
จัดเตรียมขบวนเสบียงทั้งปวงเป็นอย่างนี้แล้ว ชนกะจึงส่งไปยังกรุงอโยธยา ได้ยินว่าขบวนแห่เสกสมรสจะออกเดินทาง พระมเหสีทั้งหลายย่อมสับสนวุ่นวาย ดังฝูงปลาในน้ำน้อย รับศีตาไว้บนตักครั้งแล้วครั้งเล่า ประทานพร และสั่งสอน ขอเจ้าจงเป็นที่รักของสวามีตลอดไป นี่คือพรของเรา ขอให้สถานะภรรยาของเจ้าจงยั่งยืนยาวนาน จงรับใช้แม่สามี บิดาสามี และผู้ใหญ่ สังเกตความประสงค์ของสวามี แล้วปฏิบัติตามคำสั่งของท่าน ด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ สหายผู้มีปัญญาทั้งหลายสั่งสอนธรรมะของหญิงด้วยวาจาอันอ่อนโยน ด้วยความเอาใจใส่ สั่งสอนเจ้าหญิงทั้งหลาย และพระมเหสีทั้งหลายทรงกอดรัดไว้ในอกครั้งแล้วครั้งเล่า พระมารดาทั้งหลายโอบกอดครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วตรัสว่า พระพรหมาทรงสร้างหญิงไว้เพื่ออะไร?
โทหา 334
तेहि अवसर भाइन्ह सहित रामु भानु कुल केतु।चले जनक मंदिर मुदित बिदा करावन हेतु।।334।।
tehi avasara bhāinha sahita rāmu bhānu kula ketu |cale janaka maṁdira mudita bidā karāvana hetu ||334||
ในเวลานั้น พระราม ธงชัยแห่งราชวงศ์สุริยะ เสด็จพร้อมด้วยพระอนุชาทั้งหลายไปยังราชสำนักของชนก ด้วยความปลาบปลื้มและทรงประสงค์จะกราบทูลลา
เจาปาอี 335.1-4
चारिअ भाइ सुभायँ सुहाए।नगर नारि नर देखन धाए।।
कोउ कह चलन चहत हहिं आजू।कीन्ह बिदेह बिदा कर साजू।।
लेहु नयन भरि रूप निहारी।प्रिय पाहुने भूप सुत चारी।।
को जानै केहि सुकृत सयानी।नयन अतिथि कीन्हे बिधि आनी।।
मरनसीलु जिमि पाव पिऊषा।सुरतरु लहै जनम कर भूखा।।
पाव नारकी हरिपदु जैसें।इन्ह कर दरसनु हम कहँ तैसे।।
निरखि राम सोभा उर धरहू।निज मन फनि मूरति मनि करहू।।
एहि बिधि सबहि नयन फलु देता।गए कुअँर सब राज निकेता।।
cāria bhāi subhāyã suhāe |nagara nāri nara dekhana dhāe ||
kou kaha calana cahata hahiṁ ājū |kīnha bideha bidā kara sājū ||
lehu nayana bhari rūpa nihārī |priya pāhune bhūpa suta cārī ||
ko jānai kehi sukṛta sayānī |nayana atithi kīnhe bidhi ānī ||
maranasīlu jimi pāva piūṣā |surataru lahai janama kara bhūkhā ||
pāva nārakī haripadu jaiseṁ |inha kara darasanu hama kahã taise ||
nirakhi rāma sobhā ura dharahū |nija mana phani mūrati mani karahū ||
ehi bidhi sabahi nayana phalu detā |gae kuãra saba rāja niketā ||
สี่พี่น้องผู้ทรงความงามโดยธรรมชาติ เป็นภาพที่ดึงดูดให้ชายหญิงในเมืองวิ่งมาดู ผู้หนึ่งกล่าวว่า "พวกท่านประสงค์จะเดินทางในวันนี้ พระราชาแห่งวิเทหะทรงจัดเตรียมการส่งเสด็จแล้ว" "จงเติมเต็มดวงตาด้วยความงามของพวกท่านแล้วมองให้เต็มที่ เพราะเจ้าชายทั้งสี่พระองค์นี้เป็นแขกผู้เป็นที่รัก" "ใครจะรู้ได้เล่า มิตรผู้ฉลาด ด้วยบุญกุศลใดที่พระเจ้าได้นำพวกท่านมาเป็นแขกของดวงตาของเรา" "ดังคนที่ใกล้ตายได้รับอมฤต หรือดังผู้ที่หิวโหยมาตลอดชีวิตพบต้นไม้สวรรค์" "หรือดังผู้อยู่ในนรกได้ถึงพระพักตร์ของพระหริ การได้เห็นพวกท่านก็เป็นเช่นนั้นแก่พวกเรา" "จงมองความงามของพระรามแล้วประทับไว้ในใจ จงทำใจของตนให้เป็นงู และรูปของพระองค์ให้เป็นมณีบนพังพืด" ด้วยประการฉะนี้ ประทานผลแห่งดวงตาแก่ทุกคน เจ้าชายทั้งหมดเสด็จไปยังพระราชวัง
โทหา 335
रूप सिंधु सब बंधु लखि हरषि उठा रनिवासु।करहि निछावरि आरती महा मुदित मन सासु।।335।।
rūpa siṁdhu saba baṁdhu lakhi haraṣi uṭhā ranivāsu |karahi nichāvari āratī mahā mudita mana sāsu ||335||
เมื่อเห็นพี่น้องทั้งหลายผู้เป็นมหาสมุทรแห่งความงาม ฝ่ายห้องของสตรีทั้งหลายก็ลุกขึ้นด้วยความยินดี และมารดาผู้เป็นเจ้าสำนักทั้งหลายผู้มีใจปีติยินดีอย่างยิ่ง ก็ทำพิธีอารตีโดยโบกถวายประทีปและเทวาคาถวาย
เจาปาอี 336.1-4
देखि राम छबि अति अनुरागीं।प्रेमबिबस पुनि पुनि पद लागीं।।
रही न लाज प्रीति उर छाई।सहज सनेहु बरनि किमि जाई।।
भाइन्ह सहित उबटि अन्हवाए।छरस असन अति हेतु जेवाँए।।
बोले रामु सुअवसरु जानी।सील सनेह सकुचमय बानी।।
राउ अवधपुर चहत सिधाए।बिदा होन हम इहाँ पठाए।।
मातु मुदित मन आयसु देहू।बालक जानि करब नित नेहू।।
सुनत बचन बिलखेउ रनिवासू।बोलि न सकहिं प्रेमबस सासू।।
हृदयँ लगाइ कुअँरि सब लीन्ही।पतिन्ह सौंपि बिनती अति कीन्ही।।
dekhi rāma chabi ati anurāgīṁ |premabibasa puni puni pada lāgīṁ ||
rahī na lāja prīti ura chāī |sahaja sanehu barani kimi jāī ||
bhāinha sahita ubaṭi anhavāe |charasa asana ati hetu jevā̃e ||
bole rāmu suavasaru jānī |sīla saneha sakucamaya bānī ||
rāu avadhapura cahata sidhāe |bidā hona hama ihā̃ paṭhāe ||
mātu mudita mana āyasu dehū |bālaka jāni karaba nita nehū ||
sunata bacana bilakheu ranivāsū |boli na sakahiṁ premabasa sāsū ||
hṛdayã lagāi kuãri saba līnhī |patinha sauṁpi binatī ati kīnhī ||
เห็นความงดงามของพระราม พระมเหสีทั้งหลายก็เกิดความรักอย่างยิ่ง และเมื่อถูกความรักครอบงำจึงทรุดลงแทบพระบาทซ้ำแล้วซ้ำเล่า ความละอายมิได้เหลืออยู่ เพราะความรักเต็มเปี่ยมในหทัย จะพรรณนาความรักอันเป็นธรรมชาติเช่นนี้ได้อย่างไร ลูบไล้พระรามและพระอนุชาทั้งหลายด้วยเครื่องหอมแล้วสรงน้ำ แล้วด้วยความอ่อนโยนอย่างยิ่งจึงถวายภัตตาหารรสทั้งหก ทรงทราบว่าเป็นเวลาอันสมควร พระรามจึงตรัสด้วยถ้อยพระคำอันเต็มไปด้วยความสุภาพ ความรัก และความถ่อมตน พระราชาทรงประสงค์จะเสด็จกลับเมืองอยุธยา และทรงส่งพวกข้าพเจ้ามาที่นี่เพื่อกราบทูลลา ขอพระมารดาทั้งหลายจงทรงประทานอนุญาตด้วยพระหฤทัยอันเบิกบาน และทรงถือว่าข้าพเจ้าเป็นเด็ก จงทรงแสดงความรักต่อข้าพเจ้าเสมอมา ได้ฟังถ้อยพระคำเหล่านั้น สตรีในราชสำนักก็ร่ำไห้ และพระสัสสุระทั้งหลายซึ่งถูกความรักครอบงำก็มิอาจตรัสได้ ทรงกอดพระธิดาทั้งหลายไว้ในอก และมอบฝากแก่สวามี แล้วทรงทำการอ้อนวอนอย่างสุดซึ้ง
ฉันท์ 336
करि बिनय सिय रामहि समरपी जोरि कर पुनि पुनि कहै।बलि जाँउ तात सुजान तुम्ह कहुँ बिदित गति सब की अहै।।
परिवार पुरजन मोहि राजहि प्रानप्रिय सिय जानिबी।तुलसीस सीलु सनेहु लखि निज किंकरी करि मानिबी।।
kari binaya siya rāmahi samarapī jori kara puni puni kahai |bali jā̃u tāta sujāna tumha kahũ bidita gati saba kī ahai ||
parivāra purajana mohi rājahi prānapriya siya jānibī |tulasīsa sīlu sanehu lakhi nija kiṁkarī kari mānibī ||
ด้วยความน้อมวอนนางได้มอบสีดาแด่พระราม แล้วประนมมือทูลซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า "ข้าแต่บุตรผู้ปรีชา ข้าขอมอบตัวเพื่อท่าน ท่านทรงปัญญาและทรงทราบสภาพใจของคนทั้งปวง" "จงทรงทราบว่าสีดาเป็นที่รักดังชีวิตของตระกูล ชาวเมือง ข้า และพระราชา ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่แห่งตุลสี ทรงเห็นความอ่อนโยนและความรักของนางแล้ว โปรดรับนางไว้เป็นสาวใช้ของพระองค์เถิด"
โสรฐา 336
तुम्ह परिपूरन काम जान सिरोमनि भावप्रिय।जन गुन गाहक राम दोष दलन करुनायतन।।336।।
tumha paripūrana kāma jāna siromani bhāvapriya |jana guna gāhaka rāma doṣa dalana karunāyatana ||336||
ท่านเป็นผู้สมบูรณ์ในการตอบสนองทุกความปรารถนา เป็นมงกุฎแห่งผู้รอบรู้ และเป็นที่รักของผู้ที่ภักดีด้วยใจจริง โอ้พระราม ท่านเป็นผู้ทรงเคารพคุณธรรมของผู้รับใช้ เป็นผู้ทำลายความผิดพลาดของพวกเขา เป็นที่สถิตแห่งความเมตตา
เจาปาอี 337.1-4
अस कहि रही चरन गहि रानी।प्रेम पंक जनु गिरा समानी।।
सुनि सनेहसानी बर बानी।बहुबिधि राम सासु सनमानी।।
राम बिदा मागत कर जोरी।कीन्ह प्रनामु बहोरि बहोरी।।
पाइ असीस बहुरि सिरु नाई।भाइन्ह सहित चले रघुराई।।
मंजु मधुर मूरति उर आनी।भई सनेह सिथिल सब रानी।।
पुनि धीरजु धरि कुअँरि हँकारी।बार बार भेटहिं महतारीं।।
पहुँचावहिं फिरि मिलहिं बहोरी।बढ़ी परस्पर प्रीति न थोरी।।
पुनि पुनि मिलत सखिन्ह बिलगाई।बाल बच्छ जिमि धेनु लवाई।।
asa kahi rahī carana gahi rānī |prema paṁka janu girā samānī ||
suni sanehasānī bara bānī |bahubidhi rāma sāsu sanamānī ||
rāma bidā māgata kara jorī |kīnha pranāmu bahori bahorī ||
pāi asīsa bahuri siru nāī |bhāinha sahita cale raghurāī ||
maṁju madhura mūrati ura ānī |bhaī saneha sithila saba rānī ||
puni dhīraju dhari kuãri hãkārī |bāra bāra bheṭahiṁ mahatārīṁ ||
pahũcāvahiṁ phiri milahiṁ bahorī |baṛhī paraspara prīti na thorī ||
puni puni milata sakhinha bilagāī |bāla baccha jimi dhenu lavāī ||
กล่าวดังนั้นแล้ว พระราชินีทรงยึดพระบาทไว้ พระดำรัสจมดั่งติดอยู่ในโคลนแห่งความรัก ทรงสดับดำรัสอันประเสริฐซึ่งเต็มไปด้วยความรัก พระรามทรงเคารพพระมารดาเจ้าสาวด้วยประการต่างๆ พระรามทรงประนมมือทูลลา และทรงก้มกราบท่านครั้งแล้วครั้งเล่า รับพระพรแล้วทรงก้มพระเศียรอีกครั้ง พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุเสด็จไปพร้อมด้วยพระอนุชาทั้งหลาย ทรงนำพระวรกายอันงดงามและหวานซึ้งเข้าไว้ในพระทัย พระราชินีทั้งหลายทรงอ่อนแรงด้วยความรัก แล้วทรงรวบรวมความกล้าหาญ เรียกพระธิดาสาว พระมารดาทั้งหลายทรงกอดพวกนางครั้งแล้วครั้งเล่า ทรงพาไปส่งแล้วกลับมากอดอีก ความรักซึ่งกันและกันเพิ่มพูนขึ้นมิใช่น้อย ทรงกอดกันครั้งแล้วครั้งเล่า ทรงแยกจากเพื่อนหญิงทั้งหลาย ดั่งโคมารดาที่เพิ่งคลอดลูกยึดติดลูกวัวอ่อน
โทหา 337
प्रेमबिबस नर नारि सब सखिन्ह सहित रनिवासु।मानहुँ कीन्ह बिदेहपुर करुनाँ बिरहँ निवासु।।337।।
premabibasa nara nāri saba sakhinha sahita ranivāsu |mānahũ kīnha bidehapura karunā̃ birahã nivāsu ||337||
มีชัยชนะด้วยความรัก บุรุษและสตรีทั้งหมดของวัง พร้อมด้วยสหายทั้งหลาย ราวกับได้ทำให้เมืองวิเทหะเป็นที่อยู่อาศัยแห่งความเมตตาและการพรักพราก
เจาปาอี 338.1-4
सुक सारिका जानकी ज्याए।कनक पिंजरन्हि राखि पढ़ाए।।
ब्याकुल कहहिं कहाँ बैदेही।सुनि धीरजु परिहरइ न केही।।
भए बिकल खग मृग एहि भाँति।मनुज दसा कैसें कहि जाती।।
बंधु समेत जनकु तब आए।प्रेम उमगि लोचन जल छाए।।
सीय बिलोकि धीरता भागी।रहे कहावत परम बिरागी।।
लीन्हि राँय उर लाइ जानकी।मिटी महामरजाद ग्यान की।।
समुझावत सब सचिव सयाने।कीन्ह बिचारु न अवसर जाने।।
बारहिं बार सुता उर लाई।सजि सुंदर पालकीं मगाई।।
suka sārikā jānakī jyāe |kanaka piṁjaranhi rākhi paṛhāe ||
byākula kahahiṁ kahā̃ baidehī |suni dhīraju pariharai na kehī ||
bhae bikala khaga mṛga ehi bhā̃ti |manuja dasā kaiseṁ kahi jātī ||
baṁdhu sameta janaku taba āe |prema umagi locana jala chāe ||
sīya biloki dhīratā bhāgī |rahe kahāvata parama birāgī ||
līnhi rā̃ya ura lāi jānakī |miṭī mahāmarajāda gyāna kī ||
samujhāvata saba saciva sayāne |kīnha bicāru na avasara jāne ||
bārahiṁ bāra sutā ura lāī |saji suṁdara pālakīṁ magāī ||
นกแก้วและนกขุนทองที่ชานกีเลี้ยงไว้ ใส่ในกรงทอง สอนให้พูดได้ ร้องออกมาด้วยความทุกข์ใจว่า ไวเทหีอยู่ที่ไหน ได้ยินดังนี้แล้ว ความอดทนของใครจะยังคงอยู่ได้ เมื่อนกและสัตว์ยังหมดสติด้วยความเศร้าเช่นนี้ สภาพของมนุษย์จะพรรณนาได้อย่างไร ครั้นนั้นชนกเสด็จมาพร้อมกับพระอนุชา ความรักพุ่งขึ้น พระเนตรเปี่ยมด้วยน้ำตา เมื่อเห็นสีดา ความสงบเสงาร์ก็หายไป ทั้งที่ทรงได้รับการขนานนามว่าเป็นนักพรตผู้วิเวก กษัตริย์กอดชานกีไว้ที่พระอุระ ม่านแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่ก็พังทลายลง องคมนตรีผู้เฉลียวฉลาดทั้งหลายทูลปลอบพระทัย ทรงตรึกตรองแล้วทรงตระหนักว่าเวลานี้ไม่เหมาะแก่ความเสียใจ ทรงกอดพระธิดาไว้ที่พระอุระครั้งแล้วครั้งเล่า และทรงให้จัดเตรียมพระแสงประดับสวยงามให้เสด็จ
โทหา 338
प्रेमबिबस परिवारु सबु जानि सुलगन नरेस।कुँअरि चढ़ाई पालकिन्ह सुमिरे सिद्धि गनेस।।338।।
premabibasa parivāru sabu jāni sulagana naresa |kũari caṛhāī pālakinha sumire siddhi ganesa ||338||
ตระกูลทั้งหมดถูกครอบงำด้วยความรัก กษัตริย์ทรงทราบว่าชั่วโมงนั้นเป็นมงคล จึงทรงให้เจ้าหญิงขึ้นประทับในพระปลาซาน และทรงระลึกถึงพระคเณศผู้ประทานความสำเร็จ
เจาปาอี 339.1-4
बहुबिधि भूप सुता समुझाई।नारिधरमु कुलरीति सिखाई।।
दासीं दास दिए बहुतेरे।सुचि सेवक जे प्रिय सिय केरे।।
सीय चलत ब्याकुल पुरबासी।होहिं सगुन सुभ मंगल रासी।।
भूसुर सचिव समेत समाजा।संग चले पहुँचावन राजा।।
समय बिलोकि बाजने बाजे।रथ गज बाजि बरातिन्ह साजे।।
दसरथ बिप्र बोलि सब लीन्हे।दान मान परिपूरन कीन्हे।।
चरन सरोज धूरि धरि सीसा।मुदित महीपति पाइ असीसा।।
सुमिरि गजाननु कीन्ह पयाना।मंगलमूल सगुन भए नाना।।
bahubidhi bhūpa sutā samujhāī |nāridharamu kularīti sikhāī ||
dāsīṁ dāsa die bahutere |suci sevaka je priya siya kere ||
sīya calata byākula purabāsī |hohiṁ saguna subha maṁgala rāsī ||
bhūsura saciva sameta samājā |saṁga cale pahũcāvana rājā ||
samaya biloki bājane bāje |ratha gaja bāji barātinha sāje ||
dasaratha bipra boli saba līnhe |dāna māna paripūrana kīnhe ||
carana saroja dhūri dhari sīsā |mudita mahīpati pāi asīsā ||
sumiri gajānanu kīnha payānā |maṁgalamūla saguna bhae nānā ||
พระราชาทรงสั่งสอนพระธิดาในหลายประการ ทรงสอนหน้าที่ของภรรยาและจารีตประเพณีของวงศ์ตระกูล พระองค์ประทานนางกำนัลและบริวารมากมาย ผู้รับใช้ผู้บริสุทธิ์ซึ่งเป็นที่รักของสีดา เมื่อสีดาเสด็จออก ชาวเมืองฟุ้งซ่านใจ ลางมงคลและนิมิตแห่งโชคลาภอันดีปรากฏขึ้น พราหมณ์ ที่ปรึกษา และที่ประชุมทั้งหมดเสด็จไปกับพระราชาเพื่อส่งเสด็จ เมื่อทอดพระเนตรเวลาอันสมควร นักดนตรีบรรเลงเพลง รถม้า ช้าง และม้าถูกจัดเตรียมในขบวนแห่อภิเษก ท้าวทศรถทรงเรียกพราหมณ์ทั้งหมดและประทานทาน ทรงบริบูรณ์ด้วยเกียรติยศ ทรงน้อมพระเศียรและทรงจับธุลีแห่งพระบาทบัว พระราชาผู้ปิติยินดีรับพร เมื่อทรงระลึกถึงพระผู้มีพระพักตร์ดั่งช้าง พระองค์เสด็จออก ลางมงคลและนิมิตแห่งโชคลาภอันดีปรากฏขึ้นมากมาย
โทหา 339
सुर प्रसून बरषहि हरषि करहिं अपछरा गान।चले अवधपति अवधपुर मुदित बजाइ निसान।।339।।
sura prasūna baraṣahi haraṣi karahiṁ apacharā gāna |cale avadhapati avadhapura mudita bajāi nisāna ||339||
เทพทั้งหลายโปรยดอกไม้ลงมาด้วยความปิติยินดี และนางฟ้าทั้งหลายขับร้อง องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งอโยธยาเสด็จไปยังอโยธยาด้วยความปิติยินดี ขณะที่กลองถูกตีบรรเลง
परम्परा में विवाहोत्तर मंगल-प्रसंग (दान, गुरु-पूजन, अतिथि-सत्कार, विदाई) का पाठ ‘गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’, पारिवारिक सौहार्द, कन्या/विवाह-संबन्धी मंगल, तथा ‘विरह-भक्ति’ के संस्कार हेतु फलदायी माना जाता है—विशेषतः ‘नित नूतन मंगल’ भाव से मन में सात्त्विक आनन्द स्थिर होता है।
परम्परागत मानस-पाठ में इस प्रकार के मंगल-प्रसंगों पर अनेक पाठ-परम्पराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘सियाराममय सब जग जानी’ जैसे जप-सम्पुट जोड़ती हैं; कुछ परम्पराएँ ‘राम नाम’ (एकाक्षरी/द्व्यक्षरी) को ही सार्वभौम सम्पुट मानती हैं।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.